વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.89
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.89.1
युध्यमानौ ततो दृष्ट्वा प्रसक्तौ नरराक्षसौ।
प्रभिन्नाविव मातङ्गौ परस्परजयैषिणौ ॥ ६.८९.१ ॥
ત્યારે લડતા એ બંનેને — મનુષ્ય અને રાક્ષસને — જોઈને, મદમસ્ત બે હાથીઓની જેમ એકબીજા પર વિજય ઇચ્છતા તેઓ ભિડાયેલા હતા.
6.89.2
तयोर्युद्धं द्रष्टुकामो वरचापधरो बली।
शूरः स रावणभ्राता तस्थौ संग्राममूर्धनि ॥ ६.८९.२ ॥
તે બંનેનું યુદ્ધ જોવાની ઇચ્છાથી, ઉત્તમ ધનુષ્ય ધારણ કરેલો બળવાન અને શૂર તે રાવણનો ભાઈ યુદ્ધના અગ્રભાગે ઊભો રહ્યો.
6.89.3
ततो विस्फारयामास महद् धनुरवस्थितः।
उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषु महाशरान् ॥ ६.८९.३ ॥
પછી સ્થિર ઊભા રહીને તેણે પોતાનું વિશાળ ધનુષ્ય ખેંચ્યું અને રાક્ષસો પર તીક્ષ્ણ અગ્રભાગવાળા મહાબાણ છોડ્યાં.
6.89.4
ते शराः शिखिसंस्पर्शा निपतन्तः समाहिताः।
राक्षसान् द्रावयामासुर्वज्राणीव महागिरीन् ॥ ६.८९.४ ॥
અગ્નિના સ્પર્શ જેવા તે બાણો એકાગ્રતાથી પડતાં, વજ્ર મોટા પર્વતો પર પડે તેમ રાક્ષસોને ભગાડવા લાગ્યા.
6.89.5
विभीषणस्यानुचरास्तेऽपि शूलासिपट्टिशैः।
चिच्छिदुः समरे वीरान् राक्षसान् राक्षसोत्तमाः ॥ ६.८९.५ ॥
વિભીષણના તે અનુચરો, ઉત્તમ રાક્ષસો પણ, શૂળ, ખડ્ગ અને પટ્ટિશ વડે યુદ્ધમાં વીર રાક્ષસોને કાપવા લાગ્યા.
6.89.6
राक्षसैस्तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः।
बभौ मध्ये प्रधृष्टानां कलभानामिव द्विपः ॥ ६.८९.६ ॥
તે રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો વિભીષણ ત્યારે નીડર નાના હાથીઓની વચ્ચેના હાથીની જેમ શોભ્યો.
6.89.7
ततः संचोदमानो वै हरीन् रक्षोवधप्रियान्।
उवाच वचनं काले कालज्ञो रक्षसां वरः ॥ ६.८९.७ ॥
ત્યારે રાક્ષસવધપ્રિય વાનરોને પ્રોત્સાહિત કરતા, કાળને જાણનારા રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ યોગ્ય સમયે આ વચન બોલ્યા.
6.89.8
एकोऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणमवस्थितः।
एतच्छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः ॥ ६.८९.८ ॥
રાક્ષસરાજનો અંતિમ આધાર તરીકે આ એકલો ઊભો છે; આ જ તેનું બાકી રહેલું સૈન્ય છે. હે વાનરશ્રેષ્ઠો, તમે કેમ ઊભા છો?
6.89.9
अस्मिंश्च निहते पापे राक्षसे रणमूर्धनि।
रावणं वर्जयित्वा तु शेषमस्य बलं हतम् ॥ ६.८९.९ ॥
યુદ્ધના મોખરે આ પાપી રાક્ષસ હણાય તો રાવણ સિવાય તેનું બાકીનું સૈન્ય પણ હણાયેલું ગણાય.
6.89.10
प्रहस्तो निहतो वीरो निकुम्भश्च महाबलः।
कुम्भकर्णश्च कुम्भश्च धूम्राक्षश्च निशाचरः ॥ ६.८९.१० ॥
વીર પ્રહસ્ત હણાયો; મહાબલી નિકુંભ, કુંભકર્ણ, કુંભ અને નિશાચર ધૂમ્રાક્ષ પણ હણાયા.
6.89.11
जम्बुमाली महामाली तीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च वज्रदंष्ट्रश्च राक्षसः ॥ ६.८९.११ ॥
જંબુમાલી, મહામાલી, તીક્ષ્ણવેગ, અશનિપ્રભ, સુપ્તઘ્ન, યજ્ઞકોપ અને રાક્ષસ વજ્રદંષ્ટ્ર પણ હણાયા.
6.89.12
संह्रादी विकटोऽरिघ्नस्तपनो मन्द एव च।
प्रघासः प्रघसश्चैव प्रजङ्घो जङ्घ एव च ॥ ६.८९.१२ ॥
સંહ્રાદી, વિકટ, અરિઘ્ન, તપન, મંદ, પ્રઘાસ, પ્રઘસ, પ્રજંઘ અને જંઘ પણ હણાયા.
6.89.13
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च वीर्यवान्।
विद्युज्जिह्वो द्विजिह्वश्च सूर्यशत्रुश्च राक्षसः ॥ ६.८९.१३ ॥
અગ્નિકેતુ, દુર્ધર્ષ, વીર્યવાન રશ્મિકેતુ, વિદ્યુજ્જિહ્વ, દ્વિજિહ્વ અને સૂર્યશત્રુ નામના રાક્ષસો.
6.89.14
अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः।
कम्पनः सत्त्ववन्तौ तौ देवान्तकनरान्तकौ ॥ ६.८९.१४ ॥
અકંપન, સુપાર્શ્વ અને ચક્રમાલી નામના રાક્ષસો; કંપન, એ બે બળવાન દેવાંતક અને નરાંતક.
6.89.15
एतान् निहत्यातिबलान् बहून् राक्षससत्तमान्।
बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु ॥ ६.८९.१५ ॥
આ અતિબળવાન શ્રેષ્ઠ રાક્ષસોને હણીને, બાહુઓથી સમુદ્ર પાર કરીને, ગાયના ખરી જેટલું નાનું અંતર ઝડપથી ઓળંગો.
6.89.16
एतावदेव शेषं वो जेतव्यमिति वानराः।
हताः सर्वे समागम्य राक्षसा बलदर्पिताः ॥ ६.८९.१६ ॥
વાનરો, તમારામાંથી બાકી રહેલાઓ આટલા જ જીતવાના છે એમ કહીને, બળના ગર્વવાળા રાક્ષસો એકઠા થઈને બધા માર્યા ગયા.
6.89.17
अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर्मम।
घृणामपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुरात्मजम् ॥ ६.८९.१७ ॥
મારા પિતાના પુત્રના (એટલે કે ભાઈના) પુત્રનો વધ કરવો અયોગ્ય છે; છતાં રામને માટે દયા છોડીને હું ભાઈના પુત્રને હણીશ.
6.89.18
हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्षुश्चैव निरुध्यति।
तमेवैष महाबाहुर्लक्ष्मणः शमयिष्यति ॥ ६.८९.१८ ॥
મારવાની ઇચ્છા ધરાવતા મારી આંખોને પણ આંસુ રોકે છે; તેને આ મહાબાહુ લક્ષ્મણ જ શાંત કરશે.
6.89.20
वानरा घ्नत सम्भूय भृत्यानस्य समीपगान्।
वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गूलानि च विव्यधुः।
ततस्तु कपिशार्दूलाः क्ष्वेडन्तश्च पुनः पुनः।
मुमुचुर्विविधान् नादान् मेघान् दृष्ट्वेव बर्हिणः ॥ ६.८९.२० ॥
વાનરોએ સાથે મળીને તેની પાસેના સેવકો (રાક્ષસો) પર પ્રહાર કર્યો. વાનરેન્દ્રો હર્ષિત થયા અને પોતાની પૂંછડીઓ ફેરવવા લાગ્યા. ત્યારે વાઘ જેવા તે કપિશ્રેષ્ઠો વારંવાર ગર્જના કરતા, મેઘ જોઈને મોર જેવા વિવિધ નાદ કાઢવા લાગ્યા.
6.89.21
जाम्बवानपि तैः सर्वैः स्वयूथ्यैरभिसंवृतः।
तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्दन्तैश्च राक्षसान् ॥ ६.८९.२१ ॥
જાંબવાન પણ પોતાના સર્વ યૂથસાથીઓથી ઘેરાયેલો હતો. તેમણે પથ્થરો વડે, નખ વડે અને દાંત વડે રાક્ષસોને પ્રહાર કર્યો.
6.89.22
निघ्नन्तमृक्षाधिपतिं राक्षसास्ते महाबलाः।
परिवव्रुर्भयं त्यक्त्वा तमनेकविधायुधाः ॥ ६.८९.२२ ॥
ઋક્ષાધિપતિને પ્રહાર કરતા તેને તે મહાબળવાન રાક્ષસોએ ભય છોડી અનેક પ્રકારના શસ્ત્રો સાથે ઘેરી લીધો.
6.89.23
शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टिशैर्यष्टितोमरैः।
जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर्निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम् ॥ ६.८९.२३ ॥
બાણો, તીક્ષ્ણ કુહાડીઓ, પટ્ટિશો, યષ્ટિઓ અને તોમરો વડે તેમણે યુદ્ધમાં રાક્ષસ સેનાનો સંહાર કરતા જાંબવાનને પ્રહાર કર્યો.
6.89.24
स सम्प्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिरक्षसाम्।
देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः ॥ ६.८९.२४ ॥
વાનરો અને રાક્ષસો વચ્ચેનો તે સંઘર્ષ ભયંકર કોલાહલ સમાન થયો; ક્રોધિત દેવો અને અસુરો વચ્ચેના ભયાનક મહાનાદ જેવો તે હતો.
6.89.25
हनूमानपि संक्रुद्धः सालमुत्पाट्य पर्वतात्।
स लक्ष्मणं स्वयं पृष्ठादवरोप्य महामनाः ॥ ६.८९.२५ ॥
હનુમાન પણ અત્યંત ક્રોધિત થઈ પર્વતથી એક સાલ વૃક્ષ ઉખેડી લાવ્યા. તે મહામનાએ લક્ષ્મણને પોતાની પીઠ પરથી પોતે ઉતાર્યા.
6.89.26
रक्षसां कदनं चक्रे दुरासादः सहस्रशः।
स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद् बली ॥ ६.८९.२६ ॥
દુર્જય ઇન્દ્રજિતે હજારો રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો. તે બળવાન વીરે પોતાના કાકા સાથે ભીષણ યુદ્ધ કર્યું.
6.89.27
लक्ष्मणं परवीरघ्नः पुनरेवाभ्यधावत।
तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ ॥ ६.८९.२७ ॥
શત્રુવીરોનો સંહાર કરનાર ફરી લક્ષ્મણ તરફ દોડ્યો. ત્યારે તે બંને વીરો — લક્ષ્મણ અને રાક્ષસ — યુદ્ધમાં ઉગ્રતાથી ભિડાયા.
6.89.28
शरौघानभिवर्षन्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्।
अभीक्ष्णमन्तर्दधतुः शरजालैर्महाबलौ ॥ ६.८९.२८ ॥
બાણોનો વરસાદ વરસાવતા તે બંનેએ એકબીજા પર પ્રહાર કર્યા. તે મહાબળવાનો બાણજાળથી વારંવાર પોતાને અદૃશ્ય કરતા હતા.
6.89.29
चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ।
नह्यादानं न संधानं धनुषो वा परिग्रहः ॥ ६.८९.२९ ॥
તે બંને વેગવાન હતા; ગ્રીષ્મના અંતે મેઘોથી ઢંકાયેલા ચંદ્ર-સૂર્ય જેવા. ધનુષ ઉપાડવું, દોરી પર બાણ ચડાવવું કે ધનુષ પકડવું દેખાતું નહોતું.
6.89.30
न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः।
न मुष्टिप्रतिसंधानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ॥ ६.८९.३० ॥
બાણ છોડવું, ખેંચવું કે નિશાન તાકવું દેખાતું નહોતું. મુઠ્ઠી જોડવી કે લક્ષ્ય પર સ્થિર કરવું દેખાતું નહોતું.
6.89.31
अदृश्यत तयोस्तत्र युध्यतोः पाणिलाघवात्।
चापवेगप्रयुक्तैश्च बाणजालैः समन्ततः ॥ ६.८९.३१ ॥
ત્યાં યુદ્ધ કરતા તે બંનેની હાથની ચપળતાથી, ધનુષના વેગથી છોડાયેલા બાણજાળ જ ચોમેર દેખાતા હતા.
6.89.32
अन्तरिक्षेऽभिसम्पन्ने न रूपाणि चकाशिरे।
लक्ष्मणो रावणिं प्राप्य रावणिश्चापि लक्ष्मणम् ॥ ६.८९.३२ ॥
આકાશ ભરાઈ જતાં ત્યાં કોઈ રૂપ દેખાયાં નહીં. લક્ષ્મણ રાવણિને અને રાવણિ લક્ષ્મણને સામે મળ્યા.
6.89.33
अव्यवस्था भवत्युग्रा ताभ्यामन्योन्यविग्रहे।
ताभ्यामुभाभ्यां तरसा प्रसृष्टैर्विशिखैः शितैः ॥ ६.८९.३३ ॥
તે બંનેના પરસ્પર યુદ્ધમાં ભયંકર અવ્યવસ્થા ફેલાઈ. તે બંનેએ વેગથી છોડેલા તીક્ષ્ણ બાણોથી (બધું અસ્તવ્યસ્ત થયું).
6.89.34
निरन्तरमिवाकाशं बभूव तमसा वृतम्।
तैः पतद्भिश्च बहुभिस्तयोः शरशतैः शितैः ॥ ६.८९.३४ ॥
આકાશ જાણે સતત અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું. તે બંનેના તીક્ષ્ણ સેંકડો બાણો પડતા રહ્યા (અંધકાર વધુ ઘેરો બન્યો).
6.89.35
दिशश्च प्रदिशश्चैव बभूवुः शरसंकुलाः।
तमसा पिहितं सर्वमासीत् प्रतिभयं महत् ॥ ६.८९.३५ ॥
દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ પણ બાણોથી ભરાઈ ગઈ. અંધકારથી બધું ઢંકાયેલું હતું; તે અત્યંત ભયાનક હતું.
6.89.36
अस्तं गते सहस्रांशौ संवृते तमसा च वै।
रुधिरौघा महानद्यः प्रावर्तन्त सहस्रशः ॥ ६.८९.३६ ॥
સહસ્રાંશુ (સૂર્ય) અસ્ત પામતાં અને અંધકાર છવાતાં, લોહીના પ્રવાહો હજારોની સંખ્યામાં મોટી નદીઓની જેમ વહેવા લાગ્યા.
6.89.37
क्रव्यादा दारुणा वाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिःस्वनान्।
न तदानीं ववौ वायुर्न च जज्वाल पावकः ॥ ६.८९.३७ ॥
ભયાનક માંસાહારી પ્રાણીઓ પોતાના અવાજથી ભીષણ ગર્જના કરવા લાગ્યા. તે સમયે પવન વાયો નહીં અને અગ્નિ પ્રજ્વલિત ન થયો.
6.89.38
स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जजल्पुस्ते महर्षयः।
सम्पेतुश्चात्र संतप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः ॥ ६.८९.३८ ॥
"લોકોનું કલ્યાણ થાઓ" એમ કહીને તે મહર્ષિઓ બબડ્યા; અને ત્યાં સંતપ્ત ગંધર્વો ચારણો સાથે ભેગા થયા.
6.89.39
अथ राक्षससिंहस्य कृष्णान् कनकभूषणान्।
शरैश्चतुर्भिः सौमित्रिर्विव्याध चतुरो हयान् ॥ ६.८९.३९ ॥
પછી સૌમિત્રીએ રાક્ષસસિંહના સોનાના આભૂષણોથી શોભતા કાળા ચાર ઘોડાઓને ચાર બાણોથી વીંધી નાખ્યા.
6.89.40
ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च।
सम्पूर्णायतमुक्तेन सुपत्रेण सुवर्चसा ॥ ६.८९.४० ॥
પછી બીજા ભલ્લ વડે — પીળા, તીક્ષ્ણ, પૂરેપૂરા ખેંચીને છોડેલા, સુંદર પીંછાંવાળા અને તેજસ્વી બાણથી.
6.89.41
महेन्द्राशनिकल्पेन सूतस्य विचरिष्यतः।
स तेन बाणाशनिना तलशब्दानुनादिना ॥ ६.८९.४१ ॥
ઇન્દ્રના વજ્ર જેવા, સારથી ફરતો હતો ત્યારે — હથેળીના તાળી જેવો અવાજ ગજાવતા તે બાણ-વજ્રથી તેણે (પ્રહાર કર્યો).
6.89.42
लाघवाद् राघवः श्रीमान् शिरः कायादपाहरत्।
स यन्तरि महातेजा हते मन्दोदरीसुतः ॥ ६.८९.४२ ॥
ઝડપથી શ્રીમાન રાઘવે સારથિનું માથું ધડથી અલગ કર્યું. ત્યારે મહાતેજસ્વી મંદોદરીપુત્ર (મેઘનાદ) — સારથિ હણાતાં —
6.89.43
स्वयं सारथ्यमकरोत् पुनश्च धनुरस्पृशत्।
तदद्भुतमभूत् तत्र सारथ्यं पश्यतां युधि ॥ ६.८९.४३ ॥
તેણે પોતે સારથ્ય કર્યું અને પછી ધનુષ્ય ઉપાડ્યું. યુદ્ધમાં જોનારાઓ માટે ત્યાંનું તે સારથ્ય અદ્ભુત બની ગયું.
6.89.44
हयेषु व्यग्रहस्तं तं विव्याध निशितैः शरैः।
धनुष्यथ पुनर्व्यग्रं हयेषु मुमुचे शरान् ॥ ६.८९.४४ ॥
ઘોડાઓ પર હાથ વ્યસ્ત રાખનારને તેણે તીક્ષ્ણ બાણોથી વીંધ્યો. પછી ધનુષ પર (બાણ ચડાવીને) ફરી ઘોડાઓ પર બાણ છોડ્યાં.
6.89.45
छिद्रेषु तेषु बाणौघैर्विचरन्तमभीतवत्।
अर्दयामास समरे सौमित्रिः शीघ्रकृत्तमः ॥ ६.८९.४५ ॥
એ અંતરોમાં, નિર્ભય હોય તેમ ફરતા તેને બાણોના પ્રવાહથી યુદ્ધમાં સૌમિત્રિએ પીડિત કર્યો — ઝડપથી કાપવામાં સૌથી કુશળ તે હતો.
6.89.46
निहतं सारथिं दृष्ट्वा समरे रावणात्मजः।
प्रजहौ समरोद्धर्षं विषण्णः स बभूव ह ॥ ६.८९.४६ ॥
યુદ્ધમાં સારથિને હણાયેલો જોઈ રાવણપુત્રે યુદ્ધોત્સાહ છોડી દીધો; તે ખરેખર વિષણ્ણ થયો.
6.89.47
विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं हरियूथपाः।
ततः परमसंहृष्टा लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन् ॥ ६.८९.४७ ॥
વિષણ્ણ મુખવાળા તે રાક્ષસને જોઈ વાનરયૂથપતિઓ અત્યંત હર્ષિત થયા અને લક્ષ્મણનું સન્માન કર્યું.
6.89.48
ततः प्रमाथी रभसः शरभो गन्धमादनः।
अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगं हरीश्वराः ॥ ६.८९.४८ ॥
પછી પ્રમાથી, રભસ, શરભ અને ગંધમાદન — આ ચાર વાનરરાજાઓ, સહન ન કરી શકતા, વેગથી ધસ્યા.
6.89.49
ते चास्य हयमुख्येषु तूर्णमुत्पत्य वानराः।
चतुर्षु सुमहावीर्या निपेतुर्भीमविक्रमाः ॥ ६.८९.४९ ॥
તે વાનરો, અત્યંત પરાક્રમી અને ભયંકર શૌર્યવાળા, તરત કૂદીને તેના ચાર મુખ્ય ઘોડાઓ પર ત્રાટક્યા.
6.89.50
तेषामधिष्ठितानां तैर्वानरैः पर्वतोपमैः।
मुखेभ्यो रुधिरं व्यक्तं हयानां समवर्तत ॥ ६.८९.५० ॥
પર્વત સમાન તે વાનરો તેમના પર ચડીને ઊભા રહ્યા ત્યારે ઘોડાઓનાં મુખમાંથી સ્પષ્ટ રીતે લોહી વહેવા લાગ્યું.
6.89.51
ते हया मथिता भग्ना व्यसवो धरणीं गताः।
ते निहत्य हयांस्तस्य प्रमथ्य च महारथम्।
पुनरुत्पत्य वेगेन तस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ॥ ६.८९.५१ ॥
તે ઘોડાઓ કચડાઈ, તૂટી, પ્રાણરહિત થઈ ધરતી પર પડ્યા. તેઓએ તેમને હણીને, તે મહારથીને પણ કચડીને, ફરી વેગથી કૂદીને લક્ષ્મણની બાજુમાં ઊભા રહ્યા.
6.89.52
स हताश्वादवप्लुत्य रथान्मथितसारथिः।
शरवर्षेण सौमित्रिमभ्यधावत रावणिः ॥ ६.८९.५२ ॥
ઘોડાઓ હણાયા અને સારથિ કચડાયો ત્યારે તે રાવણપુત્ર રથ પરથી કૂદીને બાણોની વર્ષા કરતો સૌમિત્રિ તરફ દોડ્યો.
6.89.53
ततो महेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणः
पदातिनं तं निहतैर्हयोत्तमैः।
सृजन्तमाजौ निशितान् शरोत्तमान्
भृशं तदा बाणगणैर्व्यदारयत् ॥ ६.८९.५३ ॥
ત્યારે ઇન્દ્ર સમાન તે લક્ષ્મણે, ઉત્તમ ઘોડાઓ હણાયેલા તે પગપાળા યોદ્ધાને, જે યુદ્ધમાં તીક્ષ્ણ શ્રેષ્ઠ બાણો છોડી રહ્યો હતો, બાણસમૂહોથી અતિશય વીંધી નાખ્યો.