वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.89
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.89.1
युध्यमानौ ततो दृष्ट्वा प्रसक्तौ नरराक्षसौ।
प्रभिन्नाविव मातङ्गौ परस्परजयैषिणौ ॥ ६.८९.१ ॥
तेव्हा लढणाऱ्या त्या दोघांना — मनुष्य आणि राक्षस — पाहून, मदमत्त दोन हत्तींप्रमाणे एकमेकांवर विजय मिळवू इच्छिणारे ते भिडले होते.
6.89.2
तयोर्युद्धं द्रष्टुकामो वरचापधरो बली।
शूरः स रावणभ्राता तस्थौ संग्राममूर्धनि ॥ ६.८९.२ ॥
त्या दोघांचे युद्ध पाहण्याच्या इच्छेने, उत्तम धनुष्य धारण केलेला बलवान आणि शूर तो रावणाचा भाऊ युद्धाच्या अग्रभागी उभा राहिला.
6.89.3
ततो विस्फारयामास महद् धनुरवस्थितः।
उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषु महाशरान् ॥ ६.८९.३ ॥
मग स्थिरपणे उभा राहून त्याने आपले विशाल धनुष्य ओढले आणि राक्षसांवर तीक्ष्ण टोकांची महान बाणे सोडली.
6.89.4
ते शराः शिखिसंस्पर्शा निपतन्तः समाहिताः।
राक्षसान् द्रावयामासुर्वज्राणीव महागिरीन् ॥ ६.८९.४ ॥
अग्नीच्या स्पर्शाप्रमाणे तेजस्वी ते बाण एकाग्रतेने पडत, वज्र मोठ्या पर्वतांवर आदळावे तसे राक्षसांना पळवू लागले.
6.89.5
विभीषणस्यानुचरास्तेऽपि शूलासिपट्टिशैः।
चिच्छिदुः समरे वीरान् राक्षसान् राक्षसोत्तमाः ॥ ६.८९.५ ॥
विभीषणाचे ते अनुचर, उत्तम राक्षसही, शूळ, तलवार आणि पट्टिशांनी युद्धात वीर राक्षसांना छेदू लागले.
6.89.6
राक्षसैस्तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः।
बभौ मध्ये प्रधृष्टानां कलभानामिव द्विपः ॥ ६.८९.६ ॥
त्या राक्षसांनी वेढलेला विभीषण तेव्हा धाडसी लहान हत्तींच्या मध्ये असलेल्या हत्तीप्रमाणे शोभला.
6.89.7
ततः संचोदमानो वै हरीन् रक्षोवधप्रियान्।
उवाच वचनं काले कालज्ञो रक्षसां वरः ॥ ६.८९.७ ॥
तेव्हा राक्षसवधप्रिय वानरांना प्रोत्साहित करीत, काळ जाणणारा राक्षसश्रेष्ठ योग्य वेळी हे वचन बोलला.
6.89.8
एकोऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणमवस्थितः।
एतच्छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः ॥ ६.८९.८ ॥
राक्षसराजाचा शेवटचा आधार म्हणून हाच एकटा उभा आहे; हेच त्याचे उरलेले सैन्य. हे वानरश्रेष्ठांनो, तुम्ही का थांबला आहात?
6.89.9
अस्मिंश्च निहते पापे राक्षसे रणमूर्धनि।
रावणं वर्जयित्वा तु शेषमस्य बलं हतम् ॥ ६.८९.९ ॥
रणांगणावर हा पापी राक्षस मारला गेला की रावण वगळता त्याचे उरलेले सैन्यही नष्ट होईल.
6.89.10
प्रहस्तो निहतो वीरो निकुम्भश्च महाबलः।
कुम्भकर्णश्च कुम्भश्च धूम्राक्षश्च निशाचरः ॥ ६.८९.१० ॥
वीर प्रहस्त मारला गेला; महाबली निकुंभ, कुंभकर्ण, कुंभ आणि निशाचर धूम्राक्षही मारले गेले.
6.89.11
जम्बुमाली महामाली तीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च वज्रदंष्ट्रश्च राक्षसः ॥ ६.८९.११ ॥
जंबुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेग, अशनिप्रभ, सुप्तघ्न, यज्ञकोप आणि राक्षस वज्रदंष्ट्र हेही मारले गेले.
6.89.12
संह्रादी विकटोऽरिघ्नस्तपनो मन्द एव च।
प्रघासः प्रघसश्चैव प्रजङ्घो जङ्घ एव च ॥ ६.८९.१२ ॥
संह्रादी, विकट, अरिघ्न, तपन, मंद, प्रघास, प्रघस, प्रजंघ आणि जंघ हेही मारले गेले.
6.89.13
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च वीर्यवान्।
विद्युज्जिह्वो द्विजिह्वश्च सूर्यशत्रुश्च राक्षसः ॥ ६.८९.१३ ॥
अग्निकेतु, दुर्धर्ष, पराक्रमी रश्मिकेतु, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व आणि सूर्यशत्रु हे राक्षस.
6.89.14
अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः।
कम्पनः सत्त्ववन्तौ तौ देवान्तकनरान्तकौ ॥ ६.८९.१४ ॥
अकंपन, सुपार्श्व आणि चक्रमाली हे राक्षस; कंपन, ते दोघे बलवान देवान्तक आणि नरान्तक.
6.89.15
एतान् निहत्यातिबलान् बहून् राक्षससत्तमान्।
बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु ॥ ६.८९.१५ ॥
या अतिबलवान अनेक श्रेष्ठ राक्षसांना मारून, बाहूंनी समुद्र ओलांडून, गोष्पदाएवढे अंतर लवकर ओलांड.
6.89.16
एतावदेव शेषं वो जेतव्यमिति वानराः।
हताः सर्वे समागम्य राक्षसा बलदर्पिताः ॥ ६.८९.१६ ॥
वानरांनो, तुमच्यातील उरलेले इतकेच जिंकायचे आहेत, असे म्हणून बलगर्वित राक्षस एकत्र येऊन सर्व मारले गेले.
6.89.17
अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर्मम।
घृणामपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुरात्मजम् ॥ ६.८९.१७ ॥
माझ्या पित्याच्या मुलाच्या (म्हणजे भावाच्या) पुत्राचा वध करणे अयोग्य आहे; तरीही रामासाठी दया सोडून मी भावाच्या मुलाला मारीन.
6.89.18
हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्षुश्चैव निरुध्यति।
तमेवैष महाबाहुर्लक्ष्मणः शमयिष्यति ॥ ६.८९.१८ ॥
मारण्याची इच्छा असलेल्या माझ्या डोळ्यांनाही अश्रू अडवतात; ते हा महाबाहू लक्ष्मणच शांत करील.
6.89.20
वानरा घ्नत सम्भूय भृत्यानस्य समीपगान्।
वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गूलानि च विव्यधुः।
ततस्तु कपिशार्दूलाः क्ष्वेडन्तश्च पुनः पुनः।
मुमुचुर्विविधान् नादान् मेघान् दृष्ट्वेव बर्हिणः ॥ ६.८९.२० ॥
वानरांनी एकत्र येऊन त्याच्या जवळील सेवकांना (राक्षसांना) प्रहार केला. वानरेंद्र आनंदित झाले आणि त्यांनी आपल्या शेपटया फिरवल्या. मग वाघासारखे ते कपिश्रेष्ठ वारंवार गर्जना करत, मेघ पाहिलेल्या मोरांप्रमाणे नाना प्रकारचे आवाज काढू लागले.
6.89.21
जाम्बवानपि तैः सर्वैः स्वयूथ्यैरभिसंवृतः।
तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्दन्तैश्च राक्षसान् ॥ ६.८९.२१ ॥
जांबवानही आपल्या सर्व यूथसहकाऱ्यांनी वेढलेला होता. त्यांनी दगडांनी, नखांनी आणि दातांनी राक्षसांवर प्रहार केला.
6.89.22
निघ्नन्तमृक्षाधिपतिं राक्षसास्ते महाबलाः।
परिवव्रुर्भयं त्यक्त्वा तमनेकविधायुधाः ॥ ६.८९.२२ ॥
ऋक्षाधिपतीला प्रहार करणाऱ्या त्याला त्या महाबलवान राक्षसांनी भय सोडून नाना प्रकारची शस्त्रे घेऊन वेढले.
6.89.23
शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टिशैर्यष्टितोमरैः।
जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर्निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम् ॥ ६.८९.२३ ॥
बाण, तीक्ष्ण परशू, पट्टिश, यष्टी आणि तोमर यांनी त्यांनी रणांगणात राक्षससेनेचा संहार करणाऱ्या जांबवानावर प्रहार केला.
6.89.24
स सम्प्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिरक्षसाम्।
देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः ॥ ६.८९.२४ ॥
वानर आणि राक्षस यांच्यातील तो संघर्ष भयंकर गोंधळाचा झाला; क्रुद्ध देव आणि असुरांमधील भीषण महानादासारखा तो होता.
6.89.25
हनूमानपि संक्रुद्धः सालमुत्पाट्य पर्वतात्।
स लक्ष्मणं स्वयं पृष्ठादवरोप्य महामनाः ॥ ६.८९.२५ ॥
हनुमानही अत्यंत क्रुद्ध होऊन पर्वतातून एक साल वृक्ष उपटून काढला. त्या महामनाने लक्ष्मणाला स्वतः आपल्या पाठीवरून खाली ठेवले.
6.89.26
रक्षसां कदनं चक्रे दुरासादः सहस्रशः।
स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद् बली ॥ ६.८९.२६ ॥
दुर्जय इंद्रजिताने हजारो राक्षसांचा संहार केला. त्या बलवान वीराने आपल्या काकांशी घोर युद्ध केले.
6.89.27
लक्ष्मणं परवीरघ्नः पुनरेवाभ्यधावत।
तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ ॥ ६.८९.२७ ॥
शत्रूवीरांचा संहार करणारा तो पुन्हा लक्ष्मणावर धावला. तेव्हा ते दोन वीर — लक्ष्मण आणि राक्षस — युद्धात तीव्रपणे भिडले.
6.89.28
शरौघानभिवर्षन्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्।
अभीक्ष्णमन्तर्दधतुः शरजालैर्महाबलौ ॥ ६.८९.२८ ॥
बाणांचा वर्षाव करीत ते दोघे एकमेकांवर प्रहार करू लागले. त्या महाबलींनी बाणांच्या जाळ्यांनी वारंवार स्वतःला अदृश्य केले.
6.89.29
चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ।
नह्यादानं न संधानं धनुषो वा परिग्रहः ॥ ६.८९.२९ ॥
ते दोघे वेगवान होते; उन्हाळ्याच्या अखेरीस मेघांनी झाकलेल्या चंद्र-सूर्यासारखे. धनुष्य उचलणे, प्रत्यंचेवर बाण लावणे किंवा धनुष्य धरणे दिसत नव्हते.
6.89.30
न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः।
न मुष्टिप्रतिसंधानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ॥ ६.८९.३० ॥
बाण सोडणे, ओढणे किंवा लक्ष्य साधणे दिसत नव्हते. मूठ जुळवणे किंवा लक्ष्यावर स्थिर करणे दिसत नव्हते.
6.89.31
अदृश्यत तयोस्तत्र युध्यतोः पाणिलाघवात्।
चापवेगप्रयुक्तैश्च बाणजालैः समन्ततः ॥ ६.८९.३१ ॥
तेथे युद्ध करणाऱ्या त्या दोघांच्या हाताच्या चपळाईमुळे, धनुष्याच्या वेगाने सोडलेली बाणांची जाळीच सर्वत्र दिसत होती.
6.89.32
अन्तरिक्षेऽभिसम्पन्ने न रूपाणि चकाशिरे।
लक्ष्मणो रावणिं प्राप्य रावणिश्चापि लक्ष्मणम् ॥ ६.८९.३२ ॥
आकाश भरून गेल्यावर तेथे कोणतीही रूपे दिसेनाशी झाली. लक्ष्मणाने रावणीला गाठले आणि रावणीनेही लक्ष्मणाला गाठले.
6.89.33
अव्यवस्था भवत्युग्रा ताभ्यामन्योन्यविग्रहे।
ताभ्यामुभाभ्यां तरसा प्रसृष्टैर्विशिखैः शितैः ॥ ६.८९.३३ ॥
त्या दोघांच्या परस्पर युद्धात भयंकर अव्यवस्था झाली. त्या दोघांनी वेगाने सोडलेल्या तीक्ष्ण बाणांमुळे (सर्व काही अस्ताव्यस्त झाले).
6.89.34
निरन्तरमिवाकाशं बभूव तमसा वृतम्।
तैः पतद्भिश्च बहुभिस्तयोः शरशतैः शितैः ॥ ६.८९.३४ ॥
आकाश जणू अखंड अंधाराने व्यापले गेले. त्या दोघांचे तीक्ष्ण शेकडो बाण पडत असताना (अंधार अधिक दाट झाला).
6.89.35
दिशश्च प्रदिशश्चैव बभूवुः शरसंकुलाः।
तमसा पिहितं सर्वमासीत् प्रतिभयं महत् ॥ ६.८९.३५ ॥
दिशा आणि उपदिशाही बाणांनी भरून गेल्या. अंधाराने सर्व काही झाकले गेले होते; ते अत्यंत भयानक होते.
6.89.36
अस्तं गते सहस्रांशौ संवृते तमसा च वै।
रुधिरौघा महानद्यः प्रावर्तन्त सहस्रशः ॥ ६.८९.३६ ॥
सहस्रांशू (सूर्य) अस्ताला गेल्यावर आणि अंधाराने व्यापल्यावर, रक्ताचे प्रवाह हजारो मोठ्या नद्यांप्रमाणे वाहू लागले.
6.89.37
क्रव्यादा दारुणा वाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिःस्वनान्।
न तदानीं ववौ वायुर्न च जज्वाल पावकः ॥ ६.८९.३७ ॥
भयंकर मांसभक्षक प्राणी आपल्या आवाजाने भीषण गर्जना करू लागले. त्या वेळी वारा वाहिला नाही, आणि अग्नीही पेटला नाही.
6.89.38
स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जजल्पुस्ते महर्षयः।
सम्पेतुश्चात्र संतप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः ॥ ६.८९.३८ ॥
"लोकांचे कल्याण होवो" असे म्हणत ते महर्षी कुजबुजले; आणि तेथे संतप्त गंधर्व चारणांसह एकत्र जमले.
6.89.39
अथ राक्षससिंहस्य कृष्णान् कनकभूषणान्।
शरैश्चतुर्भिः सौमित्रिर्विव्याध चतुरो हयान् ॥ ६.८९.३९ ॥
मग सौमित्रीने राक्षससिंहाच्या सोन्याचे अलंकार घातलेल्या काळ्या चार घोड्यांना चार बाणांनी विंधले.
6.89.40
ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च।
सम्पूर्णायतमुक्तेन सुपत्रेण सुवर्चसा ॥ ६.८९.४० ॥
मग दुसऱ्या भल्लाने — पिवळ्या, धारदार, पूर्ण ओढून सोडलेल्या, सुंदर पिसे असलेल्या, तेजस्वी बाणाने.
6.89.41
महेन्द्राशनिकल्पेन सूतस्य विचरिष्यतः।
स तेन बाणाशनिना तलशब्दानुनादिना ॥ ६.८९.४१ ॥
इंद्राच्या वज्रासारख्या, सारथी फिरत असताना — तळहाताच्या टाळीसारखा नाद करणाऱ्या त्या बाणवज्राने त्याने (प्रहार केला).
6.89.42
लाघवाद् राघवः श्रीमान् शिरः कायादपाहरत्।
स यन्तरि महातेजा हते मन्दोदरीसुतः ॥ ६.८९.४२ ॥
चपळाईने श्रीमान राघवाने सारथ्याचे मस्तक धडापासून वेगळे केले. तेव्हा महातेजस्वी मंदोदरीपुत्र (मेघनाद) — सारथी ठार होताच —
6.89.43
स्वयं सारथ्यमकरोत् पुनश्च धनुरस्पृशत्।
तदद्भुतमभूत् तत्र सारथ्यं पश्यतां युधि ॥ ६.८९.४३ ॥
त्याने स्वतःच सारथ्य केले आणि पुन्हा धनुष्य हाती घेतले. युद्धात पाहणाऱ्यांसाठी तेथील ते सारथ्य अद्भुत ठरले.
6.89.44
हयेषु व्यग्रहस्तं तं विव्याध निशितैः शरैः।
धनुष्यथ पुनर्व्यग्रं हयेषु मुमुचे शरान् ॥ ६.८९.४४ ॥
घोड्यांवर हात व्यग्र असलेल्या त्याला त्याने तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध केले. मग धनुष्यावर (बाण जोडून) पुन्हा घोड्यांवर बाण सोडले.
6.89.45
छिद्रेषु तेषु बाणौघैर्विचरन्तमभीतवत्।
अर्दयामास समरे सौमित्रिः शीघ्रकृत्तमः ॥ ६.८९.४५ ॥
त्या फटींमधून निर्भयासारखा फिरणाऱ्याला बाणांच्या प्रवाहांनी युद्धात सौमित्रीने पीडिले — जलद छेदन करण्यात तो सर्वात निपुण होता.
6.89.46
निहतं सारथिं दृष्ट्वा समरे रावणात्मजः।
प्रजहौ समरोद्धर्षं विषण्णः स बभूव ह ॥ ६.८९.४६ ॥
युद्धात सारथी मारला गेलेला पाहून रावणपुत्राने युद्धाचा उत्साह सोडला; तो खरोखर खिन्न झाला.
6.89.47
विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं हरियूथपाः।
ततः परमसंहृष्टा लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन् ॥ ६.८९.४७ ॥
विषण्ण मुख झालेल्या त्या राक्षसाला पाहून वानरयूथपती अत्यंत हर्षित झाले आणि त्यांनी लक्ष्मणाचा सन्मान केला.
6.89.48
ततः प्रमाथी रभसः शरभो गन्धमादनः।
अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगं हरीश्वराः ॥ ६.८९.४८ ॥
तेव्हा प्रमाथी, रभस, शरभ आणि गंधमादन — हे चार वानरप्रभू, सहन न होऊन, वेगाने धावले.
6.89.49
ते चास्य हयमुख्येषु तूर्णमुत्पत्य वानराः।
चतुर्षु सुमहावीर्या निपेतुर्भीमविक्रमाः ॥ ६.८९.४९ ॥
ते वानर, अत्यंत पराक्रमी आणि भयंकर शौर्याचे, तत्काळ उडी मारून त्याच्या चार प्रमुख घोड्यांवर कोसळले.
6.89.50
तेषामधिष्ठितानां तैर्वानरैः पर्वतोपमैः।
मुखेभ्यो रुधिरं व्यक्तं हयानां समवर्तत ॥ ६.८९.५० ॥
पर्वतांसारखे ते वानर त्यांच्यावर चढून उभे राहिले, तेव्हा घोड्यांच्या तोंडांतून स्पष्टपणे रक्त वाहू लागले.
6.89.51
ते हया मथिता भग्ना व्यसवो धरणीं गताः।
ते निहत्य हयांस्तस्य प्रमथ्य च महारथम्।
पुनरुत्पत्य वेगेन तस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ॥ ६.८९.५१ ॥
ते घोडे चिरडले, मोडले जाऊन प्राणहीन होऊन भूमीवर पडले. त्यांनी घोड्यांना ठार मारून, त्या महारथीलाही चिरडून, पुन्हा वेगाने उसळून लक्ष्मणाच्या बाजूला उभे राहिले.
6.89.52
स हताश्वादवप्लुत्य रथान्मथितसारथिः।
शरवर्षेण सौमित्रिमभ्यधावत रावणिः ॥ ६.८९.५२ ॥
घोडे मारले गेले आणि सारथी चिरडला गेला, तेव्हा तो रावणपुत्र रथावरून उडी मारून बाणांचा वर्षाव करत सौमित्रीकडे धावला.
6.89.53
ततो महेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणः
पदातिनं तं निहतैर्हयोत्तमैः।
सृजन्तमाजौ निशितान् शरोत्तमान्
भृशं तदा बाणगणैर्व्यदारयत् ॥ ६.८९.५३ ॥
तेव्हा इंद्रासारखा तो लक्ष्मण, उत्तम घोडे मारले गेलेल्या त्या पायदळ योद्ध्याला, जो युद्धात तीक्ष्ण श्रेष्ठ बाण सोडत होता, बाणांच्या समूहांनी अत्यंत भेदून टाकू लागला.