વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.91.1
रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः।
बभूव हृष्टस्तं हत्वा शत्रुजेतारमाहवे ॥ ६.९१.१ ॥
લોહીથી ભીંજાયેલા શરીરવાળો, શુભ લક્ષણોવાળો લક્ષ્મણ યુદ્ધમાં શત્રુજેતાને મારીને હર્ષિત થયો.
6.91.2
ततः स जाम्बवन्तं च हनूमन्तं च वीर्यवान्।
संनिपत्य महातेजास्तांश्च सर्वान् वनौकसः ॥ ६.९१.२ ॥
પછી તે વીર્યવાન મહાતેજસ્વી જાંબવાન, હનુમાન અને તે સર્વ વનવાસીઓ પાસે જઈને.
6.91.3
आजगाम ततः शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ।
विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः ॥ ६.९१.३ ॥
પછી ઝડપથી તે જ્યાં સુગ્રીવ અને રાઘવ (રામ) હતા ત્યાં આવ્યો; વિભીષણ અને હનુમાનને સહારો આપતો લક્ષ્મણ.
6.91.4
ततो राममभिक्रम्य सौमित्रिरभिवाद्य च।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थः शक्रस्येन्द्रानुजो यथा ॥ ६.९१.४ ॥
પછી રામ પાસે જઈને સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) પ્રણામ કરી, ઇન્દ્રના નાના ભાઈ (વિષ્ણુ) ઇન્દ્ર પાસે ઊભા રહે તેમ ભાઈની સમીપે ઊભો રહ્યો.
6.91.5
निष्टनन्निव चागत्य राघवाय महात्मने।
आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम् ॥ ६.९१.५ ॥
જાણે નિસાસા નાખતો આવીને તે વીરે મહાત્મા રાઘવને ઇન્દ્રજિતના ભયંકર વધની વાત કહી.
6.91.6
रावणेस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना।
न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः ॥ ६.९१.६ ॥
રાવણના પુત્રનું માથું મહાત્મા લક્ષ્મણે કાપી નાખ્યું હતું, એ વાત ત્યારે હર્ષિત વિભીષણે રામને જણાવી.
6.91.7
श्रुत्वैव तु महावीर्यो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्वधम्।
प्रहर्षमतुलं लेभे वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ६.९१.७ ॥
લક્ષ્મણ દ્વારા ઇન્દ્રજિતના વધની વાત સાંભળીને મહાવીર્યવાન રામને અતુલ્ય હર્ષ થયો અને તેમણે આ વચન કહ્યું.
6.91.8
साधु लक्ष्मण तुष्टोऽस्मि कर्म चासुकरं कृतम्।
रावणेर्हि विनाशेन जितमित्युपधारय ॥ ६.९१.८ ॥
સારું, લક્ષ્મણ! હું પ્રસન્ન છું; તેં અતિ કઠિન કાર્ય કર્યું છે. રાવણપુત્રના વિનાશથી વિજય થયો છે એમ જાણ.
6.91.9
स तं शिरस्युपाघ्राय लक्ष्मणं कीर्तिवर्धनम्।
लज्जमानं बलात् स्नेहादङ्कमारोप्य वीर्यवान् ॥ ६.९१.९ ॥
વીર્યવાન રામે કીર્તિ વધારનાર લક્ષ્મણનું મસ્તક સૂંઘ્યું અને શરમાતા લક્ષ્મણને સ્નેહથી બળપૂર્વક ખોળામાં બેસાડ્યા.
6.91.10
उपवेश्य तमुत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम्।
भ्रातरं लक्ष्मणं स्निग्धं पुनः पुनरुदैक्षत ॥ ६.९१.१० ॥
તેમને ખોળામાં બેસાડી, ગાઢ આલિંગન આપી, સ્નેહાળ ભાઈ લક્ષ્મણને રામ વારંવાર જોતા રહ્યા.
6.91.11
शल्यसम्पीडितं शस्तं निःश्वसन्तं तु लक्ष्मणम्।
रामस्तु दुःखसंतप्तं तं तु निःश्वासपीडितम् ॥ ६.९१.११ ॥
બાણથી પીડિત, ઘાયલ અને નિસાસા નાખતા લક્ષ્મણને જોઈ રામ દુઃખથી સંતપ્ત થયા; તેઓ પણ નિસાસાથી પીડિત હતા.
6.91.12
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन्।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यमाश्वास्य पुरुषर्षभः ॥ ६.९१.१२ ॥
લક્ષ્મણનું મસ્તક ફરી સૂંઘી અને સ્પર્શી, ઉતાવળથી તેમને આશ્વાસન આપી, પુરુષશ્રેષ્ઠ રામે લક્ષ્મણને આ વચન કહ્યું.
6.91.13
कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकर्मणा।
अद्य मन्ये हते पुत्रे रावणं निहतं युधि ॥ ६.९१.१३ ॥
આજે પુત્ર હણાયો હોવાથી યુદ્ધમાં રાવણ પણ હણાયો છે એમ હું માનું છું; દુષ્કર કર્મ કરનારે પરમ કલ્યાણકારી કાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે.
6.91.14
अद्याहं विजयी शत्रौ हते तस्मिन् दुरात्मनि।
रावणस्य नृशंसस्य दिष्ट्या वीर त्वया रणे ॥ ६.९१.१४ ॥
આજે હું શત્રુ પર વિજયી છું; એ દુરાત્મા, ક્રૂર રાવણ હણાતાં, હે વીર, સદ્ભાગ્યે તેં યુદ્ધમાં આ કર્યું.
6.91.15
छिन्नो हि दक्षिणो बाहुः स हि तस्य व्यपाश्रयः।
विभीषणहनूमद्भ्यां कृतं कर्म महद् रणे ॥ ६.९१.१५ ॥
તેનો જમણો હાથ છેદાયો છે, કારણ કે તે જ તેનો આધાર હતો. વિભીષણ અને હનુમાને યુદ્ધમાં મહાન કાર્ય કર્યું છે.
6.91.16
अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरः कथंचिद् विनिपातितः।
निरमित्रः कृतोऽस्म्यद्य निर्यास्यति हि रावणः ॥ ६.९१.१६ ॥
ત્રણ દિવસ-રાત્રિમાં, કોઈ રીતે તે વીરને પાડવામાં આવ્યો છે. આજે હું શત્રુરહિત કરાયો છું; રાવણ ચોક્કસ બહાર નીકળશે.
6.91.17
बलव्यूहेन महता निर्यास्यति हि रावणः।
बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम् ॥ ६.९१.१७ ॥
વિશાળ સૈન્ય-વ્યૂહ સાથે રાવણ ચોક્કસ બહાર નીકળશે; પુત્ર હણાયો છે એમ સાંભળીને તે મોટા સૈન્ય-વ્યૂહ સાથે આવશે.
6.91.18
तं पुत्रवधसंतप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम्।
बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम् ॥ ६.९१.१८ ॥
પુત્રવધથી સંતપ્ત થઈને બહાર આવતા તે રાક્ષસાધિપતિને, મોટી સેનાથી ઘેરીને, હું તે દુર્જયને હણીશ.
6.91.19
त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे।
न दुष्प्रापा हते तस्मिन् शक्रजेतरि चाहवे ॥ ६.९१.१९ ॥
લક્ષ્મણ, તારા જેવા રક્ષક હોય ત્યારે સીતા અને પૃથ્વી મારા માટે દુર્લભ નથી; ઇન્દ્રજિત યુદ્ધમાં માર્યો જાય ત્યારે પણ એમ જ.
6.91.20
स तं भ्रातरमाश्वास्य परिष्वज्य च राघवः।
रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ ६.९१.२० ॥
રાઘવ રામે ભાઈને આશ્વાસન આપી આલિંગન કરીને, આનંદિત થઈ સુષેણ સાથે વાત કરીને આમ કહ્યું.
6.91.21
विशल्योऽयं महाप्राज्ञ सौमित्रिर्मित्रवत्सलः।
यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर ॥ ६.९१.२१ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ, મિત્રવત્સલ સૌમિત્રિ બાણમુક્ત થઈ સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થાય એ રીતે તું ઉપચાર કર.
6.91.22
विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः।
ऋक्षवानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम् ॥ ६.९१.२२ ॥
વૃક્ષોથી લડતા ઋક્ષ-વાનર સેનાના શૂરવીરો સાથે સૌમિત્રિ અને વિભીષણને પણ ઝડપથી બાણમુક્ત કરો.
6.91.23
ये चाप्यन्येऽत्र युध्यन्ति सशल्या व्रणिनस्तथा।
तेऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्ते सुखिनस्त्वया ॥ ६.९१.२३ ॥
અહીં લડતા બીજા જે કોઈ, બાણ વાગેલા અને ઘાયલ છે, તે સર્વને પણ તારા વડે કાળજીપૂર્વક સુખી કરાય.
6.91.24
एवमुक्तः स रामेण महात्मा हरियूथपः।
लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधम् ॥ ६.९१.२४ ॥
રામે આમ કહેતાં મહાત્મા વાનરયૂથપતિ સુષેણે લક્ષ્મણ માટે નાક વાટે પરમ ઔષધ આપ્યું.
6.91.25
स तस्य गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत।
तदा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च ॥ ६.९१.२५ ॥
તેની સુગંધ સૂંઘતાં જ તે બાણ વગરનો થયો. ત્યારે તેની પીડા દૂર થઈ અને ઘા રૂઝાઈ ગયા.
6.91.26
विभीषणमुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया।
सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सामकरोत् तदा ॥ ६.९१.२६ ॥
રાઘવની આજ્ઞાથી ત્યારે વિભીષણ વગેરે મિત્રો અને બધા મુખ્ય વાનરોની સારવાર કરવામાં આવી.
6.91.27
ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतक्लमः।
सौमित्रिर्मुमुदे तत्र क्षणेन विगतज्वरः ॥ ६.९१.२७ ॥
પછી સ્વાભાવિક અવસ્થામાં આવેલો, બાણ કાઢી લેવાયેલો, થાક દૂર થયેલો સૌમિત્રિ ક્ષણમાં તાવરહિત થઈને ત્યાં આનંદિત થયો.
6.91.28
तदैव रामः प्लवगाधिपस्तथा
विभीषणश्चर्क्षपतिश्च वीर्यवान्।
अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं
मुदा ससैन्याः सुचिरं जहर्षिरे ॥ ६.९१.२८ ॥
ત્યારે રામ, વાનરાધિપતિ, પરાક્રમી ઋક્ષપતિ અને વિભીષણે સૌમિત્રિને રોગરહિત થઈને ઊઠતો જોઈને સૈન્ય સાથે લાંબા સમય સુધી હર્ષ કર્યો.
6.91.29
अपूजयत् कर्म स लक्ष्मणस्य
सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा।
बभूव हृष्टो युधि वानरेन्द्रो
निशम्य तं शक्रजितं निपातितम् ॥ ६.९१.२९ ॥
મહાત્મા દાશરથિ રામે લક્ષ્મણના અતિ દુષ્કર કાર્યનું સન્માન કર્યું. ઇન્દ્રજિત પડ્યો છે એમ સાંભળીને વાનરેન્દ્ર યુદ્ધમાં હર્ષિત થયો.