वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.91.1
रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः।
बभूव हृष्टस्तं हत्वा शत्रुजेतारमाहवे ॥ ६.९१.१ ॥
रक्ताने माखलेल्या शरीराचा, शुभ लक्षणांचा लक्ष्मण युद्धात शत्रुजेत्याला मारून हर्षित झाला.
6.91.2
ततः स जाम्बवन्तं च हनूमन्तं च वीर्यवान्।
संनिपत्य महातेजास्तांश्च सर्वान् वनौकसः ॥ ६.९१.२ ॥
नंतर तो पराक्रमी महातेजस्वी जांबवान, हनुमान आणि त्या सर्व वनवासींजवळ जाऊन.
6.91.3
आजगाम ततः शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ।
विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः ॥ ६.९१.३ ॥
नंतर लवकर तो जिथे सुग्रीव आणि राघव (राम) होते तिथे आला; विभीषण आणि हनुमानाला आधार देत लक्ष्मण.
6.91.4
ततो राममभिक्रम्य सौमित्रिरभिवाद्य च।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थः शक्रस्येन्द्रानुजो यथा ॥ ६.९१.४ ॥
नंतर रामाजवळ जाऊन सौमित्रि (लक्ष्मण) नमस्कार करून, इंद्राचा धाकटा भाऊ (विष्णू) इंद्राजवळ उभा राहावा तसा भावाजवळ उभा राहिला.
6.91.5
निष्टनन्निव चागत्य राघवाय महात्मने।
आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम् ॥ ६.९१.५ ॥
जणू कण्हत येऊन त्या वीराने महात्मा राघवाला इंद्रजिताच्या भयंकर वधाची वार्ता सांगितली.
6.91.6
रावणेस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना।
न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः ॥ ६.९१.६ ॥
रावणपुत्राचे मस्तक महात्मा लक्ष्मणाने छेडले, हे तेव्हा हर्षित विभीषणाने रामाला सांगितले.
6.91.7
श्रुत्वैव तु महावीर्यो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्वधम्।
प्रहर्षमतुलं लेभे वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ६.९१.७ ॥
लक्ष्मणाने इंद्रजिताचा वध केला हे ऐकून महावीर्यवान राम अतुल हर्षित झाले आणि हे वचन बोलले.
6.91.8
साधु लक्ष्मण तुष्टोऽस्मि कर्म चासुकरं कृतम्।
रावणेर्हि विनाशेन जितमित्युपधारय ॥ ६.९१.८ ॥
उत्तम लक्ष्मणा! मी संतुष्ट झालो आहे; तू अत्यंत कठीण कर्म केलेस. रावणपुत्राच्या नाशाने विजय झाला असे समज.
6.91.9
स तं शिरस्युपाघ्राय लक्ष्मणं कीर्तिवर्धनम्।
लज्जमानं बलात् स्नेहादङ्कमारोप्य वीर्यवान् ॥ ६.९१.९ ॥
वीर्यवान रामाने कीर्ती वाढवणाऱ्या लक्ष्मणाचे मस्तक हुंगले आणि लाजणाऱ्या लक्ष्मणाला प्रेमाने बळेच मांडीवर बसवले.
6.91.10
उपवेश्य तमुत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम्।
भ्रातरं लक्ष्मणं स्निग्धं पुनः पुनरुदैक्षत ॥ ६.९१.१० ॥
त्याला मांडीवर बसवून, घट्ट आलिंगन देऊन, प्रेमळ बंधू लक्ष्मणाकडे राम वारंवार पाहत राहिले.
6.91.11
शल्यसम्पीडितं शस्तं निःश्वसन्तं तु लक्ष्मणम्।
रामस्तु दुःखसंतप्तं तं तु निःश्वासपीडितम् ॥ ६.९१.११ ॥
बाणाने पीडित, जखमी होऊन उसासे टाकणाऱ्या लक्ष्मणाला पाहून राम दुःखाने संतप्त झाले; तेही उसास्यांनी व्यथित होते.
6.91.12
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन्।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यमाश्वास्य पुरुषर्षभः ॥ ६.९१.१२ ॥
लक्ष्मणाचे मस्तक पुन्हा हुंगून व स्पर्श करून, घाईने त्याचे सांत्वन करत पुरुषश्रेष्ठ राम लक्ष्मणाला हे वचन बोलले.
6.91.13
कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकर्मणा।
अद्य मन्ये हते पुत्रे रावणं निहतं युधि ॥ ६.९१.१३ ॥
आज पुत्र मारला गेल्याने युद्धात रावणही मारला गेला असे मला वाटते; दुष्कर कर्म करणाऱ्याने परम कल्याणकारी कार्य पूर्ण केले आहे.
6.91.14
अद्याहं विजयी शत्रौ हते तस्मिन् दुरात्मनि।
रावणस्य नृशंसस्य दिष्ट्या वीर त्वया रणे ॥ ६.९१.१४ ॥
आज मी शत्रूवर विजयी झालो आहे; त्या दुरात्मा, क्रूर रावणाचा वध झाल्याने, हे वीरा, भाग्यवशात तू युद्धात हे केलेस.
6.91.15
छिन्नो हि दक्षिणो बाहुः स हि तस्य व्यपाश्रयः।
विभीषणहनूमद्भ्यां कृतं कर्म महद् रणे ॥ ६.९१.१५ ॥
त्याचा उजवा बाहू तुटला आहे, कारण तोच त्याचा आधार होता. विभीषण आणि हनुमान यांनी युद्धात महान कार्य केले आहे.
6.91.16
अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरः कथंचिद् विनिपातितः।
निरमित्रः कृतोऽस्म्यद्य निर्यास्यति हि रावणः ॥ ६.९१.१६ ॥
तीन दिवस-रात्रीत अखेरीस, कसेबसे त्या वीराला पाडण्यात आले आहे. आज मी शत्रुरहित झालो आहे; रावण निश्चितच बाहेर पडेल.
6.91.17
बलव्यूहेन महता निर्यास्यति हि रावणः।
बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम् ॥ ६.९१.१७ ॥
मोठ्या सैन्यव्यूहासह रावण निश्चितच बाहेर पडेल; पुत्र पाडला गेला हे ऐकून तो मोठ्या सैन्यव्यूहात येईल.
6.91.18
तं पुत्रवधसंतप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम्।
बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम् ॥ ६.९१.१८ ॥
पुत्रवधाने संतप्त होऊन बाहेर येणाऱ्या त्या राक्षसाधिपतीला, मोठ्या सैन्याने वेढून, मी त्या दुर्जयाचा वध करीन.
6.91.19
त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे।
न दुष्प्रापा हते तस्मिन् शक्रजेतरि चाहवे ॥ ६.९१.१९ ॥
लक्ष्मणा, तुझ्यासारखा रक्षक असताना सीता आणि पृथ्वी मला दुर्लभ नाहीत; इंद्रजिताला युद्धात ठार केल्यानंतरही तसेच.
6.91.20
स तं भ्रातरमाश्वास्य परिष्वज्य च राघवः।
रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ ६.९१.२० ॥
राघव रामाने भावाला धीर देऊन व आलिंगन देऊन, आनंदित होऊन सुषेणाशी बोलून हे म्हटले.
6.91.21
विशल्योऽयं महाप्राज्ञ सौमित्रिर्मित्रवत्सलः।
यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर ॥ ६.९१.२१ ॥
हे महाप्राज्ञा, मित्रप्रेमी सौमित्री बाणाच्या टोकापासून मुक्त होऊन पूर्ण स्वस्थ होईल असा उपचार तू कर.
6.91.22
विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः।
ऋक्षवानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम् ॥ ६.९१.२२ ॥
वृक्षांनी लढणाऱ्या ऋक्ष-वानर सैन्यातील शूरांसह सौमित्री आणि विभीषणही लवकर बाणमुक्त करावेत.
6.91.23
ये चाप्यन्येऽत्र युध्यन्ति सशल्या व्रणिनस्तथा।
तेऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्ते सुखिनस्त्वया ॥ ६.९१.२३ ॥
येथे लढणारे इतर, बाण रुतलेले आणि जखमी, त्या सर्वांनाही तुझ्याकडून काळजीपूर्वक सुखी केले जावे.
6.91.24
एवमुक्तः स रामेण महात्मा हरियूथपः।
लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधम् ॥ ६.९१.२४ ॥
रामाने असे म्हटल्यावर महात्मा वानरयूथपती सुषेणाने लक्ष्मणासाठी नाकावाटे परम औषध दिले.
6.91.25
स तस्य गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत।
तदा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च ॥ ६.९१.२५ ॥
त्याचा गंध हुंगताच तो बाणरहित झाला. तेव्हा त्याचा त्रास नाहीसा झाला आणि जखमा भरून आल्या.
6.91.26
विभीषणमुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया।
सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सामकरोत् तदा ॥ ६.९१.२६ ॥
राघवाच्या आज्ञेने तेव्हा विभीषण इत्यादी मित्रांवर आणि सर्व प्रमुख वानरांवर उपचार करण्यात आले.
6.91.27
ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतक्लमः।
सौमित्रिर्मुमुदे तत्र क्षणेन विगतज्वरः ॥ ६.९१.२७ ॥
मग स्वाभाविक स्थितीत आलेला, बाण काढलेला, थकवा गेलेला सौमित्री क्षणात ताप नाहीसा होऊन तेथे आनंदित झाला.
6.91.28
तदैव रामः प्लवगाधिपस्तथा
विभीषणश्चर्क्षपतिश्च वीर्यवान्।
अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं
मुदा ससैन्याः सुचिरं जहर्षिरे ॥ ६.९१.२८ ॥
तेव्हा राम, वानराधिपती, पराक्रमी ऋक्षपती आणि विभीषण यांनी सौमित्रीला निरोगी होऊन उठताना पाहून सैन्यासह दीर्घकाळ आनंद केला.
6.91.29
अपूजयत् कर्म स लक्ष्मणस्य
सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा।
बभूव हृष्टो युधि वानरेन्द्रो
निशम्य तं शक्रजितं निपातितम् ॥ ६.९१.२९ ॥
महात्मा दाशरथी रामाने लक्ष्मणाच्या अत्यंत कठीण कृत्याचा गौरव केला. इंद्रजित पाडला गेला हे ऐकून वानरेंद्र युद्धात आनंदित झाला.