ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 6.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.91.1
रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः।
बभूव हृष्टस्तं हत्वा शत्रुजेतारमाहवे ॥ ६.९१.१ ॥
ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂ-ਜੇਤੂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ।
6.91.2
ततः स जाम्बवन्तं च हनूमन्तं च वीर्यवान्।
संनिपत्य महातेजास्तांश्च सर्वान् वनौकसः ॥ ६.९१.२ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਜਾਂਬਵਾਨ, ਹਨੂਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ।
6.91.3
आजगाम ततः शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ।
विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः ॥ ६.९१.३ ॥
ਫਿਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਸਨ; ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਲਕਸ਼ਮਣ।
6.91.4
ततो राममभिक्रम्य सौमित्रिरभिवाद्य च।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थः शक्रस्येन्द्रानुजो यथा ॥ ६.९१.४ ॥
ਫਿਰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਇੰਦਰ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ।
6.91.5
निष्टनन्निव चागत्य राघवाय महात्मने।
आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम् ॥ ६.९१.५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕਰਾਹੁੰਦਾ ਆ ਕੇ ਉਸ ਵੀਰ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਧ ਦਾ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ।
6.91.6
रावणेस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना।
न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः ॥ ६.९१.६ ॥
ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਿਰ ਮਹਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੱਟਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਤਦ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਏ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸੀ।
6.91.7
श्रुत्वैव तु महावीर्यो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्वधम्।
प्रहर्षमतुलं लेभे वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ६.९१.७ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਵੀਰਯਵਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
6.91.8
साधु लक्ष्मण तुष्टोऽस्मि कर्म चासुकरं कृतम्।
रावणेर्हि विनाशेन जितमित्युपधारय ॥ ६.९१.८ ॥
ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ! ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਝ ਲੈ।
6.91.9
स तं शिरस्युपाघ्राय लक्ष्मणं कीर्तिवर्धनम्।
लज्जमानं बलात् स्नेहादङ्कमारोप्य वीर्यवान् ॥ ६.९१.९ ॥
ਵੀਰਯਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਿਰ ਚੁੰਮਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਾਂਦੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ।
6.91.10
उपवेश्य तमुत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम्।
भ्रातरं लक्ष्मणं स्निग्धं पुनः पुनरुदैक्षत ॥ ६.९१.१० ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਘੁੱਟ ਕੇ ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ।
6.91.11
शल्यसम्पीडितं शस्तं निःश्वसन्तं तु लक्ष्मणम्।
रामस्तु दुःखसंतप्तं तं तु निःश्वासपीडितम् ॥ ६.९१.११ ॥
ਤੀਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਜ਼ਖਮੀ ਅਤੇ ਹਾਉਕੇ ਭਰਦੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪ ਉੱਠੇ; ਉਹ ਵੀ ਹਾਉਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ।
6.91.12
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन्।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यमाश्वास्य पुरुषर्षभः ॥ ६.९१.१२ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਿਰ ਫਿਰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਤੇ ਛੂਹ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
6.91.13
कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकर्मणा।
अद्य मन्ये हते पुत्रे रावणं निहतं युधि ॥ ६.९१.१३ ॥
ਅੱਜ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
6.91.14
अद्याहं विजयी शत्रौ हते तस्मिन् दुरात्मनि।
रावणस्य नृशंसस्य दिष्ट्या वीर त्वया रणे ॥ ६.९१.१४ ॥
ਅੱਜ ਮੈਂ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਈ ਹੈ; ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ, ਨਿਰਦਈ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਹੇ ਵੀਰ, ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੀਤਾ ਹੈ।
6.91.15
छिन्नो हि दक्षिणो बाहुः स हि तस्य व्यपाश्रयः।
विभीषणहनूमद्भ्यां कृतं कर्म महद् रणे ॥ ६.९१.१५ ॥
ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਵੱਢੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਉਸਦਾ ਸਹਾਰਾ ਸੀ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
6.91.16
अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरः कथंचिद् विनिपातितः।
निरमित्रः कृतोऽस्म्यद्य निर्यास्यति हि रावणः ॥ ६.९१.१६ ॥
ਤਿੰਨ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀਰ ਡੇਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਵੈਰੀ-ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਰਾਵਣ ਜ਼ਰੂਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇਗਾ।
6.91.17
बलव्यूहेन महता निर्यास्यति हि रावणः।
बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम् ॥ ६.९१.१७ ॥
ਵੱਡੇ ਫੌਜੀ ਵਿਊਹ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਜ਼ਰੂਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇਗਾ; ਪੁੱਤਰ ਡੇਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਫੌਜੀ ਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ।
6.91.18
तं पुत्रवधसंतप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम्।
बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम् ॥ ६.९१.१८ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ, ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਅਜੇਤੂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।
6.91.19
त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे।
न दुष्प्रापा हते तस्मिन् शक्रजेतरि चाहवे ॥ ६.९१.१९ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਰੱਖਿਅਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਨਹੀਂ; ਇੰਦਰਜੀਤ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
6.91.20
स तं भ्रातरमाश्वास्य परिष्वज्य च राघवः।
रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ ६.९१.२० ॥
ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਗਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਖਿਆ।
6.91.21
विशल्योऽयं महाप्राज्ञ सौमित्रिर्मित्रवत्सलः।
यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर ॥ ६.९१.२१ ॥
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗ੍ਯ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਤੀਰ ਦੇ ਕੰਡੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਾ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਇਲਾਜ ਕਰ।
6.91.22
विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः।
ऋक्षवानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम् ॥ ६.९१.२२ ॥
ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੀ ਰਿੱਛ-ਬਾਂਦਰ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੂਰਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੀ ਛੇਤੀ ਤੀਰ ਦੇ ਕੰਡੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰੋ।
6.91.23
ये चाप्यन्येऽत्र युध्यन्ति सशल्या व्रणिनस्तथा।
तेऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्ते सुखिनस्त्वया ॥ ६.९१.२३ ॥
ਇੱਥੇ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਦੇ ਕੰਡੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੁਖੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
6.91.24
एवमुक्तः स रामेण महात्मा हरियूथपः।
लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधम् ॥ ६.९१.२४ ॥
ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਨਰ ਯੂਥਪਤੀ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਔਸ਼ਧ ਦਿੱਤੀ।
6.91.25
स तस्य गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत।
तदा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च ॥ ६.९१.२५ ॥
ਉਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸੁੰਘਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਤੀਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ ਮਿਟ ਗਈ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰ ਗਏ।
6.91.26
विभीषणमुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया।
सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सामकरोत् तदा ॥ ६.९१.२६ ॥
ਰਾਘਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਦੋਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਦਿ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
6.91.27
ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतक्लमः।
सौमित्रिर्मुमुदे तत्र क्षणेन विगतज्वरः ॥ ६.९१.२७ ॥
ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਹਿਜ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਤੀਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋਈ, ਪਲ ਵਿੱਚ ਬੁਖ਼ਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੌਮਿੱਤ੍ਰੀ ਉੱਥੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਇਆ।
6.91.28
तदैव रामः प्लवगाधिपस्तथा
विभीषणश्चर्क्षपतिश्च वीर्यवान्।
अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं
मुदा ससैन्याः सुचिरं जहर्षिरे ॥ ६.९१.२८ ॥
ਤਦ ਰਾਮ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਬਲਵਾਨ ਰਿੱਛਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਸੌਮਿੱਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉੱਠਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ।
6.91.29
अपूजयत् कर्म स लक्ष्मणस्य
सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा।
बभूव हृष्टो युधि वानरेन्द्रो
निशम्य तं शक्रजितं निपातितम् ॥ ६.९१.२९ ॥
ਮਹਾਤਮਾ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲਛਮਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਡਿੱਗਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਇਆ।