वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.93
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.93.1
स प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः।
निषसादासने मुख्ये सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन् ॥ ६.९३.१ ॥
तो दीन आणि अत्यंत दुःखी राजा सभेत प्रवेश करून श्रेष्ठ आसनावर बसला; क्रुद्ध सिंहाप्रमाणे उसासे टाकत.
6.93.2
अब्रवीच्च स तान् सर्वान् बलमुख्यान् महाबलः।
रावणः प्राञ्जलिर्वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः ॥ ६.९३.२ ॥
पुत्रशोकाने क्षीण झालेला तो महाबली रावण हात जोडून त्या सर्व प्रमुख सेनापतींना म्हणाला.
6.93.3
सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः।
निर्यान्तु रथसङ्घैश्च पादातैश्चोपशोभिताः ॥ ६.९३.३ ॥
तुम्ही सर्वजण सर्व हत्ती-घोड्यांनी वेढलेले, रथसमूह आणि पायदळाने शोभून बाहेर पडा.
6.93.4
एकं रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ।
वर्षन्तः शरवर्षाणि प्रावृट्काल इवाम्बुदाः ॥ ६.९३.४ ॥
युद्धात एकट्या रामाला वेढून त्याला मारले पाहिजे; पावसाळ्यातील ढगांप्रमाणे बाणांचा वर्षाव करीत.
6.93.5
अथवाहं शरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महाहवे।
भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः ॥ ६.९३.५ ॥
किंवा मीच बाणांनी ज्याचे शरीर छेदले गेले आहे अशा रामाला उद्या महायुद्धात तुमच्यासह, जगाच्या डोळ्यादेखत मीच मारीन.
6.93.6
इत्येतद् वाक्यमादाय राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः।
निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रैर्नानानीकैश्च संयुताः ॥ ६.९३.६ ॥
राक्षसराजाचे हे शब्द ऐकून ते राक्षस वेगवान रथ आणि विविध सेनादलांसह बाहेर पडले.
6.93.7
परिघान् पट्टिशांश्चैव शरखड्गपरश्वधान्।
शरीरान्तकरान् सर्वे चिक्षिपुर्वानरान् प्रति ॥ ६.९३.७ ॥
लोखंडी गदा, दुधारी तलवारी, बाण, खड्ग आणि परशू—शरीराचा अंत करणारी सर्व शस्त्रे—राक्षसांनी वानरांवर फेकली.
6.93.8
वानराश्च द्रुमान् शैलान् राक्षसान् प्रति चिक्षिपुः।
स संग्रामो महाभीमः सूर्यस्योदयनं प्रति ॥ ६.९३.८ ॥
वानरांनीही वृक्ष आणि पर्वतशिखरे राक्षसांवर फेकली. ते युद्ध अत्यंत भयंकर होते, सूर्योदयाच्या दिशेने चालू होते.
6.93.9
रक्षसां वानराणां च तुमुलः समपद्यत।
ते गदाभिश्च चित्राभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ॥ ६.९३.९ ॥
राक्षस आणि वानरांमध्ये मोठा गोंधळ उसळला. ते विविध गदा, भाले, तलवारी आणि परशूंनी लढू लागले.
6.93.10
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तदा वानरराक्षसाः।
एवं प्रवृत्ते संग्रामे ह्यद्भुतं सुमहद्रजः ॥ ६.९३.१० ॥
तेव्हा वानर आणि राक्षस रणांगणावर एकमेकांवर प्रहार करू लागले. अशा प्रकारे युद्ध सुरू झाले असता अद्भुत आणि प्रचंड धूळ उठली.
6.93.11
रक्षसां वानराणां च शान्तं शोणितविस्रवैः।
मातंगरथकूलाश्च शरमत्स्या ध्वजद्रुमाः ॥ ६.९३.११ ॥
राक्षस आणि वानरांची ती धूळ रक्ताच्या प्रवाहांनी शांत झाली. हत्ती व रथ त्याचे काठ झाले; बाण त्यातील मासे झाले; ध्वज त्यातील वृक्ष झाले.
6.93.12
शरीरसंघाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः।
ततस्ते वानराः सर्वे शोणितौघपरिप्लुताः ॥ ६.९३.१२ ॥
शरीरांचे ढीग वाहत रक्ताच्या नद्या वाहू लागल्या. तेव्हा सर्व वानर रक्ताच्या प्रवाहात बुडालेले होते.
6.93.13
ध्वजवर्मरथानश्वान् नानाप्रहरणानि च।
आप्लुत्याप्लुत्य समरे वानरेन्द्रा बभञ्जिरे ॥ ६.९३.१३ ॥
ध्वज, कवचे, रथ, घोडे आणि अनेक शस्त्रे — वानरश्रेष्ठांनी युद्धात वारंवार उड्या मारून ती सर्व मोडून टाकली.
6.93.14
केशान् कर्णललाटं च नासिकाश्च प्लवंगमाः।
रक्षसां दशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापि व्यकर्तयन् ॥ ६.९३.१४ ॥
वानरांनी तीक्ष्ण दात आणि नखांनी राक्षसांचे केस, कान, कपाळ आणि नाक फाडून टाकले.
6.93.15
एकैकं राक्षसं संख्ये शतं वानरपुंगवाः।
अभ्यधावन्त फलिनं वृक्षं शकुनयो यथा ॥ ६.९३.१५ ॥
युद्धात वानरश्रेष्ठ प्रत्येक राक्षसावर शंभर-शंभर जण मिळून तुटून पडले, जसे फळांनी लगडलेल्या झाडावर पक्षी झेपावतात.
6.93.16
तदा गदाभिर्गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः।
निर्जघ्नुर्वानरान् घोरान् राक्षसाः पर्वतोपमाः ॥ ६.९३.१६ ॥
तेव्हा पर्वतासारखे राक्षस जड गदा, भाले, तलवारी आणि कुऱ्हाडींनी भयंकर वानरांना ठार मारू लागले.
6.93.17
राक्षसैर्वध्यमानानां वानराणां महाचमूः।
शरण्यं शरणं याता रामं दशरथात्मजम् ॥ ६.९३.१७ ॥
राक्षसांकडून मारल्या जाणाऱ्या वानरांची मोठी सेना शरण देण्यास योग्य अशा दशरथपुत्र रामाला शरण गेली.
6.93.18
ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान्।
प्रविश्य राक्षसं सैन्यं शरवर्षं ववर्ष च ॥ ६.९३.१८ ॥
तेव्हा महातेजस्वी आणि पराक्रमी राम धनुष्य घेऊन राक्षससेनेत शिरला आणि बाणांचा वर्षाव केला.
6.93.19
प्रविष्टं तु तदा रामं मेघाः सूर्यमिवाम्बरे।
नाधिजग्मुर्महाघोरा निर्दहन्तं शराग्निना ॥ ६.९३.१९ ॥
तेव्हा राम आत शिरल असता, आकाशात ढग सूर्याजवळ पोहोचू शकत नाहीत तसे, बाणाग्नीने दहन करणाऱ्या त्या रामाजवळ भयंकर शत्रू पोहोचू शकले नाहीत.
6.93.20
कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः।
रणे रामस्य ददृशुः कर्माण्यसुकराणि ते ॥ ६.९३.२० ॥
रात्रिचर राक्षसांनी युद्धात रामाने केलेली अतिभयंकर आणि अशक्य कर्मे पाहिली.
6.93.21
चालयन्तं महासैन्यं विधमन्तं महारथान्।
ददृशुस्ते न वै रामं वातं वनगतं यथा ॥ ६.९३.२१ ॥
महासेनेला हादरवून महारथींना विखरणारा राम त्यांना दिसला नाही; तो वनातून वाहणाऱ्या वाऱ्यासारखा होता.
6.93.22
छिन्नं भिन्नं शरैर्दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितम्।
बलं रामेण ददृशुर्न रामं शीघ्रकारिणम् ॥ ६.९३.२२ ॥
रामाने छिन्नभिन्न, बाणांनी दग्ध, पराभूत आणि शस्त्रांनी पीडित झालेले सैन्य त्यांनी पाहिले; पण वेगाने कार्य करणारा राम त्यांना दिसला नाही.
6.93.23
प्रहरन्तं शरीरेषु न ते पश्यन्ति राघवम्।
इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः ॥ ६.९३.२३ ॥
शरीरांवर प्रहार करणाऱ्या राघवाला त्यांनी पाहिले नाही; जसे प्राणी इंद्रियविषयांत असलेल्या भूतात्म्याला पाहत नाहीत.
6.93.24
एष हन्ति गजानीकमेष हन्ति महारथान्।
एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन् वाजिभिः सह ॥ ६.९३.२४ ॥
हा गजसेना मारतो; हा महारथींना मारतो; हा तीक्ष्ण बाणांनी पायदळ आणि घोडेस्वारांसह त्यांना मारतो.
6.93.25
अन्योन्यं कुपिता जघ्नुः सादृश्याद् राघवस्य तु ॥ ६.९३.२५ ॥
रागावून ते एकमेकांवर प्रहार करू लागले, कारण राघवाशी (रामाशी) त्यांचे साम्य होते.
6.93.26
न ते ददृशिरे रामं दहन्तमपि वाहिनीम्।
मोहिताः परमास्त्रेण गान्धर्वेण महात्मना ॥ ६.९३.२६ ॥
सेनेला जाळत असतानाही त्यांना राम दिसला नाही; महात्म्याच्या गांधर्व परमास्त्राने ते मोहित झाले.
6.93.27
ते तु रामसहस्राणि रणे पश्यन्ति राक्षसाः।
पुनः पश्यन्ति काकुत्स्थमेकमेव महाहवे ॥ ६.९३.२७ ॥
ते राक्षस रणात हजारो राम पाहतात; पुन्हा त्या महायुद्धात केवळ एकच काकुत्स्थ (राम) पाहतात.
6.93.28
भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिं कार्मुकस्य महात्मनः।
अलातचक्रप्रतिमां ददृशुस्ते न राघवम् ॥ ६.९३.२८ ॥
महात्म्याच्या धनुष्याचे फिरणारे सोनेरी टोक अलातचक्रासारखे होते; तरीही त्यांनी राघवाला पाहिले नाही.
6.93.29
शरीरनाभि सत्त्वार्चिः शरारं नेमिकार्मुकम्।
ज्याघोषतलनिर्घोषं तेजोबुद्धिगुणप्रभम् ॥ ६.९३.२९ ॥
त्याचे शरीर नाभी, सत्त्व ज्वाला; शरार (आरे), नेमिकार्मुक (चक्र-धनुष्य); प्रत्यंचेचा आवाज व तळहाताचा आवाज हाच त्याचा घोष; तेज, बुद्धी आणि गुणांनी तो तेजस्वी होता.
6.93.30
दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तं निघ्नन्तं युधि राक्षसान्।
ददृशू रामचक्रं तत् कालचक्रमिव प्रजाः ॥ ६.९३.३० ॥
युद्धात राक्षसांचा संहार करणारे, दिव्यास्त्रांच्या प्रत्यंचेच्या टोकावरील ते रामचक्र त्यांनी पाहिले; जसे प्रजा कालचक्र पाहतात तसे.
6.93.31
अनीकं दशसाहस्रं रथानां वातरंहसाम्।
अष्टादश सहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् ॥ ६.९३.३१ ॥
वाऱ्याच्या वेगाचे दहा हजार रथ आणि वेगवान अठरा हजार हत्ती.
6.93.32
चतुर्दश सहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम्।
पूर्णे शतसहस्रे द्वे राक्षसानां पदातिनाम् ॥ ६.९३.३२ ॥
चौदा हजार घोडेस्वार आणि राक्षसांचे दोन लाख पायदळ.
6.93.33
दिवसस्याष्टभागेन शरैरग्निशिखोपमैः।
हतान्येकेन रामेण रक्षसां कामरूपिणाम् ॥ ६.९३.३३ ॥
दिवसाच्या आठव्या भागात, अग्निज्वालांसारख्या बाणांनी, एकट्या रामाने इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या राक्षसांना ठार केले.
6.93.34
ते हताश्वा हतरथाः शान्ता विमथितध्वजाः।
अभिपेतुः पुरीं लङ्कां हतशेषा निशाचराः ॥ ६.९३.३४ ॥
घोडे मेले, रथ मोडले, मन खचले, ध्वज तुटले — उरलेले निशाचर लंका नगरीकडे धावले.
6.93.35
हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद् बभूव रणाजिरम्।
आक्रीडभूमिः क्रुद्धस्य रुद्रस्येव महात्मनः ॥ ६.९३.३५ ॥
मेलेल्या हत्ती, पायदळ आणि घोड्यांनी ते रणांगण संतप्त महात्मा रुद्राच्या क्रीडाभूमीसारखे झाले.
6.93.36
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
साधु साध्विति रामस्य तत् कर्म समपूजयन् ॥ ६.९३.३६ ॥
तेव्हा गंधर्वांसह देव, सिद्ध आणि परम ऋषींनी "साधू, साधू" म्हणत रामाच्या त्या कर्माची पूर्ण प्रशंसा केली.
6.93.37
अब्रवीच्च तदा रामः सुग्रीवं प्रत्यनन्तरम्।
विभीषणं च धर्मात्मा हनूमन्तं च वानरम् ॥ ६.९३.३७ ॥
तेव्हा धर्मात्मा राम जवळ असलेल्या सुग्रीवाला, विभीषणाला आणि वानर हनुमानाला म्हणाला.
6.93.38
जाम्बवन्तं हरिश्रेष्ठं मैन्दं द्विविदमेव च।
एतदस्त्रबलं दिव्यं मम वा त्र्यम्बकस्य वा ॥ ६.९३.३८ ॥
जांबवान, वानरश्रेष्ठ मैंद आणि द्विविद हे सुद्धा; हे दिव्य अस्त्रबळ माझे आहे की त्र्यंबकाचे.
6.93.39
निहत्य तां राक्षसराजवाहिनीं
रामस्तदा शक्रसमो महात्मा।
अस्त्रेषु शस्त्रेषु जितक्लमश्च
संस्तूयते देवगणैः प्रहृष्टैः ॥ ६.९३.३९ ॥
राक्षसराजाच्या त्या सेनेचा संहार करून इंद्रासमान महात्मा राम, अस्त्रशस्त्रांत थकव्यावर जय मिळवून, हर्षित देवगणांकडून स्तुती केला जात आहे.