वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.94
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.94.1
तानि नागसहस्राणि सारोहाणि च वाजिनाम्।
रथानां त्वग्निवर्णानां सध्वजानां सहस्रशः ॥ ६.९४.१ ॥
ते हजारो हत्ती, त्यांच्या माहुतांसह, हजारो घोडे आणि अग्नीसारख्या रंगाच्या ध्वजांनी युक्त हजारो रथ.
6.94.2
राक्षसानां सहस्राणि गदापरिघयोधिनाम्।
काञ्चनध्वजचित्राणां शूराणां कामरूपिणाम् ॥ ६.९४.२ ॥
गदा आणि परिघ घेऊन लढणारे, सोनेरी ध्वजांनी सुशोभित, शूर, इच्छेनुसार रूप धारण करणारे हजारो राक्षस.
6.94.3
निहतानि शरैर्दीप्तैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः।
रावणेन प्रयुक्तानि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ६.९४.३ ॥
रावणाने सोडलेल्या, तापलेल्या सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेल्या, तेजस्वी बाणांनी, अनायास कर्म करणाऱ्या रामाने ते मारले गेले.
6.94.4
दृष्ट्वा श्रुत्वा च सम्भ्रान्ता हतशेषा निशाचराः।
राक्षस्यश्च समागम्य दीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ॥ ६.९४.४ ॥
पाहून आणि ऐकून भयभीत झालेले, उरलेले निशाचर आणि राक्षसी एकत्र जमून दीन होऊन चिंतेत बुडाले.
6.94.5
विधवा हतपुत्राश्च क्रोशन्त्यो हतबान्धवाः।
राक्षस्यः सह संगम्य दुःखार्ताः पर्यदेवयन् ॥ ६.९४.५ ॥
विधवा झालेल्या, पुत्र आणि बांधव गमावलेल्या, आक्रोश करणाऱ्या राक्षसी एकत्र जमून दुःखार्त होऊन विलाप करू लागल्या.
6.94.6
कथं शूर्पणखा वृद्धा कराला निर्णतोदरी।
आससाद वने रामं कंदर्पसमरूपिणम् ॥ ६.९४.६ ॥
वृद्ध, भयंकर, खोल पोटाची शूर्पणखा कामदेवासारख्या रूपाच्या रामाजवळ वनात कशी पोहोचली?
6.94.7
सुकुमारं महासत्त्वं सर्वभूतहिते रतम्।
तं दृष्ट्वा लोकवध्या सा हीनरूपा प्रकामिता ॥ ६.९४.७ ॥
सुकुमार, महाबलवान आणि सर्वभूतांच्या हितात रत असलेल्या त्याला पाहून, लोकांनी वध करण्यायोग्य ती कुरूप राक्षसी त्याची अत्यंत कामना करू लागली.
6.94.8
कथं सर्वगुणैर्हीना गुणवन्तं महौजसम्।
सुमुखं दुर्मुखी रामं कामयामास राक्षसी ॥ ६.९४.८ ॥
सर्व गुणांनी हीन असलेल्या त्या राक्षसीने गुणवान, महातेजस्वी, सुमुख रामाची कामना कशी केली — त्या दुर्मुखीने!
6.94.9
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद् वलिनी श्वेतमूर्धजा।
अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ॥ ६.९४.९ ॥
या जनांच्या अल्प भाग्यामुळे, सुरकुत्या पडलेली आणि पांढऱ्या केसांची ती अकार्य — उपहासास्पद व सर्व लोकांनी निंदलेले कृत्य — करू लागली.
6.94.10
राक्षसानां विनाशाय दूषणस्य खरस्य च।
चकाराप्रतिरूपा सा राघवस्य प्रधर्षणम् ॥ ६.९४.१० ॥
राक्षसांच्या विनाशासाठी, दूषण आणि खराच्या विनाशासाठी, त्या अप्रतिरूपेने राघवाचा अपमान केला.
6.94.11
तन्निमित्तमिदं वैरं रावणेन कृतं महत्।
वधाय सीता साऽऽनीता दशग्रीवेण रक्षसा ॥ ६.९४.११ ॥
त्यामुळेच रावणाने हे मोठे वैर निर्माण केले — वधासाठी ती सीता दशग्रीव राक्षसाने आणली गेली.
6.94.12
न च सीतां दशग्रीवः प्राप्नोति जनकात्मजाम्।
बद्धं बलवता वैरमक्षयं राघवेण च ॥ ६.९४.१२ ॥
दशग्रीव जनकाची कन्या सीता प्राप्त करू शकणार नाही; बलवान राघवाने बांधलेले वैर अक्षय आहे.
6.94.13
वैदेहीं प्रार्थयानं तं विराधं प्रेक्ष्य राक्षसम्।
हतमेकेन रामेण पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९४.१३ ॥
वैदेहीची इच्छा करणाऱ्या त्या राक्षस विराधाला पाहा — ज्याला एकट्या रामाने ठार केले; तेच पुरेसे उदाहरण आहे.
6.94.14
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ६.९४.१४ ॥
जनस्थानात अग्निज्वालांसारख्या बाणांनी भयंकर कर्म करणारे चौदा हजार राक्षस मारले गेले.
6.94.15
खरश्च निहतः संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा।
शरैरादित्यसंकाशैः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९४.१५ ॥
युद्धात खर, दूषण आणि त्रिशिरा सूर्यासारख्या बाणांनी ठार झाले — तेच पुरेसे उदाहरण आहे.
6.94.16
हतो योजनबाहुश्च कबन्धो रुधिराशनः।
क्रोधान्नादं नदन् सोऽथ पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९४.१६ ॥
योजनभर बाहू असलेला, रक्त खाणारा कबंधही मारला गेला; क्रोधाने गर्जना करणारा तो — तेच पुरेसे उदाहरण आहे.
6.94.17
जघान बलिनं रामः सहस्रनयनात्मजम्।
वालिनं मेरुसंकाशं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९४.१७ ॥
रामाने सहस्रनयनाचा (इंद्राचा) पुत्र, मेरूसारखा बलवान वालीला ठार केले — तेच पुरेसे उदाहरण आहे.
6.94.18
ऋष्यमूके वसंश्चैव दीनो भग्नमनोरथः।
सुग्रीवः प्रापितो राज्यं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९४.१८ ॥
ऋष्यमूकावर राहणाऱ्या दीन आणि भग्नमनोरथ सुग्रीवाला रामाने राज्य मिळवून दिले — तेच पुरेसे उदाहरण आहे.
6.94.19
धर्मार्थसहितं वाक्यं सर्वेषां रक्षसां हितम्।
युक्तं विभीषणेनोक्तं मोहात् तस्य न रोचते ॥ ६.९४.१९ ॥
धर्म आणि अर्थाने युक्त, सर्व राक्षसांच्या हिताचे असे विभीषणाने सांगितलेले वचन योग्य होते; पण मोहामुळे ते त्याला रुचले नाही.
6.94.20
विभीषणवचः कुर्याद् यदि स्म धनदानुजः।
श्मशानभूता दुःखार्ता नेयं लङ्का भविष्यति ॥ ६.९४.२० ॥
धनदाचा (कुबेराचा) धाकटा भाऊ जर विभीषणाचे वचन पाळता, तर दु:खाने पीडित होऊन स्मशान झालेली ही लंका झाली नसती.
6.94.21
कुम्भकर्णं हतं श्रुत्वा राघवेण महाबलम्।
अतिकायं च दुर्मर्षं लक्ष्मणेन हतं तदा।
प्रियं चेन्द्रजितं पुत्रं रावणो नावबुध्यते ॥ ६.९४.२१ ॥
राघवाकडून (रामाकडून) महाबली कुंभकर्ण मारला गेला हे ऐकून, आणि लक्ष्मणाकडून दुर्धर्ष अतिकाय मारला गेला हेही ऐकून, रावणाला आपला प्रिय पुत्र इंद्रजित (याची स्थिती) कळत नाही.
6.94.22
मम पुत्रो मम भ्राता मम भर्ता रणे हतः।
इत्येष श्रूयते शब्दो राक्षसीनां कुले कुले ॥ ६.९४.२२ ॥
"माझा पुत्र, माझा भाऊ, माझा पती रणात मारला गेला" हा शब्द प्रत्येक राक्षसीच्या कुळात ऐकू येत आहे.
6.94.23
रथाश्वनागाश्च हतास्तत्र तत्र सहस्रशः।
रणे रामेण शूरेण हताश्चापि पदातयः ॥ ६.९४.२३ ॥
तिथे तिथे रथ, घोडे आणि हत्ती हजारोंच्या संख्येने मारले गेले; रणात शूर रामाकडून पायदळ सैनिकही मारले गेले.
6.94.24
रुद्रो वा यदि वा विष्णुर्महेन्द्रो वा शतक्रतुः।
हन्ति नो रामरूपेण यदि वा स्वयमन्तकः ॥ ६.९४.२४ ॥
रुद्र असो वा विष्णू, महेंद्र असो वा शतक्रतु इंद्र, किंवा स्वतः अंतक (यम) — रामाच्या रूपात हेच आपल्याला मारत आहेत.
6.94.25
हतप्रवीरा रामेण निराशा जीविते वयम्।
अपश्यन्त्यो भयस्यान्तमनाथा विलपामहे ॥ ६.९४.२५ ॥
रामाच्या हातून आमचे वीर मारले गेले; जीवनाविषयी आम्ही निराश आहोत. भयाचा अंत दिसत नसल्याने, अनाथ होऊन आम्ही विलाप करत आहोत.
6.94.26
रामहस्ताद् दशग्रीवः शूरो दत्तमहावरः।
इदं भयं महाघोरं समुत्पन्नं न बुद्ध्यते ॥ ६.९४.२६ ॥
रामाच्या हातून, महान वर लाभलेल्या शूर दशग्रीवावर हे अत्यंत घोर भय ओढवले आहे, पण तो ते जाणत नाही.
6.94.27
तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः।
उपसृष्टं परित्रातुं शक्ता रामेण संयुगे ॥ ६.९४.२७ ॥
देव, गंधर्व, पिशाच किंवा राक्षस यांनाही युद्धात रामाने पीडित केलेल्या त्याला वाचवता येणार नाही.
6.94.28
उत्पाताश्चापि दृश्यन्ते रावणस्य रणे रणे।
कथयन्ति हि रामेण रावणस्य निबर्हणम् ॥ ६.९४.२८ ॥
प्रत्येक रणात रावणाला अपशकुन दिसत आहेत; ते रामाकडून रावणाच्या विनाशाची वार्ता सांगत आहेत.
6.94.29
पितामहेन प्रीतेन देवदानवराक्षसैः।
रावणस्याभयं दत्तं मनुष्येभ्यो न याचितम् ॥ ६.९४.२९ ॥
प्रसन्न झालेल्या पितामहांनी (ब्रह्मदेवांनी) देव, दानव, राक्षस यांच्याकडून रावणाला अभय दिले होते; पण मनुष्यांकडून ते त्याने मागितले नव्हते.
6.94.30
तदिदं मानुषं मन्ये प्राप्तं निःसंशयं भयम्।
जीवितान्तकरं घोरं रक्षसां रावणस्य च ॥ ६.९४.३० ॥
हे मानुषी भय निःसंशय आले आहे असे मला वाटते; ते प्राण हरण करणारे, घोर भय राक्षसांचे व रावणाचेही आहे.
6.94.31
पीड्यमानास्तु बलिना वरदानेन रक्षसा।
दीप्तैस्तपोभिर्विबुधाः पितामहमपूजयन् ॥ ६.९४.३१ ॥
बलवान राक्षसाला मिळालेल्या वरदानाने पीडित झालेल्या देवांनी तेजस्वी तपाने पितामह ब्रह्मदेवाची पूजा केली.
6.94.32
देवतानां हितार्थाय महात्मा वै पितामहः।
उवाच देवतास्तुष्ट इदं सर्वा महद्वचः ॥ ६.९४.३२ ॥
देवांच्या हितासाठी प्रसन्न झालेल्या महात्मा पितामहांनी सर्व देवांना हे महान वचन सांगितले.
6.94.33
अद्यप्रभृति लोकांस्त्रीन् सर्वे दानवराक्षसाः।
भयेन प्रभृता नित्यं विचरिष्यन्ति शाश्वतम् ॥ ६.९४.३३ ॥
आजपासून त्रिलोकात सर्व दानव आणि राक्षस भयाने पीडित होऊन सदैव भटकत राहतील.
6.94.34
दैवतैस्तु समागम्य सर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः।
वृषध्वजस्त्रिपुरहा महादेवः प्रतोषितः ॥ ६.९४.३४ ॥
इंद्राच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव एकत्र येऊन वृषध्वज, त्रिपुरहन्ता महादेवांना प्रसन्न केले.
6.94.35
प्रसन्नस्तु महादेवो देवानेतद् वचोऽब्रवीत्।
उत्पत्स्यति हितार्थं वो नारी रक्षःक्षयावहा ॥ ६.९४.३५ ॥
प्रसन्न झालेले महादेव देवांना म्हणाले—तुमच्या हितासाठी एक स्त्री उत्पन्न होईल, जी राक्षसांचा नाश करेल.
6.94.36
एषा देवैः प्रयुक्ता तु क्षुद् यथा दानवान् पुरा।
भक्षयिष्यति नः सर्वान् राक्षसघ्नी सरावणान् ॥ ६.९४.३६ ॥
देवांनी प्रेरित केलेली ही, पूर्वी भुकेने दानवांना गिळले तसे, रावणासह सर्व राक्षसांना गिळेल.
6.94.37
रावणस्यापनीतेन दुर्विनीतस्य दुर्मतेः।
अयं निष्टानको घोरः शोकेन समभिप्लुतः ॥ ६.९४.३७ ॥
दुर्विनीत आणि दुर्मती रावणामुळे उद्भवलेला हा भयंकर आक्रोश शोकाने व्यापला आहे.
6.94.38
तं न पश्यामहे लोके यो नः शरणदो भवेत्।
राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये ॥ ६.९४.३८ ॥
जगात आम्हाला आश्रय देईल असा कोणीही दिसत नाही; राघवाने आघात केलेले आम्ही युगान्तात काळाने नष्ट झाल्यासारखे आहोत.
6.94.39
नास्ति नः शरणं किंचिद् भये महति तिष्ठताम्।
दावाग्निवेष्टितानां हि करेणूनां यथा वने ॥ ६.९४.३९ ॥
या महाभयात उभ्या असलेल्या आम्हाला कोणताही आश्रय नाही; वनात वणव्याने वेढलेल्या हत्तिणींसारखे.
6.94.40
प्राप्तकालं कृतं तेन पौलस्त्येन महात्मना।
यत एव भयं दृष्टं तमेव शरणं गतः ॥ ६.९४.४० ॥
महात्मा पौलस्त्य (विभीषण) यांनी योग्य वेळी योग्य कृती केली; भय दिसताच त्यांनीच शरण घेतले.
6.94.41
इतीव सर्वा रजनीचरस्त्रियः
परस्परं सम्परिरभ्य बाहुभिः।
विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिता
विनेदुरुच्चैश्च तदा सुदारुणम् ॥ ६.९४.४१ ॥
असे सर्व राक्षसस्त्रिया एकमेकींना बाहूंनी घट्ट आवळून, दुःख आणि महाभयाने पीडित होऊन खचल्या आणि तेव्हा अत्यंत भयंकरपणे मोठ्याने आक्रोश करू लागल्या.