વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.97
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.97.1
हन्यमाने बले तूर्णमन्योन्यं ते महामृधे।
सरसीव महाघर्मे सूपक्षीणे बभूवतुः ॥ ६.९७.१ ॥
મહાયુદ્ધમાં સેના ઝડપથી નાશ પામતાં, તેઓ બંને મહાગરમીમાં પાણી સંપૂર્ણ સુકાઈ ગયેલા સરોવર જેવા થઈ ગયા.
6.97.2
स्वबलस्य तु घातेन विरूपाक्षवधेन च।
बभूव द्विगुणं क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६.९७.२ ॥
પોતાની સેનાના સંહાર અને વિરૂપાક્ષના વધથી રાક્ષસાધિપતિ રાવણ બમણો ક્રોધે ભરાયો.
6.97.3
प्रक्षीणं स्वबलं दृष्ट्वा वध्यमानं वलीमुखैः।
बभूवास्य व्यथा युद्धे दृष्ट्वा दैवविपर्ययम् ॥ ६.९७.३ ॥
પોતાની સેના ક્ષીણ થઈને વાનરો દ્વારા માર્યાતી જોઈ, યુદ્ધમાં તેને વ્યથા થઈ; દૈવની ઊલટફેરી પણ તેણે જોઈ.
6.97.4
उवाच च समीपस्थं महोदरमनन्तरम्।
अस्मिन् काले महाबाहो जयाशा त्वयि मे स्थिता ॥ ६.९७.४ ॥
પાસે ઊભેલા મહોદરને તેણે કહ્યું: હે મહાબાહો, આ સમયે મારી જયની આશા તારા પર ટકી છે.
6.97.5
जहि शत्रुचमूं वीर दर्शयाद्य पराक्रमम्।
भर्तृपिण्डस्य कालोऽयं निर्वेष्टुं साधु युध्यताम् ॥ ६.९७.५ ॥
હે વીર, શત્રુની સેનાનો સંહાર કર; આજે તારો પરાક્રમ બતાવ. સ્વામીના અન્નનું ઋણ ચૂકવવાનો આ સમય છે; સારી રીતે યુદ્ધ કર.
6.97.6
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा राक्षसेन्द्रो महोदरः।
प्रविवेशारिसेनां स पतङ्ग इव पावकम् ॥ ६.९७.६ ॥
આમ કહેવાયા પછી રાક્ષસેન્દ્ર મહોદરે 'એમ જ થાઓ' કહીને, પતંગ અગ્નિમાં પ્રવેશે તેમ શત્રુની સેનામાં પ્રવેશ કર્યો.
6.97.7
ततः स कदनं चक्रे वानराणां महाबलः।
भर्तृवाक्येन तेजस्वी स्वेन वीर्येण चोदितः ॥ ६.९७.७ ॥
ત્યારે તે મહાબળવાન રાક્ષસે વાનરોનો સંહાર કર્યો. પોતાના સ્વામીના વચનથી અને પોતાના પરાક્રમથી પ્રેરાઈને તે તેજસ્વી એમ કરવા લાગ્યો.
6.97.8
वानराश्च महासत्त्वाः प्रगृह्य विपुलाः शिलाः।
प्रविश्यारिबलं भीमं जघ्नुस्ते सर्वराक्षसान् ॥ ६.९७.८ ॥
મહાપરાક્રમી વાનરોએ વિશાળ શિલાઓ ઉઠાવીને તે ભયંકર શત્રુસેનામાં પ્રવેશ કર્યો અને સર્વ રાક્ષસોને મારી નાખ્યા.
6.97.9
महोदरः सुसंक्रुद्धः शरैः काञ्चनभूषणैः।
चिच्छेद पाणिपादोरु वानराणां महाहवे ॥ ६.९७.९ ॥
અત્યંત ક્રોધે ભરાયેલા મહોદરે સોનાનાં આભૂષણોથી શોભતાં બાણોથી તે મહાયુદ્ધમાં વાનરોના હાથ, પગ અને સાથળ કાપી નાખ્યાં.
6.97.10
ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसैरर्दिता भृशम्।
दिशो दश द्रुताः केचित् केचित् सुग्रीवमाश्रिताः ॥ ६.९७.१० ॥
ત્યારે રાક્ષસોથી અત્યંત પીડાયેલા સર્વ વાનરો દસે દિશાઓમાં ભાગી ગયા; કેટલાક સુગ્રીવનું શરણ લીધું.
6.97.11
प्रभग्नं समरे दृष्ट्वा वानराणां महाबलम्।
अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरमनन्तरम् ॥ ६.९७.११ ॥
યુદ્ધમાં વાનરોનું મહાબળ છિન્નભિન્ન થયેલું જોઈને સુગ્રીવ તરત જ મહોદર તરફ દોડી ગયો.
6.97.12
प्रगृह्य विपुलां घोरां महीधरसमां शिलाम्।
चिक्षेप च महातेजास्तद्वधाय हरीश्वरः ॥ ६.९७.१२ ॥
મહાતેજસ્વી વાનરરાજે પર્વત જેવી વિશાળ અને ભયંકર શિલા ઉઠાવીને તેના વધ માટે ફેંકી.
6.97.13
तामापतन्तीं सहसा शिलां दृष्ट्वा महोदरः।
असम्भ्रान्तस्ततो बाणैर्निर्बिभेद दुरासदाम् ॥ ६.९७.१३ ॥
અચાનક પોતાના પર પડતી તે શિલા જોઈને મહોદર ગભરાયો નહીં, અને બાણોથી તે દુર્ધર્ષ શિલાને વીંધી નાખી.
6.97.14
रक्षसा तेन बाणौघैर्निकृत्ता सा सहस्रधा।
निपपात तदा भूमौ गृध्रचक्रमिवाकुलम् ॥ ६.९७.१४ ॥
તે રાક્ષસના બાણોની ધારથી કપાયેલી તે શિલા હજારો ટુકડામાં વહેંચાઈ ગઈ અને ગીધોના ટોળાની જેમ અસ્તવ્યસ્ત થઈ ભૂમિ પર પડી.
6.97.15
तां तु भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्च्छितः।
सालमुत्पाट्य चिक्षेप तं स चिच्छेद नैकधा ॥ ६.९७.१५ ॥
તે શિલા તૂટી ગયેલી જોઈને સુગ્રીવ ક્રોધથી જાણે મૂર્છિત થઈ ગયો, અને એક સાલ વૃક્ષ ઉખેડીને ફેંક્યું; તેણે તેને અનેક રીતે કાપી નાખ્યું.
6.97.16
शरैश्च विददारैनं शूरः परबलार्दनः।
स ददर्श ततः क्रुद्धः परिघं पतितं भुवि ॥ ६.९७.१६ ॥
શત્રુસેનાનો નાશ કરનાર તે શૂરવીરે બાણોથી તેને પણ વીંધ્યો; પછી ક્રોધિત થઈને તેણે ભૂમિ પર પડેલો એક પરિઘ (લોખંડી ગદા) જોયો.
6.97.17
आविध्य तु स तं दीप्तं परिघं तस्य दर्शयन्।
परिघेणोग्रवेगेन जघानास्य हयोत्तमान् ॥ ६.९७.१७ ॥
તે ચમકતા પરિઘને ફેરવીને તેને બતાવતાં, ઉગ્ર વેગથી એ જ પરિઘથી તેના ઉત્તમ ઘોડાઓને મારી નાખ્યા.
6.97.18
तस्माद्धतहयाद् वीरः सोऽवप्लुत्य महारथात्।
गदां जग्राह संक्रुद्धो राक्षसोऽथ महोदरः ॥ ६.९७.१८ ॥
મારી નાખેલા ઘોડાવાળા તે મહારથ પરથી તે વીર કૂદીને નીચે ઊતર્યો; ત્યારે અત્યંત ક્રોધિત રાક્ષસ મહોદરે એક ગદા ઉપાડી.
6.97.19
गदापरिघहस्तौ तौ युधि वीरौ समीयतुः।
नर्दन्तौ गोवृषप्रख्यौ घनाविव सविद्युतौ ॥ ६.९७.१९ ॥
ગદા અને પરિઘ હાથમાં લઈને તે બંને વીરો યુદ્ધમાં સામસામે આવ્યા; બળદો જેવી ગર્જના કરતા, વીજળી સહિતના મેઘ જેવા.
6.97.20
ततः क्रुद्धो गदां तस्मै चिक्षेप रजनीचरः।
ज्वलन्तीं भास्कराभासां सुग्रीवाय महोदरः ॥ ६.९७.२० ॥
ત્યારે ક્રોધે ભરાયેલા રાક્ષસ મહોદરે સળગતી, સૂર્ય જેવી પ્રકાશિત ગદા સુગ્રીવ પર ફેંકી.
6.97.21
गदां तां सुमहाघोरामापतन्तीं महाबलः।
सुग्रीवो रोषताम्राक्षः समुद्यम्य महाहवे ॥ ६.९७.२१ ॥
પોતાની તરફ આવતી તે અતિ ભયંકર ગદાને જોઈને, ક્રોધથી લાલ નેત્રોવાળા મહાબળવાન સુગ્રીવે મહાયુદ્ધમાં તેને ઉપાડી લીધી.
6.97.22
आजघान गदां तस्य परिघेण हरीश्वरः।
पपात तरसा भिन्नः परिघस्तस्य भूतले ॥ ६.९७.२२ ॥
વાનરરાજે પરિઘ વડે તેની ગદા પર પ્રહાર કર્યો; વેગથી તૂટીને તેનો પરિઘ ભૂમિ પર પડ્યો.
6.97.23
ततो जग्राह तेजस्वी सुग्रीवो वसुधातलात्।
आयसं मुसलं घोरं सर्वतो हेमभूषितम् ॥ ६.९७.२३ ॥
ત્યારે તેજસ્વી સુગ્રીવે ભૂમિ પરથી એક લોખંડનું મુસળ ઉપાડ્યું—ભયંકર, સર્વત્ર સોનાથી શણગારેલું.
6.97.24
स तमुद्यम्य चिक्षेप सोऽप्यस्य प्राक्षिपद् गदाम्।
भिन्नावन्योन्यमासाद्य पेततुस्तौ महीतले ॥ ६.९७.२४ ॥
તેણે તેને ઉપાડીને ફેંક્યું; તે પણ તેની સામે ગદા ફેંકવા લાગ્યો. બંને એકબીજા સાથે અથડાઈને તૂટી ગયા અને ભૂમિ પર પડી ગયા.
6.97.25
ततो भिन्नप्रहरणौ मुष्टिभ्यां तौ समीयतुः।
तेजोबलसमाविष्टौ दीप्ताविव हुताशनौ ॥ ६.९७.२५ ॥
પછી શસ્ત્રો તૂટી જતાં તે બંને મુઠ્ઠીઓ વડે ભીડાયા; તેજ અને બળથી ભરેલા, જાણે બે પ્રજ્વલિત અગ્નિ.
6.97.26
जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं नदन्तौ च पुनः पुनः।
तलैश्चान्योन्यमासाद्य पेततुश्च महीतले ॥ ६.९७.२६ ॥
તે બંને એકબીજાને વારંવાર પ્રહાર કરતા અને ગર્જના કરતા; હથેળીઓથી એકબીજા સાથે ભીડાઈને તેઓ ભૂમિ પર પડ્યા.
6.97.27
उत्पेततुस्तदा तूर्णं जघ्नतुश्च परस्परम्।
भुजैश्चिक्षिपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ ॥ ६.९७.२७ ॥
ત્યારે તે બંને વીર તરત ઊઠ્યા અને એકબીજા પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા; ભુજાઓથી એકબીજાને ફેંકતા રહ્યા, બંને અપરાજિત.
6.97.28
जग्मतुस्तौ श्रमं वीरौ बाहुयुद्धे परंतपौ।
आजहार तदा खड्गमदूरपरिवर्तिनम् ॥ ६.९७.२८ ॥
બાહુયુદ્ધમાં શત્રુઓને સંતાપનારા તે બંને વીરો થાકી ગયા; ત્યારે નજીક ફરતી તલવાર એકે ઉઠાવી લીધી.
6.97.29
राक्षसश्चर्मणा सार्धं महावेगो महोदरः।
तथैव च महाखड्गं चर्मणा पतितं सह।
जग्राह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो वेगवत्तरः ॥ ६.९७.२९ ॥
મહાવેગવાન રાક્ષસ મહોદર ઢાલ સાથે; તેમ જ ઢાલ સાથે પડેલી તે મહા તલવાર વાનરશ્રેષ્ઠ સુગ્રીવે, વધુ વેગથી, પકડી લીધી.
6.97.30
ततो रोषपरीताङ्गौ नदन्तावभ्यधावताम्।
उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ ॥ ६.९७.३० ॥
ત્યારે ક્રોધથી ભરેલા અંગોવાળા, ગર્જના કરતા, તલવારો ઉગામીને, યુદ્ધમાં હર્ષિત અને શસ્ત્રવિદ્યામાં કુશળ તે બંને એકબીજા તરફ દોડ્યા.
6.97.31
दक्षिणं मण्डलं चोभौ सुतूर्णं सम्परीयतुः।
अन्योन्यमभिसंक्रुद्धौ जये प्रणिहितावुभौ ॥ ६.९७.३१ ॥
ક્રોધથી ભરેલા બંનેએ તરત એકબીજાની આસપાસ જમણી બાજુએ ચક્કર લગાવ્યા; બંને વિજય માટે મન લગાવીને તૈયાર હતા.
6.97.32
स तु शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः।
महावर्मणि तं खड्गं पातयामास दुर्मतिः ॥ ६.९७.३२ ॥
તે શૂરવીર, અતિ વેગવાન, પોતાના પરાક્રમની બડાઈ મારનાર મહોદર દુષ્ટ બુદ્ધિથી તે તલવાર મોટા બખ્તર પર ઝીંકી.
6.97.33
लग्नमुत्कर्षतः खड्गं खड्गेन कपिकुञ्जरः।
जहार सशिरस्त्राणं कुण्डलोपगतं शिरः ॥ ६.९७.३३ ॥
કપિકુંજરે પોતાની તલવારથી તેની તલવાર ફસાઈ ત્યારે ખેંચીને, શિરસ્ત્રાણ સાથે કુંડળવાળું તે માથું કાપી નાખ્યું.
6.97.34
निकृत्तशिरसस्तस्य पतितस्य महीतले।
तद् बलं राक्षसेन्द्रस्य दृष्ट्वा तत्र न दृश्यते ॥ ६.९७.३४ ॥
માથું કપાયેલો તે ધરતી પર પડેલો જોઈને રાક્ષસરાજનું તે સૈન્ય ત્યાં દેખાતું બંધ થયું.
6.97.35
हत्वा तं वानरैः सार्धं ननाद मुदितो हरिः।
चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश्च राघवः ॥ ६.९७.३५ ॥
તેને મારીને વાનરો સહિત હરિ (હનુમાન) આનંદથી ગર્જ્યા; દશગ્રીવ ક્રોધે ભરાયો અને રાઘવ આનંદથી શોભી ઊઠ્યા.
6.97.36
विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसा दीनचेतसः।
विद्रवन्ति ततः सर्वे भयवित्रस्तचेतसः ॥ ६.९७.३६ ॥
ઉદાસ ચહેરા અને દીન મન સાથે, ભયથી ત્રસ્ત ચિત્તવાળા બધા રાક્ષસો ત્યારે ભાગી ગયા.
6.97.37
महोदरं तं विनिपात्य भूमौ
महागिरेः कीर्णमिवैकदेशम्।
सूर्यात्मजस्तत्र रराज लक्ष्म्या
सूर्यः स्वतेजोभिरिवाप्रधृष्यः ॥ ६.९७.३७ ॥
તેણે મહોદરને ભૂમિ પર પાડી નાખ્યો. તે મહાપર્વતના એક ભાગની જેમ વિખરાઈને પડ્યો હતો. ત્યાં સૂર્યપુત્ર સુગ્રીવ, પોતાના તેજથી અજેય સૂર્યની જેમ, શોભા સાથે ઝળહળ્યા.
6.97.38
अथ विजयमवाप्य वानरेन्द्रः
समरमुखे सुरसिद्धयक्षसङ्घैः।
अवनितलगतैश्च भूतसङ्घै-
र्हरुषसमाकुलितैर्निरीक्ष्यमाणः ॥ ६.९७.३८ ॥
પછી વિજય મેળવીને વાનરરાજ યુદ્ધના મોખરે, દેવો, સિદ્ધો અને યક્ષોના સમૂહો દ્વારા, તથા ભૂમિ પર ઊભેલા પ્રાણીઓના સમૂહો દ્વારા, હર્ષથી ભરાઈને જોવાતા હતા.