वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.97
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.97.1
हन्यमाने बले तूर्णमन्योन्यं ते महामृधे।
सरसीव महाघर्मे सूपक्षीणे बभूवतुः ॥ ६.९७.१ ॥
महायुद्धात सैन्य लवकर नष्ट होत असताना ते दोघे महाउन्हाळ्यात पाणी पूर्ण आटलेल्या सरोवराप्रमाणे झाले.
6.97.2
स्वबलस्य तु घातेन विरूपाक्षवधेन च।
बभूव द्विगुणं क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६.९७.२ ॥
स्वतःच्या सैन्याचा संहार आणि विरूपाक्षाचा वध यामुळे राक्षसाधिपती रावण दुप्पट क्रोधित झाला.
6.97.3
प्रक्षीणं स्वबलं दृष्ट्वा वध्यमानं वलीमुखैः।
बभूवास्य व्यथा युद्धे दृष्ट्वा दैवविपर्ययम् ॥ ६.९७.३ ॥
आपले सैन्य क्षीण होऊन वानरांकडून मारले जात असल्याचे पाहून युद्धात त्याला वेदना झाली; दैवाचे विपरीत फिरणे त्याने पाहिले.
6.97.4
उवाच च समीपस्थं महोदरमनन्तरम्।
अस्मिन् काले महाबाहो जयाशा त्वयि मे स्थिता ॥ ६.९७.४ ॥
जवळ उभ्या असलेल्या महोदराला तो म्हणाला: हे महाबाहो, या क्षणी माझी विजयाची आशा तुझ्यावर विसंबली आहे.
6.97.5
जहि शत्रुचमूं वीर दर्शयाद्य पराक्रमम्।
भर्तृपिण्डस्य कालोऽयं निर्वेष्टुं साधु युध्यताम् ॥ ६.९७.५ ॥
हे वीरा, शत्रूच्या सैन्याचा संहार कर; आज आपला पराक्रम दाखव. धन्याच्या अन्नाचे ऋण फेडण्याची ही वेळ आहे; नीट युद्ध कर.
6.97.6
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा राक्षसेन्द्रो महोदरः।
प्रविवेशारिसेनां स पतङ्ग इव पावकम् ॥ ६.९७.६ ॥
असे सांगितल्यावर राक्षसेंद्र महोदर 'तसेच होवो' म्हणाला आणि पतंग अग्नीत शिरावा तसा तो शत्रूच्या सैन्यात शिरला.
6.97.7
ततः स कदनं चक्रे वानराणां महाबलः।
भर्तृवाक्येन तेजस्वी स्वेन वीर्येण चोदितः ॥ ६.९७.७ ॥
मग त्या महाबलवान राक्षसाने वानरांचा संहार केला. आपल्या स्वामीच्या आज्ञेने आणि स्वतःच्या पराक्रमाने प्रेरित झालेला तो तेजस्वी असे करत होता.
6.97.8
वानराश्च महासत्त्वाः प्रगृह्य विपुलाः शिलाः।
प्रविश्यारिबलं भीमं जघ्नुस्ते सर्वराक्षसान् ॥ ६.९७.८ ॥
महापराक्रमी वानरांनी प्रचंड शिला उचलून त्या भयंकर शत्रुसैन्यात प्रवेश केला आणि सर्व राक्षसांना ठार मारले.
6.97.9
महोदरः सुसंक्रुद्धः शरैः काञ्चनभूषणैः।
चिच्छेद पाणिपादोरु वानराणां महाहवे ॥ ६.९७.९ ॥
अत्यंत संतप्त झालेल्या महोदराने सोन्याच्या अलंकारांनी सजवलेल्या बाणांनी त्या महायुद्धात वानरांचे हात, पाय आणि मांड्या छिन्न केल्या.
6.97.10
ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसैरर्दिता भृशम्।
दिशो दश द्रुताः केचित् केचित् सुग्रीवमाश्रिताः ॥ ६.९७.१० ॥
मग राक्षसांनी अत्यंत पीडलेले सर्व वानर दहा दिशांना पळाले; काही सुग्रीवाचा आश्रय घेते झाले.
6.97.11
प्रभग्नं समरे दृष्ट्वा वानराणां महाबलम्।
अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरमनन्तरम् ॥ ६.९७.११ ॥
युद्धात वानरांचे महाबल विस्कळित झालेले पाहून सुग्रीव तत्काळ महोदराच्या दिशेने धावला.
6.97.12
प्रगृह्य विपुलां घोरां महीधरसमां शिलाम्।
चिक्षेप च महातेजास्तद्वधाय हरीश्वरः ॥ ६.९७.१२ ॥
महातेजस्वी वानरराजाने पर्वतासारखी विशाल, भयंकर शिला उचलून त्याच्या वधासाठी फेकली.
6.97.13
तामापतन्तीं सहसा शिलां दृष्ट्वा महोदरः।
असम्भ्रान्तस्ततो बाणैर्निर्बिभेद दुरासदाम् ॥ ६.९७.१३ ॥
अचानक आपल्यावर येणारी ती शिला पाहून महोदर विचलित न होता बाणांनी त्या दुर्धर शिलेला भेदून टाकला.
6.97.14
रक्षसा तेन बाणौघैर्निकृत्ता सा सहस्रधा।
निपपात तदा भूमौ गृध्रचक्रमिवाकुलम् ॥ ६.९७.१४ ॥
त्या राक्षसाच्या बाणांच्या वर्षावाने तुकडे झालेली ती शिला हजारो तुकड्यांत विभागून, गिधाडांच्या थव्याप्रमाणे अस्ताव्यस्त होऊन जमिनीवर कोसळली.
6.97.15
तां तु भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्च्छितः।
सालमुत्पाट्य चिक्षेप तं स चिच्छेद नैकधा ॥ ६.९७.१५ ॥
ती शिला तुटलेली पाहून सुग्रीव क्रोधाने जणू मूर्च्छित होऊन, एक साल वृक्ष उपटून फेकला; त्याने तो अनेक प्रकारे तोडून टाकला.
6.97.16
शरैश्च विददारैनं शूरः परबलार्दनः।
स ददर्श ततः क्रुद्धः परिघं पतितं भुवि ॥ ६.९७.१६ ॥
शत्रुसैन्याचा नाश करणाऱ्या त्या शूराने बाणांनी त्यालाही विद्ध केले; मग क्रोधाने त्याने जमिनीवर पडलेली एक परिघ (लोखंडी गदा) पाहिली.
6.97.17
आविध्य तु स तं दीप्तं परिघं तस्य दर्शयन्।
परिघेणोग्रवेगेन जघानास्य हयोत्तमान् ॥ ६.९७.१७ ॥
त्या तेजस्वी परिघाला फिरवून त्याला दाखवत, उग्र वेगाने त्याच परिघाने त्याचे उत्तम घोडे ठार मारले.
6.97.18
तस्माद्धतहयाद् वीरः सोऽवप्लुत्य महारथात्।
गदां जग्राह संक्रुद्धो राक्षसोऽथ महोदरः ॥ ६.९७.१८ ॥
मारलेल्या घोड्यांच्या त्या महारथावरून तो वीर उडी घेऊन खाली उतरला; तेव्हा अत्यंत क्रोधित झालेल्या राक्षस महोदराने एक गदा हाती घेतली.
6.97.19
गदापरिघहस्तौ तौ युधि वीरौ समीयतुः।
नर्दन्तौ गोवृषप्रख्यौ घनाविव सविद्युतौ ॥ ६.९७.१९ ॥
गदा आणि परिघ हातात घेतलेले ते दोन वीर युद्धात समोरासमोर आले; बैलांसारखे गर्जना करीत, विजेसह मेघांसारखे.
6.97.20
ततः क्रुद्धो गदां तस्मै चिक्षेप रजनीचरः।
ज्वलन्तीं भास्कराभासां सुग्रीवाय महोदरः ॥ ६.९७.२० ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या रात्रिचर महोदराने प्रज्वलित, सूर्यासारखी तेजस्वी गदा सुग्रीवावर फेकली.
6.97.21
गदां तां सुमहाघोरामापतन्तीं महाबलः।
सुग्रीवो रोषताम्राक्षः समुद्यम्य महाहवे ॥ ६.९७.२१ ॥
आपल्यावर येणारी ती अत्यंत भयंकर गदा पाहून, रागाने लाल डोळे झालेला महाबली सुग्रीव महायुद्धात ती उचलून धरला.
6.97.22
आजघान गदां तस्य परिघेण हरीश्वरः।
पपात तरसा भिन्नः परिघस्तस्य भूतले ॥ ६.९७.२२ ॥
वानरराजाने परिघाने त्याच्या गदेवर प्रहार केला; वेगाने तुटून त्याचा परिघ जमिनीवर पडला.
6.97.23
ततो जग्राह तेजस्वी सुग्रीवो वसुधातलात्।
आयसं मुसलं घोरं सर्वतो हेमभूषितम् ॥ ६.९७.२३ ॥
तेव्हा तेजस्वी सुग्रीवाने भूमीवरून एक लोखंडी मुसळ उचलले—भयंकर, सर्वत्र सोन्याने सजवलेले.
6.97.24
स तमुद्यम्य चिक्षेप सोऽप्यस्य प्राक्षिपद् गदाम्।
भिन्नावन्योन्यमासाद्य पेततुस्तौ महीतले ॥ ६.९७.२४ ॥
त्याने ते उचलून फेकले; तोही त्याच्यावर गदा फेकू लागला. दोघेही एकमेकांवर आदळून तुटले आणि जमिनीवर कोसळले.
6.97.25
ततो भिन्नप्रहरणौ मुष्टिभ्यां तौ समीयतुः।
तेजोबलसमाविष्टौ दीप्ताविव हुताशनौ ॥ ६.९७.२५ ॥
नंतर शस्त्रे तुटल्यावर ते दोघे मुठींनी भिडले; तेज आणि बलाने भरलेले, जणू दोन प्रज्वलित अग्नी.
6.97.26
जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं नदन्तौ च पुनः पुनः।
तलैश्चान्योन्यमासाद्य पेततुश्च महीतले ॥ ६.९७.२६ ॥
ते दोघे एकमेकांना वारंवार मारत आणि गर्जत राहिले; तळहातांनी एकमेकांशी भिडून ते जमिनीवर पडले.
6.97.27
उत्पेततुस्तदा तूर्णं जघ्नतुश्च परस्परम्।
भुजैश्चिक्षिपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ ॥ ६.९७.२७ ॥
तेव्हा ते दोन वीर तत्काळ उठले आणि एकमेकांवर प्रहार करू लागले; बाहूंनी एकमेकांना फेकत राहिले, दोघेही अपराजित.
6.97.28
जग्मतुस्तौ श्रमं वीरौ बाहुयुद्धे परंतपौ।
आजहार तदा खड्गमदूरपरिवर्तिनम् ॥ ६.९७.२८ ॥
बाहुयुद्धात शत्रूंना संतप्त करणारे ते दोन वीर थकले; तेव्हा जवळ फिरणारी तलवार एकाने उचलली.
6.97.29
राक्षसश्चर्मणा सार्धं महावेगो महोदरः।
तथैव च महाखड्गं चर्मणा पतितं सह।
जग्राह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो वेगवत्तरः ॥ ६.९७.२९ ॥
महावेगवान राक्षस महोदर ढालेसह; तसेच ढालीसह पडलेली ती महान तलवार वानरश्रेष्ठ सुग्रीवाने, अधिक वेगाने, धरली.
6.97.30
ततो रोषपरीताङ्गौ नदन्तावभ्यधावताम्।
उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ ॥ ६.९७.३० ॥
तेव्हा क्रोधाने व्यापलेल्या अंगांनी, गर्जत, तलवारी उचलून, युद्धात आनंदित आणि शस्त्रकुशल ते दोघे एकमेकांवर धावून गेले.
6.97.31
दक्षिणं मण्डलं चोभौ सुतूर्णं सम्परीयतुः।
अन्योन्यमभिसंक्रुद्धौ जये प्रणिहितावुभौ ॥ ६.९७.३१ ॥
क्रोधाने भरलेले दोघेही पटकन एकमेकांभोवती उजवीकडे फेऱ्या मारू लागले; दोघेही विजयासाठी सज्ज होते.
6.97.32
स तु शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः।
महावर्मणि तं खड्गं पातयामास दुर्मतिः ॥ ६.९७.३२ ॥
तो शूर, अत्यंत वेगवान, आपल्या पराक्रमाची बढाई मारणारा महोदर दुष्टबुद्धीने ती तलवार मोठ्या कवचावर मारता झाला.
6.97.33
लग्नमुत्कर्षतः खड्गं खड्गेन कपिकुञ्जरः।
जहार सशिरस्त्राणं कुण्डलोपगतं शिरः ॥ ६.९७.३३ ॥
कपिकुंजराने आपल्या तलवारीने त्याची तलवार अडकल्यावर ओढून, शिरस्त्राणासह कुंडले असलेले ते मस्तक छाटले.
6.97.34
निकृत्तशिरसस्तस्य पतितस्य महीतले।
तद् बलं राक्षसेन्द्रस्य दृष्ट्वा तत्र न दृश्यते ॥ ६.९७.३४ ॥
शिर छाटलेला तो जमिनीवर पडलेला पाहून राक्षसराजाचे ते सैन्य तेथे दिसेनासे झाले.
6.97.35
हत्वा तं वानरैः सार्धं ननाद मुदितो हरिः।
चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश्च राघवः ॥ ६.९७.३५ ॥
त्याला मारून वानरांसह हरि (हनुमान) आनंदाने गर्जला; दशग्रीव क्रोधित झाला आणि राघव आनंदाने तेजस्वी दिसला.
6.97.36
विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसा दीनचेतसः।
विद्रवन्ति ततः सर्वे भयवित्रस्तचेतसः ॥ ६.९७.३६ ॥
उदास चेहरे आणि दीन मन घेऊन, भयाने भयभीत चित्ताचे सर्व राक्षस तेव्हा पळून गेले.
6.97.37
महोदरं तं विनिपात्य भूमौ
महागिरेः कीर्णमिवैकदेशम्।
सूर्यात्मजस्तत्र रराज लक्ष्म्या
सूर्यः स्वतेजोभिरिवाप्रधृष्यः ॥ ६.९७.३७ ॥
त्याने महोदराला भूमीवर पाडले. तो एखाद्या महान पर्वताचा तुटलेला भाग पडावा तसा पडला होता. तेथे सूर्यपुत्र सुग्रीव आपल्या तेजाने अजेय सूर्यासारखा वैभवाने चमकला.
6.97.38
अथ विजयमवाप्य वानरेन्द्रः
समरमुखे सुरसिद्धयक्षसङ्घैः।
अवनितलगतैश्च भूतसङ्घै-
र्हरुषसमाकुलितैर्निरीक्ष्यमाणः ॥ ६.९७.३८ ॥
मग विजय मिळवून वानरराज युद्धभूमीच्या अग्रभागी, देव, सिद्ध, यक्ष यांच्या समूहांनी आणि पृथ्वीवर उभ्या असलेल्या प्राण्यांच्या समूहांनी, हर्षाने भरून पाहिला जात होता.