Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.10

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.10.1

अथाब्रवीन्मुनिं रामः कथं ते भ्रातरो वने ।
कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपस्तेपुर्महाबलाः ॥ ७.१०.१ ॥

तब राम ने मुनि से पूछा, हे ब्रह्मन्! आपके वे भाई वन में कैसी तपस्या करते थे, जो महाबली थे?

7.10.2

अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं सुप्रीतमानसम् ।
तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन् ॥ ७.१०.२ ॥

तब अगस्त्य ने प्रसन्न मन वाले राम से कहा: आपके उन भाइयों ने वहाँ धर्म के उन-उन विधानों का पालन किया।

7.10.3

कुम्भकर्णस्ततो यत्तो नित्यं धर्मपथे स्थितः ।
तताप ग्रीष्मकाले तु पञ्चाग्नीन्परितः स्थितः ॥ ७.१०.३ ॥

कुम्भकर्ण तब सदा सावधान होकर धर्ममार्ग पर स्थित रहा; ग्रीष्म ऋतु में वह चारों ओर पाँच अग्नियों के बीच खड़ा होकर तप करता था।

7.10.4

मेघाम्बुसिक्तो वर्षासु वीरासनमसेवत ।
नित्यं च शिशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः ॥ ७.१०.४ ॥

वर्षा ऋतु में मेघों के जल से भीगकर वह वीरासन में बैठता था, और शिशिर ऋतु में सदा जल के बीच आश्रय लेता था।

7.10.5

एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः ।
धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च ॥ ७.१०.५ ॥

इस प्रकार धर्म में प्रयत्नशील और सत्पथ पर स्थित उसके दस हज़ार वर्ष बीत गए।

7.10.6

विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः ।
पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान् ॥ ७.१०.६ ॥

धर्मात्मा और सदा धर्म-परायण, पवित्र विभीषण ने एक पैर पर खड़े होकर पाँच हज़ार वर्ष तक तप किया।

7.10.7

समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश्चापि देवताः ॥ ७.१०.७ ॥

उसका नियम पूर्ण होने पर अप्सराओं के समूह नाचने लगे, और पुष्पों की वर्षा हुई, तथा देवता भी विचलित हो गए।

7.10.8

पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत ।
तस्थौ चोर्ध्वशिरोबाहुः स्वाध्यायधृतमानसः ॥ ७.१०.८ ॥

पाँच हजार वर्षों तक वह सूर्य की ओर मुख किए रहा; सिर और भुजाएँ ऊपर उठाए खड़ा रहा, मन स्वाध्याय में एकाग्र रखकर।

7.10.9

एवं विभीषणस्यापि स्वर्गस्थस्येव नन्दने ।
दशवर्षसहस्राणि गतानि नियतात्मनः ॥ ७.१०.९ ॥

इस प्रकार विभीषण के भी — स्वर्ग में नन्दन वन में रहने वाले की भाँति — संयमी आत्मा वाले के दस हजार वर्ष बीत गए।

7.10.10

दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः ।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ जुहाव सः ॥ ७.१०.१० ॥

दस हजार वर्षों तक दशानन निराहार रहा; और जब हजार वर्ष पूरे हुए, तब उसने अपना सिर अग्नि में हवन कर दिया।

7.10.11

एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः ।
शिरांसि नव चाप्यस्य प्रविष्टानि हुताशनम् ॥ ७.१०.११ ॥

इस प्रकार उसके नौ हजार वर्ष बीत गए; और उसके नौ सिर भी हुताशन में प्रविष्ट हो गए।

7.10.12

अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः ।
छेत्तुकामे दशग्रीवे प्राप्तस्तत्र पितामहः ॥ ७.१०.१२ ॥

फिर दसवें हजार वर्ष में, जब दशग्रीव अपना दसवाँ सिर काटने को तत्पर हुआ, तभी वहाँ पितामह (ब्रह्मा) आ पहुँचे।

7.10.13

पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः ।
तव तावद्दशग्रीव प्रीतो ऽस्मीत्यभ्यभाषत ॥ ७.१०.१३ ॥

पितामह ब्रह्मा देवताओं के साथ वहाँ आकर अत्यंत प्रसन्न हुए और बोले, "हे दशग्रीव, तुम पर मैं प्रसन्न हूँ।"

7.10.14

शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस्ते ऽभिकाङ्क्षितः ।
कं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते परिश्रमः ॥ ७.१०.१४ ॥

"हे धर्मज्ञ, शीघ्र वर माँगो, जो वर तुम्हें अभीष्ट हो। तुम्हारी कौन सी इच्छा आज मैं पूरी करूँ? तुम्हारा परिश्रम व्यर्थ नहीं जाएगा।"

7.10.15

अथाब्रवीदृशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा ॥ ७.१०.१५ ॥

तब हर्ष से भरे मन से दशग्रीव ने देवता को सिर झुकाकर प्रणाम किया और आनंद से रुँधी वाणी में बोला।

7.10.16

भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद्भयम् ।
नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमहं वृणे ॥ ७.१०.१६ ॥

"हे भगवन्, प्राणियों को सदा मृत्यु के सिवा और किसी से भय नहीं होता। मृत्यु के समान कोई शत्रु नहीं है; इसलिए मैं अमरत्व माँगता हूँ।"

7.10.17

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दशग्रीवमुवाच ह ।
नास्ति सर्वामरत्वं ते वरमन्यं वृणीष्व मे ॥ ७.१०.१७ ॥

यह सुनकर ब्रह्मा ने दशग्रीव से कहा, "तुम्हारे लिए पूर्ण अमरत्व संभव नहीं है; मुझसे कोई दूसरा वर माँग लो।"

7.10.18

एवमुक्ते तदा राम ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।
दशग्रीव उवाचेदं कृताञ्जलिरथाग्रतः ॥ ७.१०.१८ ॥

हे राम, लोकों के रचयिता ब्रह्मा के ऐसा कहने पर दशग्रीव हाथ जोड़कर उनके सामने बोला।

7.10.19

सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।
अवध्यो ऽहं प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वत ॥ ७.१०.१९ ॥

हे प्रजाध्यक्ष, सुपर्ण, नाग और यक्षों, दैत्यों, दानवों और राक्षसों तथा देवताओं के द्वारा मैं, हे शाश्वत, अवध्य हूँ।

7.10.20

नहि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित ।
तृणभूता हि ते मन्ये प्राणिनो मानुषादयः ॥ ७.१०.२० ॥

हे अमरपूजित, मुझे अन्य प्राणियों की कोई चिंता नहीं है; मानुष आदि प्राणियों को मैं तिनके के समान मानता हूँ।

7.10.21

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा ।
उवाच वचनं देवः सह देवैः पितामहः ॥ ७.१०.२१ ॥

राक्षस दशग्रीव के इस प्रकार कहने पर धर्मात्मा देव पितामह ब्रह्मा ने देवताओं के साथ यह वचन कहा।

7.10.22

भविष्यत्येवमेतत्ते वचो राक्षसपुङ्गव ।
एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ॥ ७.१०.२२ ॥

हे राक्षसश्रेष्ठ, तुम्हारा यह वचन ऐसा ही होगा। हे राम, दशग्रीव से ऐसा कहकर पितामह ने...

7.10.23

शृणु चापि वरो भूयः प्रीतस्येह शुभो मम ।
हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वमग्नौ त्वयानघ ॥ ७.१०.२३ ॥

सुनो, मेरे प्रसन्न होने पर मैं तुम्हें एक और शुभ वर देता हूँ। हे निष्पाप, तुमने पूर्वकाल में अग्नि में जो सिर अर्पित किए थे,

7.10.24

पुनस्तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस ।
वितरामीह ते सौम्य वरं चान्यं दुरासदम् ॥ ७.१०.२४ ॥

वे फिर से तुम्हारे ही हो जाएँगे, हे राक्षस। हे सौम्य, मैं तुम्हें यहाँ एक और दुर्लभ वर देता हूँ।

7.10.25

छन्दतस्तव रूपं च मनसा यद्यथेप्सितम् ।
भविष्यति न सन्देहो मद्वरात्तवराक्षस ॥ ७.१०.२५ ॥

तुम्हारा रूप इच्छानुसार और मन से जैसा चाहो वैसा होगा, इसमें संदेह नहीं। हे राक्षस, मेरे वर से यह तुम्हें प्राप्त होगा।

7.10.26

एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः ।
अग्नौ हुतानि शीर्षाणि पुनस्तान्युत्थितानि वै ॥ ७.१०.२६ ॥

पितामह के इस प्रकार कहने पर, दशग्रीव राक्षस के अग्नि में हवन किए गए सिर फिर से वैसे ही उठ खड़े हुए।

7.10.27

एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ।
विभीषणमथोवाच वाक्यं लोकपितामहः ॥ ७.१०.२७ ॥

हे राम, दशग्रीव से ऐसा कहकर लोक-पितामह ब्रह्मा फिर विभीषण से यह वचन बोले।

7.10.28

विभीषण त्वया वत्स धर्मसंहितबुद्धिना ।
परितुष्टो ऽस्मि धर्मात्मन्वरं वरय सुव्रत ॥ ७.१०.२८ ॥

हे विभीषण, वत्स, तुम्हारी धर्मयुक्त बुद्धि से मैं अत्यंत प्रसन्न हूँ। हे धर्मात्मा, हे सुव्रत, वर माँगो।

7.10.29

विभीषणस्तु धर्मात्मा वचनं प्राह साञ्जलिः ।
वृतः सर्वगुणैर्नित्यं चन्द्रमा रश्मिभिर्यथा ॥ ७.१०.२९ ॥

धर्मात्मा विभीषण ने हाथ जोड़कर यह वचन कहा—सदा सब गुणों से युक्त, जैसे चंद्रमा अपनी किरणों से युक्त होता है।

7.10.30

भगवन्कृतकृत्यो ऽहं यन्मे लोकगुरुः स्वयम् ।
प्रीतेन यदि दातव्यो वरो मे शृणु सुव्रत ॥ ७.१०.३० ॥

हे भगवन्, मैं कृतकृत्य हूँ, क्योंकि लोकगुरु स्वयं मुझ पर प्रसन्न हैं। यदि प्रसन्न होकर मुझे वर देना है, तो हे सुव्रत, सुनिए।

7.10.31

परमापद्गतस्यापि धर्मे मम मतिर्भवेत् ।
अशिक्षितं च ब्रह्मास्त्रं भगवन्प्रतिभातु मे ॥ ७.१०.३१ ॥

हे भगवन्, परम विपत्ति में पड़े हुए मेरी भी बुद्धि धर्म में लगी रहे, और बिना सिखाया गया ब्रह्मास्त्र मेरे मन में स्वयं प्रकट हो जाए।

7.10.32

या या मे जायते बुद्धिर्येषु येष्वाश्रमेषु च ।
सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तु धर्मं च पालये ॥ ७.१०.३२ ॥

मेरे मन में जो-जो बुद्धि जिन-जिन आश्रमों में उत्पन्न हो, वह धर्मनिष्ठ ही हो, और मैं उस धर्म का पालन करूँ।

7.10.33

एष मे परमोदार वरः परमको मतः ।
नहि धर्माभिरक्तानां लोके किञ्चन दुर्लभम् ॥ ७.१०.३३ ॥

हे परम उदार, यही मेरा सबसे श्रेष्ठ वर माना गया है; क्योंकि धर्म में अनुरक्त लोगों के लिए संसार में कुछ भी दुर्लभ नहीं है।

7.10.34

पुनः प्रजापतिः प्रीतो विभीषणमुवाच ह ।
धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति ॥ ७.१०.३४ ॥

फिर प्रजापति प्रसन्न होकर विभीषण से बोले — हे वत्स, जैसे तुम धर्मनिष्ठ हो, वैसे ही यह भी होगा।

7.10.35

यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रनाशन ।
नाधर्मे जायते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते ॥ ७.१०.३५ ॥

हे शत्रुनाशन, चूँकि तुम राक्षस योनि में जन्म लेकर भी तुम्हारी बुद्धि अधर्म में नहीं जाती, इसलिए मैं तुम्हें अमरत्व प्रदान करता हूँ।

7.10.36

इत्युक्त्वा कुम्भकर्णाय वरं दातुमुपस्थितम् ।
प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयो ऽब्रुवन् ॥ ७.१०.३६ ॥

यह कहकर जब प्रजापति कुम्भकर्ण को वर देने के लिए उपस्थित हुए, तब सभी देवता हाथ जोड़कर प्रजापति से बोले।

7.10.37

न तावत्कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस्त्वया ।
जानीषे हि यथा लोकांस्त्रासयत्येष दुर्मतिः ॥ ७.१०.३७ ॥

हे देव, अभी कुम्भकर्ण को वर मत दीजिए। आप जानते हैं कि यह दुर्मति लोकों को कैसे त्रस्त करता है।

7.10.38

नन्दने ऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश ।
अनेन भक्षिता ब्रह्मन्नृषयो मानुषास्तथा ॥ ७.१०.३८ ॥

नंदन वन में इसने सात अप्सराएँ और इंद्र के दस अनुचर खा डाले। हे ब्रह्मन्, इसने ऋषियों और मनुष्यों को भी इसी प्रकार खाया है।

7.10.39

अलब्धवरपूर्वेण यत्कृतं राक्षसेन तु ।
तदेष वरलब्धः स्याद्भक्षयेद्भुवनत्रयम् ॥ ७.१०.३९ ॥

जो कुछ इस राक्षस ने वर पाए बिना ही किया है, वही यदि यह वर पाकर करे, तो यह तीनों लोकों को खा जाएगा।

7.10.40

वरव्याजेन मोहो ऽस्मै दीयताममितप्रभ ।
लोकानां स्वस्ति चैवं स्याद्भवेदस्य च सन्नतिः ॥ ७.१०.४० ॥

हे अमित तेज वाले, वर के बहाने इसे मोह दिया जाए। इस प्रकार लोकों का कल्याण होगा और इसका पतन भी होगा।

7.10.41

एवमुक्तः सुरैर्ब्रह्मा ऽचिन्तयत् पद्मसम्भवः ।
चिन्तिता चोपतस्थे ऽस्य पार्श्वं देवी सरस्वती ॥ ७.१०.४१ ॥

देवताओं द्वारा ऐसा कहे जाने पर कमलजन्मा ब्रह्मा ने विचार किया। उनके स्मरण करते ही देवी सरस्वती उनके पास आ खड़ी हुईं।

7.10.42

प्राञ्जलिः सा तु पार्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती ।
इयमस्म्यागता देव किं कार्यं करवाण्यहम् ॥ ७.१०.४२ ॥

हाथ जोड़े हुए, पास खड़ी सरस्वती ने यह वचन कहा, "हे देव, मैं आ गई हूँ। मुझे क्या करना है?"

7.10.43

प्रजापतिस्तुं तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम् ।
वाणि त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या देवतेप्सिता ॥ ७.१०.४३ ॥

प्रजापति ने आई हुई उस सरस्वती से यह वचन कहा, 'हे वाणी! तुम राक्षसराज की वह (वाणी) बनो जो देवताओं को अभीष्ट है।'

7.10.44

तथेत्युक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिरथाब्रवीत् ।
कुम्भकर्ण महाबाहो वरं वरय यो मतः ॥ ७.१०.४४ ॥

'ऐसा ही हो' कहकर वह (सरस्वती) प्रविष्ट हो गई। तब प्रजापति ने कहा, 'हे महाबाहु कुम्भकर्ण! जो वर तुम्हें अभीष्ट हो, वह वर माँगो।'

7.10.45

कुम्भकर्णस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वचनमब्रवीत् ।
स्वप्तुं वर्षाण्यनेकानि देवदेव ममेप्सितम् ॥ ७.१०.४५ ॥

कुम्भकर्ण ने उन वचनों को सुनकर कहा, 'हे देवदेव! मेरी अभीष्ट बात यह है कि मैं अनेक वर्षों तक सोता रहूँ।'

7.10.46

एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रायाद्ब्रह्मा सुरैः समम् ।
देवी सरस्वती चैव राक्षसं तं जहौ पुनः ॥ ७.१०.४६ ॥

'ऐसा ही हो' कहकर उससे ब्रह्मा देवताओं के साथ चले गए। और देवी सरस्वती ने भी उस राक्षस को फिर छोड़ दिया।

7.10.47

ब्रह्मणा सह देवेषु गतेषु च नभःस्थलम् ।
विमुक्तो ऽसौ सरस्वत्या स्वां सञ्ज्ञां च ततो गतः ॥ ७.१०.४७ ॥

जब ब्रह्मा के साथ देवता आकाश में चले गए, तब वह (कुम्भकर्ण) सरस्वती से मुक्त होकर अपनी चेतना को पुनः प्राप्त हुआ।

7.10.48

कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा चिन्तयामास दुःखितः ।
ईदृशं किमिदं वाक्यं ममाद्य वदनाच्च्युतम् ॥ ७.१०.४८ ॥

दुष्टात्मा कुम्भकर्ण दुःखी होकर सोचने लगा, 'आज मेरे मुख से यह कैसा वचन निकल गया?'

7.10.49

अहं व्यामोहितो देवैरिति मन्ये तदा ऽ ऽगतैः ।
एवं लब्धवराः सर्वे भ्रातरो दीप्ततेजसः ।
श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन्सुखम् ॥ ७.१०.४९ ॥

मुझे लगता है कि उस समय आए देवताओं ने मुझे मोहित कर दिया है। इस प्रकार वर पाए हुए सभी भाई, दीप्त तेज वाले, श्लेष्मातक वन में जाकर वहाँ सुखपूर्वक निवास करने लगे।