वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.10
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.10.1
अथाब्रवीन्मुनिं रामः कथं ते भ्रातरो वने ।
कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपस्तेपुर्महाबलाः ॥ ७.१०.१ ॥
तेव्हा रामाने मुनींना विचारले: हे ब्राह्मणा, वनात तुमचे ते महाबली बंधू कशा प्रकारचे तप करीत होते?
7.10.2
अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं सुप्रीतमानसम् ।
तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन् ॥ ७.१०.२ ॥
तेव्हा अगस्त्य आनंदित मनाच्या रामाला म्हणाले: तेथे तुमचे बंधू प्रत्येकजण धर्माच्या त्या त्या विधींमध्ये रमले होते.
7.10.3
कुम्भकर्णस्ततो यत्तो नित्यं धर्मपथे स्थितः ।
तताप ग्रीष्मकाले तु पञ्चाग्नीन्परितः स्थितः ॥ ७.१०.३ ॥
नंतर कुंभकर्ण नेहमी सावधानतेने धर्माच्या मार्गावर स्थिर होता; उन्हाळ्यात तो सभोवती पाच अग्नींच्या मध्ये उभा राहून तप करीत असे.
7.10.4
मेघाम्बुसिक्तो वर्षासु वीरासनमसेवत ।
नित्यं च शिशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः ॥ ७.१०.४ ॥
पावसाळ्यात मेघांच्या पाण्याने भिजून तो वीरासनात बसत असे; आणि हिवाळ्यात नेहमी पाण्याच्या मध्ये आश्रय घेत असे.
7.10.5
एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः ।
धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च ॥ ७.१०.५ ॥
असे धर्मात प्रयत्न करणाऱ्या आणि सन्मार्गावर स्थिर असलेल्या त्याची दहा हजार वर्षे निघून गेली.
7.10.6
विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः ।
पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान् ॥ ७.१०.६ ॥
धर्मात्मा, नेहमी धर्मपरायण आणि शुद्ध असलेला विभीषण एका पायावर उभा राहून पाच हजार वर्षे राहिला.
7.10.7
समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश्चापि देवताः ॥ ७.१०.७ ॥
त्याचे नियम पूर्ण होताच अप्सरांचे समूह नाचू लागले, पुष्पवृष्टी झाली आणि देवतासुद्धा क्षुब्ध झाल्या.
7.10.8
पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत ।
तस्थौ चोर्ध्वशिरोबाहुः स्वाध्यायधृतमानसः ॥ ७.१०.८ ॥
पाच हजार वर्षे तो सूर्याकडे पाहत राहिला; मस्तक आणि बाहू वर उचलून उभा राहिला, मन स्वाध्यायात स्थिर ठेवून.
7.10.9
एवं विभीषणस्यापि स्वर्गस्थस्येव नन्दने ।
दशवर्षसहस्राणि गतानि नियतात्मनः ॥ ७.१०.९ ॥
याप्रमाणे विभीषणाचेही — स्वर्गातील नंदनवनात राहणाऱ्याप्रमाणे — संयमी आत्म्याचे दहा हजार वर्षे व्यतीत झाली.
7.10.10
दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः ।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ जुहाव सः ॥ ७.१०.१० ॥
दहा हजार वर्षे दशानन निराहारी राहिला; हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर त्याने आपले मस्तक अग्नीत आहुत केले.
7.10.11
एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः ।
शिरांसि नव चाप्यस्य प्रविष्टानि हुताशनम् ॥ ७.१०.११ ॥
याप्रमाणे त्याची नऊ हजार वर्षे व्यतीत झाली; त्याची नऊ मस्तकेही हुताशनात प्रविष्ट झाली.
7.10.12
अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः ।
छेत्तुकामे दशग्रीवे प्राप्तस्तत्र पितामहः ॥ ७.१०.१२ ॥
मग दहाव्या हजार वर्षी, दशग्रीव दहावे मस्तक तोडू इच्छित असताना, तेथे पितामह (ब्रह्मा) आले.
7.10.13
पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः ।
तव तावद्दशग्रीव प्रीतो ऽस्मीत्यभ्यभाषत ॥ ७.१०.१३ ॥
पितामह ब्रह्मदेव देवांसह तेथे येऊन अत्यंत प्रसन्न होऊन म्हणाले, "हे दशग्रीवा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे."
7.10.14
शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस्ते ऽभिकाङ्क्षितः ।
कं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते परिश्रमः ॥ ७.१०.१४ ॥
"हे धर्मज्ञा, लवकर वर माग. जो वर तुला इष्ट आहे, तुझी कोणती इच्छा आज मी पूर्ण करू? तुझे परिश्रम व्यर्थ जाणार नाहीत."
7.10.15
अथाब्रवीदृशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा ॥ ७.१०.१५ ॥
तेव्हा दशग्रीव हर्षित मनाने देवाला मस्तक नमवून प्रणाम करून, आनंदाने गहिवरलेल्या वाणीने म्हणाला.
7.10.16
भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद्भयम् ।
नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमहं वृणे ॥ ७.१०.१६ ॥
"हे भगवन्, प्राण्यांना नेहमी मरणाशिवाय दुसऱ्या कशाचेही भय नसते. मृत्यूसारखा शत्रू नाही; म्हणून मी अमरत्व मागतो."
7.10.17
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दशग्रीवमुवाच ह ।
नास्ति सर्वामरत्वं ते वरमन्यं वृणीष्व मे ॥ ७.१०.१७ ॥
असे सांगितल्यावर ब्रह्मदेव दशग्रीवाला म्हणाले, "तुला पूर्ण अमरत्व नाही; माझ्याकडून दुसरा वर माग."
7.10.18
एवमुक्ते तदा राम ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।
दशग्रीव उवाचेदं कृताञ्जलिरथाग्रतः ॥ ७.१०.१८ ॥
हे राम, लोककर्ता ब्रह्मदेवांनी असे म्हटल्यावर दशग्रीव हात जोडून त्यांच्यासमोर असे बोलला.
7.10.19
सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।
अवध्यो ऽहं प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वत ॥ ७.१०.१९ ॥
हे प्रजाध्यक्षा, सुपर्ण, नाग, यक्ष, दैत्य, दानव, राक्षस आणि देवता यांच्याकडून मी अवध्य आहे, हे शाश्वता.
7.10.20
नहि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित ।
तृणभूता हि ते मन्ये प्राणिनो मानुषादयः ॥ ७.१०.२० ॥
हे अमरपूजित, इतर प्राण्यांची मला चिंता नाही; मानव इत्यादी प्राण्यांना मी गवताच्या काडीसारखे मानतो.
7.10.21
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा ।
उवाच वचनं देवः सह देवैः पितामहः ॥ ७.१०.२१ ॥
राक्षस दशग्रीवाने असे म्हटल्यावर धर्मात्मा देवपितामह ब्रह्मदेव देवांसह हे वचन बोलले.
7.10.22
भविष्यत्येवमेतत्ते वचो राक्षसपुङ्गव ।
एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ॥ ७.१०.२२ ॥
हे राक्षसश्रेष्ठा, तुझे हे वचन असेच होईल. हे राम, दशग्रीवाला असे सांगून पितामह...
7.10.23
शृणु चापि वरो भूयः प्रीतस्येह शुभो मम ।
हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वमग्नौ त्वयानघ ॥ ७.१०.२३ ॥
ऐक, तुझ्यावर प्रसन्न होऊन मी आणखी एक शुभ वर देतो. हे निष्पापा, तू पूर्वी अग्नीत अर्पण केलेली मस्तके,
7.10.24
पुनस्तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस ।
वितरामीह ते सौम्य वरं चान्यं दुरासदम् ॥ ७.१०.२४ ॥
ती पुन्हा तुझीच होतील, हे राक्षसा. हे सौम्या, येथे तुला आणखी एक दुर्लभ वर देतो.
7.10.25
छन्दतस्तव रूपं च मनसा यद्यथेप्सितम् ।
भविष्यति न सन्देहो मद्वरात्तवराक्षस ॥ ७.१०.२५ ॥
तुझे रूप इच्छेनुसार, मनाला हवे तसे होईल; यात संशय नाही. हे राक्षसा, माझ्या वरदानाने हे होईल.
7.10.26
एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः ।
अग्नौ हुतानि शीर्षाणि पुनस्तान्युत्थितानि वै ॥ ७.१०.२६ ॥
पितामहांनी असे सांगितल्यावर, दशग्रीव राक्षसाची अग्नीत अर्पिलेली मस्तके पुन्हा उभी राहिली.
7.10.27
एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ।
विभीषणमथोवाच वाक्यं लोकपितामहः ॥ ७.१०.२७ ॥
हे राम, दशग्रीवाला असे सांगितल्यानंतर लोकपितामह विभीषणाला म्हणाले.
7.10.28
विभीषण त्वया वत्स धर्मसंहितबुद्धिना ।
परितुष्टो ऽस्मि धर्मात्मन्वरं वरय सुव्रत ॥ ७.१०.२८ ॥
विभीषणा, वत्सा, धर्मयुक्त तुझ्या बुद्धीने मी अत्यंत संतुष्ट झालो आहे. हे धर्मात्म्या, सुव्रता, वर माग.
7.10.29
विभीषणस्तु धर्मात्मा वचनं प्राह साञ्जलिः ।
वृतः सर्वगुणैर्नित्यं चन्द्रमा रश्मिभिर्यथा ॥ ७.१०.२९ ॥
धर्मात्मा विभीषणाने हात जोडून हे वचन म्हटले—सदा सर्व गुणांनी युक्त, जसा चंद्र किरणांनी युक्त असतो.
7.10.30
भगवन्कृतकृत्यो ऽहं यन्मे लोकगुरुः स्वयम् ।
प्रीतेन यदि दातव्यो वरो मे शृणु सुव्रत ॥ ७.१०.३० ॥
भगवन्, लोकगुरू स्वतः माझ्यावर प्रसन्न झाल्याने मी कृतकृत्य झालो आहे. प्रसन्न होऊन मला वर द्यायचा असेल तर, हे सुव्रता, ऐका.
7.10.31
परमापद्गतस्यापि धर्मे मम मतिर्भवेत् ।
अशिक्षितं च ब्रह्मास्त्रं भगवन्प्रतिभातु मे ॥ ७.१०.३१ ॥
हे भगवन्, परम आपत्तीत सापडलो असलो तरी माझी बुद्धी धर्मात राहो; आणि न शिकवलेले ब्रह्मास्त्र माझ्या मनात स्फुरो.
7.10.32
या या मे जायते बुद्धिर्येषु येष्वाश्रमेषु च ।
सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तु धर्मं च पालये ॥ ७.१०.३२ ॥
ज्या ज्या आश्रमांमध्ये माझ्या मनात जी जी बुद्धी उत्पन्न होईल, ती धर्मनिष्ठ असो; आणि मी तो धर्मच पाळो.
7.10.33
एष मे परमोदार वरः परमको मतः ।
नहि धर्माभिरक्तानां लोके किञ्चन दुर्लभम् ॥ ७.१०.३३ ॥
हे परम उदार, हाच माझा श्रेष्ठ वर मानला जातो; कारण धर्मात अनुरक्त असलेल्यांना जगात काहीच दुर्लभ नाही.
7.10.34
पुनः प्रजापतिः प्रीतो विभीषणमुवाच ह ।
धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति ॥ ७.१०.३४ ॥
मग प्रजापती प्रसन्न होऊन विभीषणाला म्हणाले — हे वत्सा, तू जसा धर्मनिष्ठ आहेस, तसेच हेही घडेल.
7.10.35
यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रनाशन ।
नाधर्मे जायते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते ॥ ७.१०.३५ ॥
हे शत्रुनाशना, राक्षसयोनीत जन्म घेऊनही तुझी बुद्धी अधर्माकडे जात नाही; म्हणून मी तुला अमरत्व देतो.
7.10.36
इत्युक्त्वा कुम्भकर्णाय वरं दातुमुपस्थितम् ।
प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयो ऽब्रुवन् ॥ ७.१०.३६ ॥
असे बोलून, कुंभकर्णाला वर देण्यासाठी प्रजापती उपस्थित झाला असता, सर्व देव हात जोडून प्रजापतीला म्हणाले.
7.10.37
न तावत्कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस्त्वया ।
जानीषे हि यथा लोकांस्त्रासयत्येष दुर्मतिः ॥ ७.१०.३७ ॥
कुंभकर्णाला आत्ता वर देऊ नका. हा दुर्मती जगाला कसा त्रास देतो हे तुम्हाला माहीत आहे.
7.10.38
नन्दने ऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश ।
अनेन भक्षिता ब्रह्मन्नृषयो मानुषास्तथा ॥ ७.१०.३८ ॥
नंदन वनात याने सात अप्सरा आणि इंद्राचे दहा अनुचर गिळले. हे ब्रह्मदेवा, याने ऋषी आणि मानवांनाही असेच गिळले आहे.
7.10.39
अलब्धवरपूर्वेण यत्कृतं राक्षसेन तु ।
तदेष वरलब्धः स्याद्भक्षयेद्भुवनत्रयम् ॥ ७.१०.३९ ॥
वर न मिळवताच या राक्षसाने जे केले, तेच वर मिळाल्यास हा त्रिभुवन गिळून टाकेल.
7.10.40
वरव्याजेन मोहो ऽस्मै दीयताममितप्रभ ।
लोकानां स्वस्ति चैवं स्याद्भवेदस्य च सन्नतिः ॥ ७.१०.४० ॥
हे अमित तेजस्वी, वराच्या बहाण्याने याला मोह द्या. असे झाल्यास जगाचे कल्याण होईल आणि याचा नाशही होईल.
7.10.41
एवमुक्तः सुरैर्ब्रह्मा ऽचिन्तयत् पद्मसम्भवः ।
चिन्तिता चोपतस्थे ऽस्य पार्श्वं देवी सरस्वती ॥ ७.१०.४१ ॥
देवांनी असे सांगितल्यावर कमलजन्मा ब्रह्मदेवांनी विचार केला. त्यांनी चिंतन करताच देवी सरस्वती त्यांच्या जवळ प्रकट झाली.
7.10.42
प्राञ्जलिः सा तु पार्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती ।
इयमस्म्यागता देव किं कार्यं करवाण्यहम् ॥ ७.१०.४२ ॥
हात जोडून जवळ उभी राहिलेली सरस्वती म्हणाली, "हे देवा, मी आले आहे. मी काय करू?"
7.10.43
प्रजापतिस्तुं तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम् ।
वाणि त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या देवतेप्सिता ॥ ७.१०.४३ ॥
आलेल्या त्या सरस्वतीला प्रजापती म्हणाले, 'हे वाणी, तू राक्षसराजाची ती वाणी हो जी देवतांना इष्ट आहे.'
7.10.44
तथेत्युक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिरथाब्रवीत् ।
कुम्भकर्ण महाबाहो वरं वरय यो मतः ॥ ७.१०.४४ ॥
'तथास्तु' म्हणून ती आत शिरली. मग प्रजापती म्हणाले, 'हे महाबाहू कुंभकर्णा! तुला जो वर इष्ट असेल तो माग.'
7.10.45
कुम्भकर्णस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वचनमब्रवीत् ।
स्वप्तुं वर्षाण्यनेकानि देवदेव ममेप्सितम् ॥ ७.१०.४५ ॥
कुंभकर्ण ते शब्द ऐकून म्हणाला, 'हे देवदेवा! अनेक वर्षे झोपणे हीच माझी इच्छा आहे.'
7.10.46
एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रायाद्ब्रह्मा सुरैः समम् ।
देवी सरस्वती चैव राक्षसं तं जहौ पुनः ॥ ७.१०.४६ ॥
'तथास्तु' असे त्याला म्हणून ब्रह्मा देवतांसह निघून गेले. देवी सरस्वतीनेही त्या राक्षसाला पुन्हा सोडले.
7.10.47
ब्रह्मणा सह देवेषु गतेषु च नभःस्थलम् ।
विमुक्तो ऽसौ सरस्वत्या स्वां सञ्ज्ञां च ततो गतः ॥ ७.१०.४७ ॥
ब्रह्मा आणि देव आकाशात गेल्यावर, सरस्वतीच्या तावडीतून मुक्त होऊन त्याला स्वतःची शुद्धी परत आली.
7.10.48
कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा चिन्तयामास दुःखितः ।
ईदृशं किमिदं वाक्यं ममाद्य वदनाच्च्युतम् ॥ ७.१०.४८ ॥
दुष्टात्मा कुंभकर्ण दुःखी होऊन विचार करू लागला, 'आज माझ्या तोंडून असे शब्द कसे बाहेर पडले?'
7.10.49
अहं व्यामोहितो देवैरिति मन्ये तदा ऽ ऽगतैः ।
एवं लब्धवराः सर्वे भ्रातरो दीप्ततेजसः ।
श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन्सुखम् ॥ ७.१०.४९ ॥
त्या वेळी आलेल्या देवांनी मला मोहित केले असावे असे मला वाटते. अशा प्रकारे वर मिळालेले सर्व बंधू, तेजस्वी, श्लेष्मातक वनात जाऊन तेथे सुखाने राहिले.