वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.13
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.13.1
अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् ।
निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ॥ ७.१३.१ ॥
नंतर लोकेश्वराने पाठवलेली, मूर्तिमंत आणि तीव्र निद्रा काही काळानंतर कुंभकर्णावर आली.
7.13.2
ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णो ऽब्रवीद्वचः ।
निद्रा मां बाधते राजन्कारयस्व ममालयम् ॥ ७.१३.२ ॥
मग बसलेल्या भावाला कुंभकर्ण म्हणाला: 'राजा, मला झोप छळत आहे; माझ्यासाठी एक निवासस्थान बांधवा.'
7.13.3
विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् ।
विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणमायतम् ॥ ७.१३.३ ॥
नंतर राजाने नेमलेल्या कारागिरांनी विश्वकर्म्याप्रमाणे एक योजन रुंद आणि त्याच्या दुप्पट लांब अशी शुभ्र वास्तू उभारली.
7.13.4
दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे ।
स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् ॥ ७.१३.४ ॥
त्यांनी कुंभकर्णासाठी पाहण्यास सुंदर, अडथळ्यांपासून मुक्त अशी वास्तू उभारली; ती स्फटिक, सोने आणि विचित्र खांबांनी सर्वत्र शोभित होती.
7.13.5
वैडूर्यकृतसोपानं किङ्किणीजालकं तथा ।
दान्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् ॥ ७.१३.५ ॥
त्यात वैडूर्याच्या पायऱ्या, किंकिणींची जाळी, हस्तिदंती तोरणे आणि वज्र-स्फटिकाची वेदिका होती.
7.13.6
मनोहरं सर्वसुखं कारयामास राक्षसः ।
सर्वत्र सुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव ॥ ७.१३.६ ॥
राक्षसाने मनोहर आणि सर्व सुखांनी युक्त अशी वास्तू बांधवली; ती मेरूच्या पवित्र गुहेप्रमाणे सर्वत्र नेहमी सुख देणारी होती.
7.13.7
तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो महाबलः ।
बहून्यब्दसहस्राणि शयानो न प्रबुद्ध्यते ॥ ७.१३.७ ॥
तिथे महाबली कुंभकर्ण गाढ निद्रेत बुडाला; अनेक सहस्र वर्षे झोपला, जागा झाला नाही.
7.13.8
निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः ।
देवर्षियक्षगन्धर्वान्सञ्जघ्ने हि निरङ्कुशः ॥ ७.१३.८ ॥
कुंभकर्ण निद्रेत असताना दशानन बेफाम होऊन देवर्षी, यक्ष आणि गंधर्वांवर प्रहार करू लागला.
7.13.9
उद्यानानि च चित्राणि नन्दनादीनि यानि च ।
तानि गत्वा सुसङक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ॥ ७.१३.९ ॥
नंदनादी अद्भुत उद्याने गाठून अत्यंत संतप्त झालेल्या दशाननाने ती उद्ध्वस्त केली.
7.13.10
नदीं गज इव क्रीडन्वृक्षान्वायुरिव क्षिपन् ।
नगान्व्रज्र इवोत्सृष्टो विध्वंसयति राक्षसः ॥ ७.१३.१० ॥
हत्ती नदीत खेळावा, वारा वृक्ष उखडावा, वज्र पर्वत फोडावे, तसा तो राक्षस विध्वंस करत होता.
7.13.11
तथावृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः ।
कुलानुरूपं धर्मज्ञो वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ॥ ७.१३.११ ॥
दशग्रीवाचे ते वर्तन जाणून धर्मज्ञ धनेश्वर कुबेराने आपल्या कुलाला शोभेल असे वर्तन आठवले.
7.13.12
सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्रवणस्तदा ।
लङ्कां सम्प्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ॥ ७.१३.१२ ॥
तेव्हा वैश्रवण कुबेराने बंधुप्रेम दाखवण्यासाठी आणि दशग्रीवाच्या हितासाठी लंकेत एक दूत पाठवला.
7.13.13
स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् ।
मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति ॥ ७.१३.१३ ॥
तो लंका नगरीत पोहोचून विभीषणाला भेटला. धर्मविधीनुसार त्याचा सत्कार झाला आणि त्याच्या येण्याचे कारण विचारले गेले.
7.13.14
पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनां च बिभीषणः ।
सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ॥ ७.१३.१४ ॥
राजा व नातेवाईकांची खुशाली विचारून विभीषणाने सभेत बसलेला दशानन त्याला दाखवला.
7.13.15
स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
जयेति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत ॥ ७.१३.१५ ॥
तेथे आपल्या तेजाने झळकणाऱ्या राजाला पाहून, 'जय असो!' असे म्हणून त्याचा सन्मान करून तो शांतपणे पुढे सरकला.
7.13.16
तं तत्रोत्तमपर्यङ्के वरास्तरणशोभिते ।
उपविष्टं दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ७.१३.१६ ॥
तेथे उत्तम पलंगावर, श्रेष्ठ अंथरुणांनी सजवलेल्या आसनावर बसलेल्या दशग्रीवाला दूताने हे शब्द सांगितले.
7.13.17
राजन्वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् ।
उभयोः सदृशं वीर वृत्तस्य च कुलस्य च ॥ ७.१३.१७ ॥
हे राजा, तुझ्या बंधूने जे सांगितले ते सर्व मी तुला सांगतो. हे वीरा, ते तुम्हा दोघांच्या वर्तनाला व कुलाला साजेसे आहे.
7.13.18
साधु पर्याप्तमेतावत्कृतश्चारित्रसङ्ग्रहः ।
साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ॥ ७.१३.१८ ॥
हे पुरेसे आहे; आचरणाचा सारांश एवढाच पुरे. शक्य असल्यास धर्मात स्थिर होऊन तेच करावे.
7.13.19
दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः ।
देवतानां समुद्योगस्त्वत्तो राजन्मम श्रुतः ॥ ७.१३.१९ ॥
हे राजा, नंदन उद्यान भग्न झालेले मी पाहिले; ऋषी मारले गेले असे ऐकले; देवतांचा प्रयत्न तुमच्याकडून मी ऐकला.
7.13.20
निराकृतश्च बहुशस्त्वया ऽहं राक्षसाधिप ।
अपराद्धा हि बाल्याच्च रमणीयाः स्वबान्धवाः ॥ ७.१३.२० ॥
हे राक्षसाधिपा, तुम्ही मला अनेकदा नाकारलेत; प्रिय नातेवाईक बालपणामुळे अपराध करतात.
7.13.21
अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् ।
रौद्रं व्रत्तं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ॥ ७.१३.२१ ॥
मी हिमालयाच्या पाठीवर धर्मोपासनेसाठी गेलो; कठोर व्रत धारण करून, संयमी होऊन, इंद्रियांना वश करून.
7.13.22
तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्या मया प्रभुः ।
सव्यं चक्षुर्मया दैवात्तत्र देव्यां निपातितम् ॥ ७.१३.२२ ॥
तेथे देवीसह असलेला प्रभु देव मी पाहिला; दैवयोगाने माझा डावा डोळा तेथे देवीवर पडला.
7.13.23
का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना ।
रूपं ह्यनुपमं कृत्वा रुद्राणी तत्र तिष्ठति ॥ ७.१३.२३ ॥
"ही शुभा कोण असावी?" असा विचार केला, इतर कारणाने नव्हे; अनुपम रूप धारण करून रुद्राणी तेथे उभी होती.
7.13.24
देव्या दिव्यप्रभावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम् ।
रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गुलत्वमुपागतम् ॥ ७.१३.२४ ॥
देवीच्या दिव्य प्रभावाने माझा डावा डोळा जळाला; धुळीने झाकलेल्या ज्योतीप्रमाणे तो पिंगट झाला.
7.13.25
ततो ऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् ।
तूष्णीं वर्षशतान्यष्टौ समाधारं महाव्रतम् ॥ ७.१३.२५ ॥
नंतर मी त्या पर्वताच्या दुसऱ्या विस्तीर्ण उतारावर जाऊन, मौन धारण करून आठशे वर्षे एकाग्रतेने महाव्रत पाळले.
7.13.26
समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः ।
प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ॥ ७.१३.२६ ॥
ते नियम पूर्ण झाल्यावर तेथे देव महेश्वर प्रसन्न मनाने हे वचन बोलले.
7.13.27
पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूपनिरीक्षणात् ।
प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसा नेन सुव्रत ॥ ७.१३.२७ ॥
हे धर्मज्ञा, देवीचे रूप पाहिल्याने तुला प्राप्त झालेल्या पिंगलतेमुळेही मी प्रसन्न आहे; हे सुव्रता, तुझ्या या तपानेही मी प्रसन्न आहे.
7.13.28
मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप ।
तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेव्रतमीदृशम् ॥ ७.१३.२८ ॥
हे धनाधिपा, हे व्रत मी आणि तूही पाळले; असे व्रत पाळणारा तिसरा पुरुष नाही.
7.13.29
व्रतं सुनिश्चयं ह्येतन्मया ह्युत्पादितं पुरा ।
तत्सखित्वं मया सौम्य रोचयस्व धनेश्वर ॥ ७.१३.२९ ॥
हे दृढ निश्चयाचे व्रत पूर्वी मीच स्थापिले होते; म्हणून हे सौम्या, धनेश्वरा, माझी मैत्री स्वीकार कर.
7.13.30
तपसा निर्जितश्चैव सखा भव ममानघ ।
देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवेक्षणम् ॥ ७.१३.३० ॥
हे निष्पापा, तपाने जिंकला गेलेला तू माझा मित्र हो; देवीच्या प्रभावाने तुझा डावा डोळा जळाला होता.
7.13.31
एकाक्षिपिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् ।
एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शङ्करात् ॥ ७.१३.३१ ॥
"एकाक्षिपिंगल" हेच नाव त्याला सदैव राहील. अशा प्रकारे त्याची मैत्री आणि शंकराची अनुज्ञा मिळवून.
7.13.32
आगत्य च श्रुतो ऽयं मे तव पापविनिश्चयः ॥ ७.१३.३२ ॥
येऊन मी ऐकले की तुझा हा पापी निश्चय आहे.
7.13.33
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषणात् ।
चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसङ्घैः सुरैस्तव ॥ ७.१३.३३ ॥
म्हणून अधार्मिकांच्या संगतीतून परत फिर, हे कुलदूषणा. ऋषिसमूहांसह देव तुझ्या वधाचा उपाय विचारात घेत आहेत.
7.13.34
एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धसंरक्तलोचनः ।
हस्तौ दन्तांश्च सम्पीड्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७.१३.३४ ॥
असे सांगितले असता दशग्रीव, क्रोधाने लाल डोळ्यांनी, हात व दात आवळून हे वचन म्हणाला.
7.13.35
विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यस्य प्रभाषसे ।
नैतत्त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि चोदितः ॥ ७.१३.३५ ॥
हे दूता, तू ज्याचे बोलतोस ते मला कळले. तू हा नाहीस, आणि ज्याने तुला पाठवले तो माझा भाऊही हा नाही.
7.13.36
हितं नैष ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः ।
महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयते किल ॥ ७.१३.३६ ॥
हे माझ्या हिताचे नाही; धनरक्षक (कुबेर) असे सांगतो. पण हे मूढा, तो महेश्वराशी मैत्रीची गोष्ट ऐकवत आहे, असे म्हटले जाते.
7.13.37
न चेदं क्षमणीयं मे यदेतद्भाषितं त्वया ।
यदेतावन्मया कालं दूत तस्य तु मर्षितम् ॥ ७.१३.३७ ॥
दूता, तू बोललेले हे माझ्यासाठी क्षमा करण्याजोगे नाही. तरीही त्याच्यासाठी मी इतका काळ ते सहन केले.
7.13.38
न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो मया ऽयमिति मन्यते ।
तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ॥ ७.१३.३८ ॥
'हा माझा थोरला भाऊ आहे, याला मारू नये' असे तो मानतो. पण आता त्याच्याविषयीचे माझे बोलणे ऐकून माझा निश्चय हाच झाला आहे.
7.13.39
त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः ॥ ७.१३.३९ ॥
माझ्या बाहुबलावर विश्वास ठेवून मी तिन्ही लोकांनाही जिंकीन.
7.13.40
एतन्मुहूर्तमेवाहं तस्यैकस्य तु वै कृते ।
चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम् ॥ ७.१३.४० ॥
त्या एका माणसासाठी या क्षणातच त्या चार लोकपालांना मी यमलोकी पाठवीन.
7.13.41
एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् ।
ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ॥ ७.१३.४१ ॥
असे बोलून लंकाधिपतीने तलवारीने त्या दूताला ठार मारले आणि दुष्ट राक्षसांच्या भक्षणासाठी त्याला दिले.
7.13.42
एवं कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः ।
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ यत्र धनेश्वरः ॥ ७.१३.४२ ॥
असे स्वस्त्ययन कर्म करून त्रैलोक्यविजयाची इच्छा धरणारा रावण रथावर आरूढ होऊन जिथे धनेश्वर होता तिथे गेला.