वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.15
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.15.1
ततस्ताँल्लक्ष्य वित्रस्तान्यक्षेन्द्रांश्च सहस्रशः ।
धनाध्यक्षो महायक्षं माणिचारमथाब्रवीत् ॥ ७.१५.१ ॥
तेव्हा सहस्रावधी भयभीत झालेल्या यक्षेंद्रांना पाहून धनाध्यक्ष महायक्ष माणिचराला म्हणाला.
7.15.2
रावणं जहि यक्षेन्द्र दुर्वृत्तं पापचेतसम् ।
शरणं भव वीराणां यक्षाणां युद्धशालिनाम् ॥ ७.१५.२ ॥
हे यक्षेंद्रा, दुराचारी आणि पापी मनाच्या रावणाला ठार कर. युद्धकुशल वीर यक्षांचा आश्रय हो.
7.15.3
एवमुक्तो महाबाहुर्माणिभद्रः सुदुर्जयः ।
वृतो यक्षसहस्रैस्तु चतुर्भिः समयोधयत् ॥ ७.१५.३ ॥
असे सांगितल्यावर महाबाहू, अजिंक्य माणिभद्र हजारो यक्षांनी वेढलेला असताना चौघांशी लढू लागला.
7.15.4
ते गदामुसलप्रासैः शक्तितोमरमुद्गरैः ।
अभिघ्नन्तस्तदा यक्षा राक्षसान्समुपाद्रवन् ॥ ७.१५.४ ॥
तेव्हा ते यक्ष गदा, मुसळ, प्रास, शक्ती, तोमर आणि मुद्गर यांनी प्रहार करीत राक्षसांवर तुटून पडले.
7.15.5
कुर्वन्तस्तुमुलं युद्धं चरन्तः श्येनवल्लघु ।
बाढं प्रयच्छन्नेच्छामि दीयतामिति भाषिणः ॥ ७.१५.५ ॥
घनघोर युद्ध करीत, बाजासारखे वेगाने संचार करीत, 'खरोखर देईन, मला इच्छा आहे, दिले जावे' असे म्हणत.
7.15.6
ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयो ब्रह्मवादिनः ।
दृष्ट्वा तत्तुमुलं युद्धं परं विस्मयमागमन् ॥ ७.१५.६ ॥
तेव्हा देव, गंधर्व आणि ब्रह्मवादी ऋषी ते तुमुल युद्ध पाहून अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
7.15.7
यक्षाणां तु प्रहस्तेन सहस्रं निहतं रणे ।
महोदरेण चानिन्द्यं सहस्रमपरं हतम् ॥ ७.१५.७ ॥
युद्धात प्रहस्ताने यक्षांपैकी हजार जणांना ठार केले; निर्दोष महोदराने आणखी हजार जणांना मारले.
7.15.8
क्रुद्धेन च तदा राजन्मारीचेन युयुत्सुना ।
निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते ॥ ७.१५.८ ॥
हे राजा, तेव्हा क्रोधित आणि युद्धोत्सुक मारीचाने एका क्षणात दोन हजार जणांना पाडले.
7.15.9
क्व च यक्षार्जवं युद्धं क्व च मायाबलाश्रयम् ।
रक्षसां पुरुषव्याघ्र तेन ते ऽभ्यधिका युधि ॥ ७.१५.९ ॥
यक्षांचे सरळ युद्ध कुठे आणि राक्षसांचे मायाबलावर आधारलेले युद्ध कुठे! हे पुरुषव्याघ्रा, म्हणूनच ते युद्धात श्रेष्ठ ठरले.
7.15.10
धूम्राक्षेण समागम्य माणिभद्रो महारणे ।
मुसलेनोरसि क्रोधात्तडितो न च कम्पितः ॥ ७.१५.१० ॥
महायुद्धात धूम्राक्षाशी सामना करताना माणिभद्र क्रोधाने मुसळाने छातीवर आदळला गेला, तरी तो डगमगला नाही.
7.15.11
ततो गदां समाविध्य माणिभद्रेण राक्षसः ।
धूम्राक्षस्ताडितो मूर्ध्नि विह्वलः स पपात ह ॥ ७.१५.११ ॥
मग माणिभद्राने गदा नीट फिरवून धूम्राक्ष नावाच्या त्या राक्षसाच्या मस्तकावर प्रहार केला; तो विव्हल होऊन पडला.
7.15.12
धूम्राक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम् ।
अभ्यधावत सङ्ग्रामे माणिभद्रं दशाननः ॥ ७.१५.१२ ॥
धूम्राक्ष प्रहार होऊन पडलेला आणि रक्ताने न्हालेला पाहून दशानन युद्धात माणिभद्रावर धावून गेला.
7.15.13
तं क्रुद्धमभिधावन्तं माणिभद्रो दशाननम् ।
शक्तिभिस्ताडयामास तिसृभिर्यक्षपुङ्गवः ॥ ७.१५.१३ ॥
क्रोधाने आपल्यावर धावून येणाऱ्या त्या दशाननाला यक्षश्रेष्ठ माणिभद्राने तीन शक्तींनी प्रहार केला.
7.15.14
ताडितो माणिभद्रस्य मुकुटे प्राहरद्रणे ।
तस्य तेन प्रहारेम मुकुटं पार्श्वमागतम् ॥ ७.१५.१४ ॥
माणिभद्राच्या प्रहाराने घायाळ होऊन त्याने रणात त्याच्या मुकुटावर प्रहार केला; त्या प्रहाराने त्याचा मुकुट बाजूला सरकला.
7.15.15
ततः संयुध्यमानेन विष्टब्धो न व्यकम्पत ।
तदाप्रभृति यक्षो ऽसौ पार्श्वमौलिरिति स्मृतः ।
सन्नादः सुमहान्राजंस्तस्मिन्शैले ऽभ्यवर्तत ॥ ७.१५.१५ ॥
मग लढत असतानाही तो स्थिर राहिला, डगमगला नाही. तेव्हापासून तो यक्ष 'पार्श्वमौली' म्हणून ओळखला गेला. हे राजन्, त्या पर्वतावर मोठा गलबला उठला.
7.15.16
ततो दूरात्प्रददृशे धनाध्यक्षो गदाधरः ।
शुक्रप्रौष्ठपदाभ्यां च पद्मशङ्खसमावृतः ॥ ७.१५.१६ ॥
नंतर दुरून गदाधारी धनाध्यक्ष (कुबेर) दिसला; तो शुक्र आणि प्रौष्ठपद तसेच पद्म आणि शंख यांनी वेढलेला होता.
7.15.17
स दृष्ट्वा भ्रातरं सङ्ख्ये शापाद्विभ्रष्टगौरवम् ।
उवाच वचनं धीमान्युक्तं पैतामहे कुले ॥ ७.१५.१७ ॥
युद्धात शापामुळे गौरव गमावलेल्या आपल्या भावाला पाहून त्या बुद्धिमान (कुबेराने) पैतामह कुलाला शोभतील असे शब्द उच्चारले.
7.15.18
यन्मया वार्यमाणस्त्वं नावगच्छसि दुर्मते ।
पश्चादस्य फलं प्राप्य ज्ञास्यसे निरयं गतः ॥ ७.१५.१८ ॥
हे दुर्बुद्धी! मी अडवूनही तू समजला नाहीस. पुढे याचे फळ भोगून, नरकात गेल्यावर तुला कळेल.
7.15.19
यो हि मोहाद्विषं पीत्वा नावगच्छति दुर्मतिः ।
स तस्य परिणामान्ते जानीते कर्मणः फलम् ॥ ७.१५.१९ ॥
मोहामुळे विष पिऊनही जो दुर्मती समजत नाही, तो त्याच्या परिणामाच्या अखेरीस कर्माचे फळ जाणतो.
7.15.20
देवता नाभिनन्दन्ति धर्मयुक्तेन केनचित् ।
येन त्वमीदृशं भावं नीतस्सन्नावबुद्ध्यसे ॥ ७.१५.२० ॥
धर्मयुक्त कोणावरही देव प्रसन्न होत नाहीत; म्हणूनच अशा स्थितीला येऊनही तू समजत नाहीस.
7.15.21
मातरं पितरं यो हि आचार्यं चावमन्यते ।
स पश्यति फलं तस्य प्रेतराजवशं गतः ॥ ७.१५.२१ ॥
जो आई, वडील आणि आचार्य यांचा अपमान करतो, तो यमराजाच्या अधीन जाऊन त्याचे फळ पाहतो.
7.15.22
अध्रुवे हि शरीरे यो न करोति तपोर्जनम् ।
स पश्चात्तप्यते मूढो मृतो दृष्ट्वा ऽ ऽत्मनो गतिम् ॥ ७.१५.२२ ॥
या अनित्य शरीरात जो तप करत नाही, तो मूढ मरण पावून आपली गती पाहून नंतर पश्चात्ताप करतो.
7.15.23
धर्माद्राज्यं धनं सौख्यमधर्माद्दुःखमेव च ।
तस्माद्धर्मं सुखार्थाय कुर्यात्पापं विसर्जयेत् ॥ ७.१५.२३ ॥
धर्माने राज्य, धन आणि सुख मिळते; अधर्माने केवळ दुःखच येते. म्हणून सुखासाठी धर्म करावा आणि पाप सोडावे.
7.15.24
पापस्य हि फलं दुःखं तद्भोक्तव्यमिहात्मना ।
तस्मादात्मापघातार्थं मूढः पापं करिष्यति ॥ ७.१५.२४ ॥
पापाचे फळ दुःखच आहे; ते येथे स्वतःलाच भोगावे लागते. म्हणून मूढ स्वतःच्या नाशासाठीच पाप करील.
7.15.25
कस्य चिन्न हि दुर्बुद्धेश्छन्दतो जायते मतिः ।
देवं चेष्टयते सर्वं हतो दैवेन हन्यते ।
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते ॥ ७.१५.२५ ॥
दुर्बुद्धीची बुद्धी कुणाच्या इच्छेने उत्पन्न होत नाही. दैवच सर्वकाही चालवते; दैवाने आघात झालेला माणूस दैवानेच नष्ट होतो. जसे कर्म करतो तसेच फळ तो भोगतो.
7.15.26
बुद्धिरूपं फलं पुत्राञ्छौर्यं धीरत्वमेव च ।
प्राप्नुवन्ति नरा लोके निर्जितं पुण्यकर्मभिः ॥ ७.१५.२६ ॥
जगात माणसे पुण्यकर्मांनी जिंकलेले बुद्धिरूप फळ, पुत्र, शौर्य आणि धैर्यच मिळवतात.
7.15.27
एवं निरयगामी त्वं यस्य ते मतिरीदृशी ।
न त्वां समभिभाषिष्ये ऽसद्वृत्तेष्वेव निर्णयः ॥ ७.१५.२७ ॥
अशी बुद्धी असलेला तू नरकगामी आहेस. दुष्ट आचरणाच्या लोकांचा निश्चय हाच असतो; मी तुझ्याशी बोलणार नाही.
7.15.28
एवमुक्तास्ततस्तेन तस्यामात्याः समाहताः ।
मारीचप्रमुखाः सर्वे विमुखा विप्रदुद्रुवुः ॥ ७.१५.२८ ॥
त्याने असे म्हटल्यावर मारीच प्रमुख असलेले त्याचे सर्व मंत्री दुखावून तोंड फिरवून पळून गेले.
7.15.29
ततस्तेन दशग्रीवो यक्षेन्द्रेण महात्मना ।
गदयाभिहतो मूर्ध्नि न च स्थानात्प्रकम्पितः ॥ ७.१५.२९ ॥
तेव्हा त्या महात्म्या यक्षेन्द्राने गदेने दशग्रीवाच्या मस्तकावर प्रहार केला; तरीही तो आपल्या जागेवरून जराही हलला नाही.
7.15.30
ततस्तौ राम निघ्नन्तौ तदान्योन्यं महामृधे ।
न विह्वलौ न च श्रान्तौ बभूवतुरमर्षणौ ॥ ७.१५.३० ॥
हे राम! ते दोघे त्या महायुद्धात एकमेकांवर प्रहार करत राहिले; तरीही ते विव्हल झाले नाहीत, थकलेही नाहीत; दोघेही क्रोधाने अढळ राहिले.
7.15.31
आग्नेयमस्त्रं तस्मै स मुमोच धनदस्तदा ।
राक्षसेन्द्रो वारुणेन तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥ ७.१५.३१ ॥
तेव्हा धनदाने त्याच्यावर आग्नेय अस्त्र सोडले. राक्षसेंद्राने वारुण अस्त्राने ते अस्त्र परतवले.
7.15.32
ततो मायां प्रविष्टो ऽसौ राक्षसीं राक्षसेश्वरः ।
रूपाणां शतसाहस्रं विनाशाय चकार च ॥ ७.१५.३२ ॥
मग तो राक्षसेश्वर राक्षसी मायेत प्रवेशला आणि विनाशासाठी लाखो रूपे निर्माण केली.
7.15.33
व्याघ्रो वराहो जीमूतः पर्वतः सागरो द्रुमः ।
यक्षो दैत्यस्वरूपी च सो ऽदृश्यत दशाननः ॥ ७.१५.३३ ॥
वाघ, वराह, मेघ, पर्वत, सागर, वृक्ष, यक्ष आणि दैत्यरूपात तो दशानन दिसू लागला.
7.15.34
बहूनि च करोति स्म दृश्यन्ते न त्वसौ ततः ।
प्रतिगृह्य ततो राम महदस्त्रं दशाननः ॥ ७.१५.३४ ॥
त्याने अनेक रूपे निर्माण केली, पण तो स्वतः दिसत नव्हता. मग, हे राम, दशाननाने एक महान अस्त्र हाती घेतले.
7.15.35
जघान मूर्ध्नि धनदं व्याविद्ध्य महतीं गदाम् ।
एवं स तेनाभिहतो विह्वलः शोणितोक्षितः ॥ ७.१५.३५ ॥
एक मोठी गदा फिरवून त्याने धनदाच्या डोक्यावर प्रहार केला. अशा प्रकारे त्याच्या प्रहाराने व्याकुळ आणि रक्ताने भिजलेला धनद झाला.
7.15.36
कृत्तमूल इवाशोको निपपात धनाधिपः ॥ ७.१५.३६ ॥
मुळापासून तुटलेल्या अशोक वृक्षाप्रमाणे धनाधिप कोसळला.
7.15.37
ततः पद्मादिभिस्तत्र निधिभिः स तदा वृतः ।
धनदोच्छ्वासितस्तैस्तु वनमानीय नन्दनम् ॥ ७.१५.३७ ॥
तेव्हा पद्म इत्यादी निधींनी तेथे वेढलेला तो, धनद (कुबेर) यास उसासे टाकायला लावून, नंदन वनात आणून.
7.15.38
निर्जित्य राक्षसेन्द्रस्तं धनदं हृष्टमानसः ।
पुष्पकं तस्य जग्राह विमानं जयलक्षणम् ॥ ७.१५.३८ ॥
राक्षसराजाने त्या धनद (कुबेर) याला जिंकून, हर्षित मनाने, विजयचिन्हे असलेले त्याचे पुष्पक विमान हस्तगत केले.
7.15.39
काञ्चनस्तम्भसंवीतं वैडूर्यमणितोरणम् ।
मुक्ताजालप्रतिच्छन्नं सर्वकामफलद्रुमम् ॥ ७.१५.३९ ॥
सोन्याच्या खांबांनी वेढलेले, वैडूर्य व मण्यांच्या तोरणांनी युक्त, मोत्यांच्या जाळ्याने झाकलेले, सर्व इच्छित फळे देणाऱ्या वृक्षांनी युक्त.
7.15.40
मनोजवं कामगमं कामरूपं विहङ्गमम् ।
मणिकाञ्चनसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम् ॥ ७.१५.४० ॥
मनासारखे वेगवान, इच्छेनुसार जाणारे, इच्छित रूप धारण करणारे, पक्ष्यासारखे उडणारे, मणी व सोन्याच्या पायऱ्यांचे, तापविलेल्या सोन्याच्या वेदिकांचे.
7.15.41
देवोपवाह्यमक्षय्यं सदादृष्टिमनःसुखम् ।
बह्वाश्चर्यं भक्तिचित्रं ब्रह्मणा परिनिर्मितम् ॥ ७.१५.४१ ॥
देवांनी वाहून न्यावे असे, अक्षय, नेहमी डोळ्यांना व मनाला सुख देणारे, अत्यंत आश्चर्यकारक, विविध कलाकुसरीने चित्रित, ब्रह्मदेवाने उत्तम रीतीने निर्मिलेले.
7.15.42
निर्मितं सर्वकामैस्तु मनोहरमनुत्तमम् ।
न तु शीतं न चोष्णं च सर्वर्तुसुखदं शुभम् ॥ ७.१५.४२ ॥
सर्व इच्छित वस्तूंनी निर्मिलेले, मनोहर व अनुत्तम; ते थंड नव्हते, गरमही नव्हते, सर्व ऋतूंत सुख देणारे शुभ होते.
7.15.43
स तं राजा समारुह्य कामगं वीर्यनिर्जितम् ।
जितं त्रिभुवनं मेने दर्पोत्सेकात्सुदुर्मतिः ॥ ७.१५.४३ ॥
राजाने आपल्या पराक्रमाने जिंकलेल्या, इच्छेनुसार जाणाऱ्या त्या विमानावर आरूढ होऊन, गर्वाच्या अतिरेकाने अत्यंत दुर्बुद्ध तो त्रिभुवन जिंकले असे मानू लागला.
7.15.44
जित्वा वैश्रवणं देवं कैलासात्समवातरत् ॥ ७.१५.४४ ॥
देव वैश्रवणाला (कुबेराला) जिंकून तो कैलासावरून खाली उतरला.
7.15.45
स्वतेजसा विपुलमवाप्य तं जयं प्रतापवान्विमलकिरीटहारवान् ।
रराज वै परमविमानमास्थितो निशाचरः सदसि गतो यथानलः ॥ ७.१५.४५ ॥
आपल्या तेजाने त्या मोठ्या विजयाला प्राप्त करून, प्रतापी, निर्मल मुकुट व हार धारण केलेला तो निशाचर त्या श्रेष्ठ विमानात बसून सभेत गेलेल्या अग्नीप्रमाणे तळपला.