વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 7.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.16.1
स जित्वा धनदं राम भ्रातरं राक्षसाधिपः ।
महासेनप्रसूतिं तद्ययौ शरवणं महत् ॥ ७.१६.१ ॥
રાક્ષસાધિપતિએ પોતાના ભાઈ ધનદને જીતીને મહાસેનના જન્મસ્થાન એવા તે મહાન શરવણ તરફ પ્રયાણ કર્યું.
7.16.2
अथापश्यदृशग्रीवो रौक्मं शरवणं महत् ।
गभस्तिजालसंवीतं द्वितीयमिव भास्करम् ॥ ७.१६.२ ॥
ત્યારે દશગ્રીવે તે સોનેરી મહાન શરવણને જોયું; કિરણજાળથી ઘેરાયેલું તે જાણે બીજો સૂર્ય હતો.
7.16.3
स पर्वतं समारुह्य कञ्चिद्रम्यवनान्तरम् ।
अपश्यत् पुष्पकं तत्र रामविष्टम्भितं तदा ॥ ७.१६.३ ॥
તે પર્વત પર ચડીને એક રમણીય વનની અંદર, ત્યારે રામ વડે રોકાયેલું પુષ્પક વિમાન તેણે જોયું.
7.16.4
विष्टब्धं पुष्पकं दृष्ट्वा ह्यगमं कामागं कृतम् ।
अचिन्तयद्राक्षसेन्द्रः सचिवैस्तैः समावृतः ॥ ७.१६.४ ॥
ઇચ્છાનુસાર ચાલવા બનાવાયેલ પુષ્પકને અટકેલું જોઈને રાક્ષસેન્દ્ર પોતાના મંત્રીઓથી ઘેરાઈને વિચારવા લાગ્યો.
7.16.5
किन्निमित्तं चेच्छया मे नेदं गच्छति पुष्पकम् ।
पर्वतस्योपरिष्ठस्य कर्मेदं कस्यचिद्भवेत् ॥ ७.१६.५ ॥
મારી ઇચ્છાથી ચાલનારું આ પુષ્પક શા કારણે આગળ નથી જતું? પર્વતની ઉપર આ કોઈનું કામ હોઈ શકે.
7.16.6
ततो ऽब्रवीत्तदा राम मारीचो बुद्धिकोविदः ।
नेदं निष्कारणं राजन्पुष्पकं यन्न गच्छति ॥ ७.१६.६ ॥
ત્યારે બુદ્ધિમાં કુશળ મારીચે કહ્યું: હે રાજન, પુષ્પક જે આગળ નથી જતું તે કારણ વિના નથી.
7.16.7
अथवा पुष्पकमिदं धनदान्नान्यवाहनम् ।
अतो निष्पन्दमभवद्धनाध्यक्षविनाकृतम् ॥ ७.१६.७ ॥
અથવા આ પુષ્પક ધનદ કુબેર સિવાય બીજા કોઈનું વાહન નથી. તેથી ધનાધ્યક્ષ વિના તે સ્થિર થઈ ગયું.
7.16.8
वामनो विकटो मुण्डी नन्दी प्रह्वभुजो बली ॥ ७.१६.८ ॥
વામન, વિકટ, મુંડી, નંદી, નમેલા હાથવાળો બળવાન.
7.16.9
ततः पार्श्वमुपागम्य भवस्यानुचरो ऽब्रवीत् ।
नन्दीश्वरो वचश्चेदं राक्षसेन्द्रमशङ्कितः ॥ ७.१६.९ ॥
ત્યારે ભવ (શિવ)ના અનુચર નંદીશ્વરે રાક્ષસેન્દ્ર પાસે જઈને નિર્ભયપણે આ વચન કહ્યાં.
7.16.10
निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडति शङ्करः ।
सुपर्णनागयक्षाणां देवगन्धर्वरक्षसाम् ॥ ७.१६.१० ॥
હે દશગ્રીવ, પાછો ફર; આ પર્વત પર શંકર ક્રીડા કરે છે. સુપર્ણ, નાગ, યક્ષ, દેવ, ગંધર્વ અને રાક્ષસો માટે પણ આ અગમ્ય છે.
7.16.12
सर्वेषामेव भूतानामगम्यः पर्वतः कृतः ।
रोषात्तु ताम्रनयनः पुष्पकादवरुह्य सः ।
को ऽयं शङ्कर इत्युक्त्वा शैलमूलमुपागतः ॥ ७.१६.१२ ॥
બધા પ્રાણીઓ માટે આ પર્વત અગમ્ય બનાવાયો છે. ક્રોધથી લાલ નેત્રોવાળો તે પુષ્પકથી ઊતરી, 'આ શંકર કોણ છે?' એમ કહેતો પર્વતના મૂળ પાસે પહોંચ્યો.
7.16.13
सो ऽपश्यन्नन्दिनं तत्र देवस्यादूरतः स्थितम् ।
दीप्तं शूलमवष्टभ्य द्वितीयमिव शङ्करम् ॥ ७.१६.१३ ॥
ત્યાં દેવની નજીક ઊભેલા નંદીને તેણે જોયા; ધગધગતું ત્રિશૂળ પકડેલા તે જાણે બીજા શંકર હોય તેવા લાગતા હતા.
7.16.14
तं दृष्ट्वा वानरमुखमवज्ञाय स राक्षसः ।
प्रहासं मुमुचे तत्र सतोय इव तोयदः ॥ ७.१६.१४ ॥
વાનરમુખી તેને જોઈને તે રાક્ષસે તેની અવગણના કરી ત્યાં જળભર્યા મેઘની જેમ અટ્ટહાસ્ય કર્યું.
7.16.15
तं क्रुद्धो भगवान्नन्दी शङ्करस्यापरा तनुः ।
अब्रवीत्तत्र तद्रक्षो दशाननमुपस्थितम् ॥ ७.१६.१५ ॥
શંકરનું બીજું રૂપ એવા ભગવાન નંદી ક્રોધે ભરાઈ ત્યાં ઊભેલા તે દશાનન રાક્ષસને બોલ્યા.
7.16.16
यस्माद्वानररूपं मामवज्ञाय दशानन ।
अशनीपातसङ्काशमपहासं प्रमुक्तवान् ॥ ७.१६.१६ ॥
હે દશાનન! મારા વાનરરૂપની અવગણના કરીને તેં વજ્રપાત જેવું ઉપહાસી હાસ્ય કર્યું છે.
7.16.17
तस्मान्मद्रूपसम्पन्ना मद्वीर्यसमतेजसः ।
उत्पत्स्यन्ति वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः ॥ ७.१६.१७ ॥
તેથી મારા રૂપવાળા, મારા પરાક્રમ અને તેજ સમાન વાનરો તારા કુળના વિનાશ માટે અવશ્ય જન્મશે.
7.16.18
नखदंष्ट्रायुधाः क्रूरा मनःसम्पातरंहसः ।
युद्धोन्मत्ता बलोद्रिक्ताः शैला इव विसर्पिणः ॥ ७.१६.१८ ॥
નખ અને દાંત જ જેમનાં શસ્ત્ર છે, જે ક્રૂર છે, મનની ગતિ સમાન વેગવાળા છે, યુદ્ધે ઉન્મત્ત અને બળના ગર્વથી ભરેલા છે, પર્વતોની જેમ વિચરનારા છે.
7.16.19
ते तव प्रबलं दर्पमुत्सेधं च पृथग्विधम् ।
व्यपनेष्यन्ति सम्भूय सहामात्यसुतस्य च ॥ ७.१६.१९ ॥
તેઓ સાથે મળીને તારા પ્રબળ દર્પ અને અનેક પ્રકારના અહંકારને, તથા મંત્રીપુત્ર સહિત તારા અભિમાનને દૂર કરશે.
7.16.20
किं त्विदानीं मया शक्यं हन्तुं त्वां हे निशाचर ।
न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः ॥ ७.१६.२० ॥
હે નિશાચર, હવે હું તને કેવી રીતે મારી શકું? તું મારવા યોગ્ય નથી; તું તારાં પોતાનાં કર્મોથી પહેલેથી જ નાશ પામ્યો છે.
7.16.21
इत्युदीरितवाक्ये तु देवे तस्मिन्महात्मनि ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ ७.१६.२१ ॥
તે મહાત્મા દેવે આમ કહ્યું ત્યારે દેવદુંદુભિઓ વાગી ઊઠી, અને આકાશમાંથી પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ.
7.16.22
अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं महाबलः ।
पर्वतं तु समासाद्य वाक्यमाह दशाननः ॥ ७.१६.२२ ॥
ત્યારે મહાબલી દશાનને નંદીનાં વચનોનો વિચાર કર્યા વિના પર્વત પાસે જઈને આ વચન કહ્યું.
7.16.23
पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः ।
तमिमं शैलमुन्मूलं करोमि तव गोपते ॥ ७.१६.२३ ॥
જેને કારણે જતી વખતે મારા પુષ્પક વિમાનની ગતિ રોકાઈ ગઈ, તે આ પર્વતને, હે ગોપતિ, હું મૂળમાંથી ઉખેડી નાખીશ.
7.16.24
केन प्रभावेण भवो नित्यं क्रीडति राजवत् ।
विज्ञातव्यं न जानीते भयस्थानमुपस्थितम् ॥ ७.१६.२४ ॥
કયા પ્રભાવથી ભવ (શિવ) હંમેશાં રાજાની જેમ ક્રીડા કરે છે? પોતાની સામે ભયનું સ્થાન ઉપસ્થિત છે એ તે જાણતા નથી.
7.16.25
एवमुक्त्वा ततो राम भुजान्विक्षिप्य पर्वते ।
तोलयामास तं शीघ्रं स शैलं समकम्पत ॥ ७.१६.२५ ॥
આમ કહીને, હે રામ, તેણે પર્વત પર બાહુઓ ફેલાવીને તેને ઝડપથી હલાવ્યો; તે પર્વત સંપૂર્ણ કાંપી ઊઠ્યો.
7.16.26
चालनात्पर्वतस्यैव गणा देवस्य कम्पिताः ।
चचाल पार्वती चापि तदा ऽ ऽश्लिष्टा महेश्वरम् ॥ ७.१६.२६ ॥
પર્વતના હલવાથી જ દેવના ગણો કંપી ઊઠ્યા; ત્યારે મહેશ્વરને આલિંગેલી પાર્વતી પણ ડગમગી.
7.16.27
ततो राम महादवो देवानां प्रवरो हरः ।
पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया ॥ ७.१६.२७ ॥
ત્યારે હે રામ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ મહાદેવ હરે પોતાના પગના અંગૂઠાથી લીલાપૂર્વક તે પર્વતને દબાવી દીધો.
7.16.28
पीडितास्तु ततस्तस्य शैलस्याधोगता भुजाः ।
विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ ७.१६.२८ ॥
ત્યારે પર્વત નીચે દબાઈને તેના હાથ નીચે ઝૂકી ગયા; ત્યાં તે રાક્ષસના મંત્રીઓ આશ્ચર્યચકિત થયા.
7.16.29
रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात्तदा ।
मुक्तो विरावः सहसा त्रैलोक्यं येन कम्पितम् ॥ ७.१६.२९ ॥
ત્યારે તે રાક્ષસે ક્રોધથી અને હાથો દબાવાથી અચાનક એક ગર્જના કરી; જેનાથી ત્રણે લોક કંપી ઊઠ્યા.
7.16.30
मेनिरे वज्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षये ।
तदा वर्त्मस्थचलिता देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥ ७.१६.३० ॥
તેના મંત્રીઓએ તેને યુગાંતના વજ્રપાત જેવું માન્યું; ત્યારે માર્ગમાં રહેલા ઇન્દ્ર સહિતના દેવો પણ કંપી ઊઠ્યા.
7.16.31
समुद्राश्चापि सङ्क्षुब्धाश्चलिताश्चापि पर्वताः ।
यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किमेतदिति चाब्रुवन् ॥ ७.१६.३१ ॥
સમુદ્રો પણ ક્ષુબ્ધ થયા, પર્વતો પણ ડોલી ઊઠ્યા; યક્ષો, વિદ્યાધરો અને સિદ્ધો બોલ્યા, "આ શું છે?"
7.16.32
अथ ते मन्त्रिणस्तस्य विक्रोशन्तमथाब्रुवन् ।
तोषयस्व महादेवं नीलकण्ठमुमापतिम् ॥ ७.१६.३२ ॥
ત્યારે તેના મંત્રીઓએ વિલાપ કરતા તેને કહ્યું: મહાદેવ, નીલકંઠ, ઉમાપતિને પ્રસન્ન કરો.
7.16.33
तमृते शरणं नान्यं पश्यामो ऽत्र दशानन ।
स्तुतिभिः प्रणतो भूत्वा तमेव शरणं व्रज ॥ ७.१६.३३ ॥
હે દશાનન, તેમના સિવાય અહીં બીજો આશ્રય અમને દેખાતો નથી. સ્તુતિથી પ્રણામ કરીને તેમને જ શરણ જાઓ.
7.16.34
कृपालुः शङ्करस्तुष्टः प्रसादं ते विधास्यति ।
एवमुक्तस्तदामात्यैस्तुष्टाव वृषभध्वजम् ॥ ७.१६.३४ ॥
કૃપાળુ શંકર પ્રસન્ન થઈને તને કૃપા આપશે. મંત્રીઓએ આમ કહ્યું ત્યારે તેણે વૃષભધ્વજની સ્તુતિ કરી.
7.16.35
सामभिर्विविधैः स्तोत्रैः प्रणम्य स दशाननः ।
संवत्सरसहस्रं तु रुदतो रक्षसो गतम् ॥ ७.१६.३५ ॥
વિવિધ સામગાન અને સ્તોત્રોથી પ્રણામ કરનાર તે દશાનન રાક્ષસના રડવામાં એક હજાર વર્ષ વીતી ગયાં.
7.16.36
ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितः प्रभुः ।
मुक्त्वा चास्य भुजान्राम प्राह वाक्यं दशाननम् ॥ ७.१६.३६ ॥
ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવ, પર્વતશિખર પર બિરાજમાન પ્રભુ, હે રામ, તેના હાથ છોડાવીને દશાનનને બોલ્યા.
7.16.37
प्रीतो ऽस्मि तव वीर्यस्य शौण्डार्याच्च दशानन ।
शैलाक्रान्तेन यो मुक्तस्त्वया रावः सुदारुणः ॥ ७.१६.३७ ॥
હે દશાનન, તારા પરાક્રમ અને શૌર્યથી હું પ્રસન્ન છું. પર્વતથી દબાયેલો હતો ત્યારે તેં છોડેલી તે ભયંકર ચીસ હતી.
7.16.38
यस्माल्लोकत्रयं चैतद्रावितं भयमागतम् ।
तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना राजन्भविष्यसि ॥ ७.१६.३८ ॥
કારણ કે આ ત્રણે લોકને ભયથી આક્રંદ કરાવ્યું છે, તેથી હે રાજન્, તું નામથી 'રાવણ' થઈશ.
7.16.39
देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले ।
एवं त्वामभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम् ॥ ७.१६.३९ ॥
દેવો, મનુષ્યો, યક્ષો અને પૃથ્વી પરના બીજા લોકો તને આ રીતે 'લોકોને રડાવનાર રાવણ' કહેશે.
7.16.40
गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धं पथा येन त्वमिच्छसि ।
मया चैवाभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम् ॥ ७.१६.४० ॥
હે પુલસ્ત્યના પુત્ર, જે માર્ગે તું ઇચ્છે તે માર્ગે નિર્ભય થઈને જા. હે રાક્ષસાધિપ, મારી અનુમતિથી જ જા.
7.16.41
एवमुक्तस्तु लङ्केशः शम्भुना स्वयमब्रवीत् ।
प्रीतो यदि महादेव वरं मे देहि याचतः ॥ ७.१६.४१ ॥
શંભુએ આમ કહ્યું ત્યારે લંકાધિપતિએ પોતે કહ્યું: 'હે મહાદેવ, જો તમે પ્રસન્ન હો, તો માગનાર મને વર આપો.'
7.16.42
अवध्यत्वं मया प्राप्तं देवगन्धर्वदानवैः ।
राक्षसैर्गुह्यकैर्नागैर्ये चान्ये बलवत्तराः ॥ ७.१६.४२ ॥
દેવો, ગંધર્વો, દાનવો, રાક્ષસો, ગુહ્યકો, નાગો અને જે બીજા બળવાન છે તેમનાથી અવધ્ય થવાનું વરદાન મને મળ્યું છે.
7.16.43
मानुषान्न गणे देव स्वल्पास्ते मम सम्मताः ।
दीर्घमायुश्च मे प्राप्तं ब्रह्मणस्त्रिपुरान्तक ॥ ७.१६.४३ ॥
હે દેવ, મનુષ્યોને હું ગણતો નથી; તેઓ મારા માટે તુચ્છ ગણાયા છે. હે ત્રિપુરાંતક, બ્રહ્મા પાસેથી મને દીર્ઘાયુ પણ મળ્યું છે.
7.16.44
वाञ्छितं चायुषः शेषं शस्त्रं त्वं च प्रयच्छ मे ।
एवमुक्तस्ततस्तेन रावणेन स शङ्करः ॥ ७.१६.४४ ॥
મને ઇચ્છિત બાકીનું આયુષ્ય અને એક શસ્ત્ર પણ આપ. રાવણે આમ કહેતાં તે શંકરે—
7.16.45
ददौ खड्गं महादीप्तं चन्द्रहासमिति श्रुतम् ।
आयुषश्चावशेषं च स्थित्वा भूतपतिस्तदा ॥ ७.१६.४५ ॥
અત્યંત તેજસ્વી, ચંદ્રહાસ નામે પ્રસિદ્ધ તલવાર આપી. પછી ભૂતપતિએ ઊભા રહીને બાકીનું આયુષ્ય પણ આપ્યું.
7.16.46
दत्त्वोवाच ततः शम्भुर्नावज्ञेयमिदं त्वया ।
अवज्ञातं यदि हि ते मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ७.१६.४६ ॥
આપીને શંભુએ કહ્યું: "આનો તું અનાદર ન કરજે. અનાદર કરીશ તો નિઃસંદેહ આ મારી પાસે પાછું આવશે."
7.16.47
एवं महेश्वरेणैव कृतनामा स रावणः ।
अभिवाद्य महादेवमारुरोहाथ पुष्पकम् ॥ ७.१६.४७ ॥
મહેશ્વર દ્વારા આ રીતે જ નામ પામેલો તે રાવણ મહાદેવને પ્રણામ કરી પુષ્પક વિમાનમાં ચઢ્યો.
7.16.48
ततो महीतले राम पर्यक्रामत रावणः ।
क्षत्ऺित्रयान्सुमहावीर्यान्बाधमान इतस्ततः ॥ ७.१६.४८ ॥
પછી હે રામ, રાવણ પૃથ્વી પર ફરવા લાગ્યો, અત્યંત પરાક્રમી ક્ષત્રિયોને અહીંતહીં પીડતો.
7.16.49
केचित्तेजस्विनः शूराः क्षत्ऺित्रया युद्धदुर्मदाः ।
तच्छासनमकुर्वन्तो विनेशुः सपरिच्छदाः ॥ ७.१६.४९ ॥
કેટલાક તેજસ્વી, યુદ્ધમાં મદોન્મત્ત શૂર ક્ષત્રિયો તેના હુકમનું પાલન ન કરતાં પરિવાર સહિત નાશ પામ્યા.
7.16.50
अपरे दुर्जयं रक्षो जानन्तः प्राज्ञसम्मताः ।
जिताः स्म इत्यभाषन्त राक्षसं बलदर्पितम् ॥ ७.१६.५० ॥
બીજાઓ, તે દુર્જય રાક્ષસને જાણતા અને જ્ઞાનીઓ દ્વારા માન્ય, બળના અભિમાનથી ભરેલા તે રાક્ષસને કહેતા, 'અમે તો પરાજિત થયા.'