वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.16.1
स जित्वा धनदं राम भ्रातरं राक्षसाधिपः ।
महासेनप्रसूतिं तद्ययौ शरवणं महत् ॥ ७.१६.१ ॥
राक्षसाधिपतीने आपला बंधू धनदाला जिंकून महासेनाच्या जन्मस्थान असलेल्या त्या महान शरवणाकडे प्रयाण केले.
7.16.2
अथापश्यदृशग्रीवो रौक्मं शरवणं महत् ।
गभस्तिजालसंवीतं द्वितीयमिव भास्करम् ॥ ७.१६.२ ॥
तेव्हा दशग्रीवाने त्या सुवर्णमय महान शरवणाला पाहिले; किरणजालाने वेढलेले ते जणू दुसरा सूर्यच होते.
7.16.3
स पर्वतं समारुह्य कञ्चिद्रम्यवनान्तरम् ।
अपश्यत् पुष्पकं तत्र रामविष्टम्भितं तदा ॥ ७.१६.३ ॥
तो पर्वतावर चढून एका रमणीय वनाच्या आत, तेव्हा रामाने रोखून धरलेले पुष्पक विमान पाहता झाला.
7.16.4
विष्टब्धं पुष्पकं दृष्ट्वा ह्यगमं कामागं कृतम् ।
अचिन्तयद्राक्षसेन्द्रः सचिवैस्तैः समावृतः ॥ ७.१६.४ ॥
इच्छेनुसार जाणारे केलेले पुष्पक थांबलेले पाहून राक्षसेंद्र मंत्र्यांनी वेढलेला असा विचार करू लागला.
7.16.5
किन्निमित्तं चेच्छया मे नेदं गच्छति पुष्पकम् ।
पर्वतस्योपरिष्ठस्य कर्मेदं कस्यचिद्भवेत् ॥ ७.१६.५ ॥
माझ्या इच्छेने चालणारे हे पुष्पक कोणत्या कारणाने पुढे जात नाही? पर्वताच्या माथ्यावर हे कोणाचे तरी कृत्य असावे.
7.16.6
ततो ऽब्रवीत्तदा राम मारीचो बुद्धिकोविदः ।
नेदं निष्कारणं राजन्पुष्पकं यन्न गच्छति ॥ ७.१६.६ ॥
तेव्हा बुद्धिनिपुण मारीच म्हणाला: हे राजा, पुष्पक जे पुढे जात नाही ते कारणाशिवाय नाही.
7.16.7
अथवा पुष्पकमिदं धनदान्नान्यवाहनम् ।
अतो निष्पन्दमभवद्धनाध्यक्षविनाकृतम् ॥ ७.१६.७ ॥
किंवा हे पुष्पक धनद कुबेराखेरीज दुसऱ्या कोणाचे वाहन नाही. म्हणून धनाध्यक्षाशिवाय ते निश्चल झाले.
7.16.8
वामनो विकटो मुण्डी नन्दी प्रह्वभुजो बली ॥ ७.१६.८ ॥
वामन, विकट, मुंडी, नंदी, खाली झुकलेल्या बाहूंचा बलवान.
7.16.9
ततः पार्श्वमुपागम्य भवस्यानुचरो ऽब्रवीत् ।
नन्दीश्वरो वचश्चेदं राक्षसेन्द्रमशङ्कितः ॥ ७.१६.९ ॥
मग भवाचा (शिवाचा) अनुचर नंदीश्वर राक्षसराजाजवळ जाऊन निर्भयपणे हे शब्द म्हणाला.
7.16.10
निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडति शङ्करः ।
सुपर्णनागयक्षाणां देवगन्धर्वरक्षसाम् ॥ ७.१६.१० ॥
हे दशग्रीवा, परत जा; या पर्वतावर शंकर क्रीडा करत आहेत. सुपर्ण, नाग, यक्ष, देव, गंधर्व आणि राक्षसांनाही हा पर्वत अगम्य आहे.
7.16.12
सर्वेषामेव भूतानामगम्यः पर्वतः कृतः ।
रोषात्तु ताम्रनयनः पुष्पकादवरुह्य सः ।
को ऽयं शङ्कर इत्युक्त्वा शैलमूलमुपागतः ॥ ७.१६.१२ ॥
सर्व प्राण्यांसाठी हा पर्वत अगम्य केला आहे. रागाने लाल डोळे असलेला तो पुष्पकातून खाली उतरून, 'हा शंकर कोण?' असे म्हणत पर्वताच्या पायथ्याशी आला.
7.16.13
सो ऽपश्यन्नन्दिनं तत्र देवस्यादूरतः स्थितम् ।
दीप्तं शूलमवष्टभ्य द्वितीयमिव शङ्करम् ॥ ७.१६.१३ ॥
तेथे देवाजवळ उभ्या असलेल्या नंदीला त्याने पाहिले; प्रज्वलित त्रिशूळ धरलेला तो जणू दुसरा शंकरच होता.
7.16.14
तं दृष्ट्वा वानरमुखमवज्ञाय स राक्षसः ।
प्रहासं मुमुचे तत्र सतोय इव तोयदः ॥ ७.१६.१४ ॥
वानरमुख असलेल्या त्याला पाहून त्या राक्षसाने त्याची अवहेलना करत तेथे पाण्याने भरलेल्या मेघासारखे खदखदून हास्य केले.
7.16.15
तं क्रुद्धो भगवान्नन्दी शङ्करस्यापरा तनुः ।
अब्रवीत्तत्र तद्रक्षो दशाननमुपस्थितम् ॥ ७.१६.१५ ॥
शंकराचे दुसरे रूप असलेले भगवान नंदी क्रोधित होऊन तेथे उभ्या असलेल्या त्या दशानन राक्षसाला म्हणाले.
7.16.16
यस्माद्वानररूपं मामवज्ञाय दशानन ।
अशनीपातसङ्काशमपहासं प्रमुक्तवान् ॥ ७.१६.१६ ॥
हे दशानना! माझ्या वानररूपाची अवहेलना करून तू वज्रपातासारखे उपहासाचे हास्य केलेस.
7.16.17
तस्मान्मद्रूपसम्पन्ना मद्वीर्यसमतेजसः ।
उत्पत्स्यन्ति वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः ॥ ७.१६.१७ ॥
म्हणून माझ्या रूपाने युक्त, माझ्या पराक्रम आणि तेजाच्या बरोबरीचे वानर तुझ्या कुळाच्या नाशासाठी जन्म घेतील.
7.16.18
नखदंष्ट्रायुधाः क्रूरा मनःसम्पातरंहसः ।
युद्धोन्मत्ता बलोद्रिक्ताः शैला इव विसर्पिणः ॥ ७.१६.१८ ॥
नख आणि दात हीच ज्यांची शस्त्रे आहेत, जे क्रूर, मनाच्या वेगासारखे वेगवान, युद्धात उन्मत्त, बलाच्या गर्वाने भरलेले आणि पर्वतांप्रमाणे संचार करणारे आहेत.
7.16.19
ते तव प्रबलं दर्पमुत्सेधं च पृथग्विधम् ।
व्यपनेष्यन्ति सम्भूय सहामात्यसुतस्य च ॥ ७.१६.१९ ॥
ते सर्व मिळून तुझा प्रबल दर्प, नाना प्रकारचा उन्माद आणि मंत्रीपुत्रासह तुझा अहंकार नाहीसा करतील.
7.16.20
किं त्विदानीं मया शक्यं हन्तुं त्वां हे निशाचर ।
न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः ॥ ७.१६.२० ॥
हे निशाचरा, आता मी तुला मारू शकेन का? तू मारण्यायोग्य नाहीस; तू आपल्याच कर्मांमुळे आधीच नष्ट झाला आहेस.
7.16.21
इत्युदीरितवाक्ये तु देवे तस्मिन्महात्मनि ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ ७.१६.२१ ॥
त्या महात्म्या देवाने असे बोलताच देवदुंदुभी वाजल्या आणि आकाशातून पुष्पवृष्टी झाली.
7.16.22
अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं महाबलः ।
पर्वतं तु समासाद्य वाक्यमाह दशाननः ॥ ७.१६.२२ ॥
तेव्हा महाबली दशानन नंदीच्या शब्दांचा विचार न करता पर्वताजवळ जाऊन असे बोलला.
7.16.23
पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः ।
तमिमं शैलमुन्मूलं करोमि तव गोपते ॥ ७.१६.२३ ॥
ज्यामुळे माझ्या जाताना पुष्पकाची गती थांबली, त्या या पर्वताला, हे गोपते, मी मुळासकट उपटून टाकीन.
7.16.24
केन प्रभावेण भवो नित्यं क्रीडति राजवत् ।
विज्ञातव्यं न जानीते भयस्थानमुपस्थितम् ॥ ७.१६.२४ ॥
कोणत्या प्रभावाने भव (शिव) नेहमी राजाप्रमाणे खेळतो? त्याच्यासमोर भयाचे स्थान आले आहे, हे तो जाणत नाही.
7.16.25
एवमुक्त्वा ततो राम भुजान्विक्षिप्य पर्वते ।
तोलयामास तं शीघ्रं स शैलं समकम्पत ॥ ७.१६.२५ ॥
असे बोलून, हे राम, त्याने पर्वतावर बाहू पसरून त्याला वेगाने हलवले; तो पर्वत पूर्णपणे कापला.
7.16.26
चालनात्पर्वतस्यैव गणा देवस्य कम्पिताः ।
चचाल पार्वती चापि तदा ऽ ऽश्लिष्टा महेश्वरम् ॥ ७.१६.२६ ॥
पर्वताच्या हालचालीमुळेच देवाचे गण कंपित झाले; तेव्हा महेश्वराला आलिंगन दिलेली पार्वतीही डळमळली.
7.16.27
ततो राम महादवो देवानां प्रवरो हरः ।
पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया ॥ ७.१६.२७ ॥
तेव्हा हे राम, देवांत श्रेष्ठ महादेव हर याने आपल्या पायाच्या अंगठ्याने लीलेने त्या पर्वताला दाबले.
7.16.28
पीडितास्तु ततस्तस्य शैलस्याधोगता भुजाः ।
विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ ७.१६.२८ ॥
तेव्हा त्या पर्वताखाली दाबले जाऊन त्याचे बाहू खाली झुकले; तेथे त्या राक्षसाचे मंत्री चकित झाले.
7.16.29
रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात्तदा ।
मुक्तो विरावः सहसा त्रैलोक्यं येन कम्पितम् ॥ ७.१६.२९ ॥
तेव्हा त्या राक्षसाने रागाने आणि बाहू दाबल्यामुळे अचानक एक गर्जना केली; ज्यामुळे त्रैलोक्य कंपित झाले.
7.16.30
मेनिरे वज्रनिष्पेषं तस्यामात्या युगक्षये ।
तदा वर्त्मस्थचलिता देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥ ७.१६.३० ॥
त्याच्या मंत्र्यांनी त्याला युगांताच्या वज्रपाताप्रमाणे मानले; तेव्हा मार्गात असलेले इंद्रादी देवही कंपित झाले.
7.16.31
समुद्राश्चापि सङ्क्षुब्धाश्चलिताश्चापि पर्वताः ।
यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किमेतदिति चाब्रुवन् ॥ ७.१६.३१ ॥
समुद्रही क्षुब्ध झाले, पर्वतही हलले; यक्ष, विद्याधर आणि सिद्ध म्हणाले, "हे काय आहे?"
7.16.32
अथ ते मन्त्रिणस्तस्य विक्रोशन्तमथाब्रुवन् ।
तोषयस्व महादेवं नीलकण्ठमुमापतिम् ॥ ७.१६.३२ ॥
तेव्हा त्याचे मंत्री आक्रोश करणाऱ्या त्याला म्हणाले: महादेव, नीलकंठ, उमापती यांना प्रसन्न कर.
7.16.33
तमृते शरणं नान्यं पश्यामो ऽत्र दशानन ।
स्तुतिभिः प्रणतो भूत्वा तमेव शरणं व्रज ॥ ७.१६.३३ ॥
हे दशानना, त्याच्याशिवाय येथे दुसरा आश्रय आम्हाला दिसत नाही. स्तुतींनी नमस्कार करून त्यालाच शरण जा.
7.16.34
कृपालुः शङ्करस्तुष्टः प्रसादं ते विधास्यति ।
एवमुक्तस्तदामात्यैस्तुष्टाव वृषभध्वजम् ॥ ७.१६.३४ ॥
दयाळू शंकर प्रसन्न होऊन तुला कृपाप्रसाद देईल. मंत्र्यांनी असे सांगितल्यावर त्याने वृषभध्वजाची स्तुती केली.
7.16.35
सामभिर्विविधैः स्तोत्रैः प्रणम्य स दशाननः ।
संवत्सरसहस्रं तु रुदतो रक्षसो गतम् ॥ ७.१६.३५ ॥
विविध साममंत्र व स्तोत्रांनी नमस्कार करणाऱ्या त्या दशानन राक्षसाचे रडण्यात एक हजार वर्षे गेली.
7.16.36
ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितः प्रभुः ।
मुक्त्वा चास्य भुजान्राम प्राह वाक्यं दशाननम् ॥ ७.१६.३६ ॥
तेव्हा प्रसन्न झालेले महादेव, पर्वतशिखरावर विराजमान असलेले प्रभू, हे राम, त्याचे बाहू सोडवून दशाननाला म्हणाले.
7.16.37
प्रीतो ऽस्मि तव वीर्यस्य शौण्डार्याच्च दशानन ।
शैलाक्रान्तेन यो मुक्तस्त्वया रावः सुदारुणः ॥ ७.१६.३७ ॥
हे दशानना, तुझ्या पराक्रमाने व शौर्याने मी प्रसन्न आहे. पर्वताखाली दाबला गेला असता तू सोडलेला तो भयंकर आक्रोश होता.
7.16.38
यस्माल्लोकत्रयं चैतद्रावितं भयमागतम् ।
तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना राजन्भविष्यसि ॥ ७.१६.३८ ॥
कारण ही तिन्ही लोक भयाने आक्रोश करू लागले, म्हणून हे राजा, तू नावाने 'रावण' होशील.
7.16.39
देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले ।
एवं त्वामभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम् ॥ ७.१६.३९ ॥
देव, मानव, यक्ष आणि पृथ्वीवरील इतर लोक तुला असे 'लोकांना रडवणारा रावण' म्हणतील.
7.16.40
गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धं पथा येन त्वमिच्छसि ।
मया चैवाभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम् ॥ ७.१६.४० ॥
हे पुलस्त्याच्या पुत्रा, तुला हव्या त्या मार्गाने निर्भयपणे जा. हे राक्षसाधिपा, माझ्या अनुमतीने जा.
7.16.41
एवमुक्तस्तु लङ्केशः शम्भुना स्वयमब्रवीत् ।
प्रीतो यदि महादेव वरं मे देहि याचतः ॥ ७.१६.४१ ॥
शंभूने असे सांगितल्यावर लंकेचा स्वामी स्वतः म्हणाला: 'हे महादेवा, तू प्रसन्न असशील तर याचना करणाऱ्या मला वर दे.'
7.16.42
अवध्यत्वं मया प्राप्तं देवगन्धर्वदानवैः ।
राक्षसैर्गुह्यकैर्नागैर्ये चान्ये बलवत्तराः ॥ ७.१६.४२ ॥
देव, गंधर्व, दानव, राक्षस, गुह्यक, नाग आणि जे इतर बलवान आहेत त्यांच्याकडून अवध्य होण्याचा वर मी मिळवला आहे.
7.16.43
मानुषान्न गणे देव स्वल्पास्ते मम सम्मताः ।
दीर्घमायुश्च मे प्राप्तं ब्रह्मणस्त्रिपुरान्तक ॥ ७.१६.४३ ॥
हे देवा, मानवांना मी मोजत नाही; ते माझ्या दृष्टीने क्षुल्लक आहेत. हे त्रिपुरान्तका, ब्रह्मदेवांकडून मला दीर्घायुष्यही प्राप्त झाले आहे.
7.16.44
वाञ्छितं चायुषः शेषं शस्त्रं त्वं च प्रयच्छ मे ।
एवमुक्तस्ततस्तेन रावणेन स शङ्करः ॥ ७.१६.४४ ॥
मला इच्छित उरलेले आयुष्य आणि एक शस्त्रही दे. रावणाने असे म्हटल्यावर त्या शंकराने—
7.16.45
ददौ खड्गं महादीप्तं चन्द्रहासमिति श्रुतम् ।
आयुषश्चावशेषं च स्थित्वा भूतपतिस्तदा ॥ ७.१६.४५ ॥
अत्यंत तेजस्वी, चंद्रहास नावाने प्रसिद्ध असलेली तलवार दिली. मग भूतपतीने उभे राहून उरलेले आयुष्यही दिले.
7.16.46
दत्त्वोवाच ततः शम्भुर्नावज्ञेयमिदं त्वया ।
अवज्ञातं यदि हि ते मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ७.१६.४६ ॥
देऊन शंभू म्हणाला: "याचा तू अवमान करू नकोस. अवमान केलास तर निःसंशय हे माझ्याकडेच परत येईल."
7.16.47
एवं महेश्वरेणैव कृतनामा स रावणः ।
अभिवाद्य महादेवमारुरोहाथ पुष्पकम् ॥ ७.१६.४७ ॥
महेश्वराने अशाच प्रकारे नाव दिलेला तो रावण महादेवाला नमस्कार करून पुष्पक विमानावर चढला.
7.16.48
ततो महीतले राम पर्यक्रामत रावणः ।
क्षत्ऺित्रयान्सुमहावीर्यान्बाधमान इतस्ततः ॥ ७.१६.४८ ॥
मग हे राम, रावण पृथ्वीवर फिरू लागला, अत्यंत पराक्रमी क्षत्रियांना इकडे तिकडे त्रास देत.
7.16.49
केचित्तेजस्विनः शूराः क्षत्ऺित्रया युद्धदुर्मदाः ।
तच्छासनमकुर्वन्तो विनेशुः सपरिच्छदाः ॥ ७.१६.४९ ॥
काही तेजस्वी, युद्धात उन्मत्त असलेले शूर क्षत्रिय त्याची आज्ञा न मानता, परिवारासह नष्ट झाले.
7.16.50
अपरे दुर्जयं रक्षो जानन्तः प्राज्ञसम्मताः ।
जिताः स्म इत्यभाषन्त राक्षसं बलदर्पितम् ॥ ७.१६.५० ॥
दुर्जय असलेल्या त्या राक्षसाला जाणणारे आणि प्राज्ञांनी मान्य केलेले इतर लोक, बलदर्पाने भरलेल्या त्या राक्षसाला म्हणाले, 'आम्ही जिंकलो गेलो आहोत.'