Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.18

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.18.1

प्रविष्टायां हुताशं तु वेदवत्यां स रावणः ।
पुष्पकं तु समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम् ॥ ७.१८.१ ॥

जब वेदवती अग्नि में प्रवेश कर गई, तब वह रावण पुष्पक विमान पर चढ़कर पृथ्वी पर विचरने लगा।

7.18.2

ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः ।
उशीरबीजमासाद्य ददर्श स तु रावणः ॥ ७.१८.२ ॥

फिर उशीरबीज नामक स्थान पर पहुँचकर उस रावण ने देवताओं सहित यज्ञ करते हुए राजा मरुत्त को देखा।

7.18.3

संवर्तो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षाद्भ्राता बृहस्पतेः ।
याजयामास धर्मज्ञः सर्वैर्देवगणैर्वृतः ॥ ७.१८.३ ॥

साक्षात बृहस्पति के भाई संवर्त नामक ब्रह्मर्षि, धर्म को जानने वाले, सभी देवगणों से घिरे हुए, यज्ञ करा रहे थे।

7.18.4

दृष्ट्वा देवास्तु तद्रक्षो वरदानेन दुर्जयम् ।
तिर्यग्योनिं समाविष्टास्तस्य दर्शनभीरवः ॥ ७.१८.४ ॥

उस राक्षस को वरदान के कारण अजेय देखकर देवता उसके दर्शन से भयभीत हो गए और पशु-योनि में प्रवेश कर गए।

7.18.5

इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस्तु वायसः ।
कृकलासो धनाध्यक्षो हंसश्च वरुणो ऽभवत् ॥ ७.१८.५ ॥

इन्द्र मोर बन गए, धर्मराज कौआ बने, धनाध्यक्ष कुबेर गिरगिट बने और वरुण हंस बन गए।

7.18.6

अन्येष्वपि गतेष्वेवं देवेष्वरिनिषूदन ।
रावणः प्राविशद्यज्ञं सारमेय इवाशुचिः ॥ ७.१८.६ ॥

हे शत्रुनिषूदन, इस प्रकार अन्य देवताओं के भी चले जाने पर रावण यज्ञ में ऐसे घुस गया जैसे कोई अपवित्र कुत्ता।

7.18.7

तं च राजानमासाद्य रावणो राक्षसाधिपः ।
प्राह युद्धं प्रयच्छेति निर्जितो ऽस्मीति वा वद ॥ ७.१८.७ ॥

उस राजा के पास पहुँचकर राक्षसों के स्वामी रावण ने कहा, "युद्ध दो, या कहो कि मैं पराजित हूँ।"

7.18.8

ततो मरुत्तो नृपतिः को भवानित्युवाच तम् ।
अपहासं ततो मुक्त्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७.१८.८ ॥

तब राजा मरुत्त ने उससे पूछा, "आप कौन हैं?" तब रावण ने हँसी छोड़कर यह वचन कहा।

7.18.9

अकुतूहलभावेन प्रीतो ऽस्मि तव पार्थिव ।
धनदस्यानुजं यो मां नावगच्छसि रावणम् ॥ ७.१८.९ ॥

"हे राजन्, तुम्हारे इस प्रश्न से बिना जिज्ञासा के भी मैं प्रसन्न हूँ। क्या तुम मुझ रावण को नहीं जानते, जो धनद (कुबेर) का छोटा भाई है?"

7.18.10

त्रिषु लोकेषु को ऽन्यो ऽस्ति यो न जानाति मे बलम् ।
भ्रातरं येन निर्जित्य विमानमिदमाहृतम् ।
ततो मरुत्तः स नृपस्तं रावणमथाब्रवीत् ॥ ७.१८.१० ॥

"तीनों लोकों में ऐसा कौन है जो मेरा बल नहीं जानता, जिसने मेरे भाई को जीतकर यह विमान छीन लिया?" तब राजा मरुत्त ने उस रावण से कहा।

7.18.11

धन्यः खलु भवान्येन ज्येष्ठो भ्राता रणे जितः ।
न त्वया सदृशः श्लाध्यस्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ७.१८.११ ॥

"निश्चय ही आप धन्य हैं, जिन्होंने युद्ध में अपने ज्येष्ठ भाई को जीत लिया। तीनों लोकों में आपके समान प्रशंसनीय कोई नहीं है।"

7.18.12

नाधर्मसहितं श्लाध्यं तल्लोकं प्रतिसंहितम् ।
कर्म दौरात्म्यकं कृत्वा श्लाघ्यसे भ्रातृनिर्जयात् ॥ ७.१८.१२ ॥

"अधर्म से युक्त कर्म, जो उस लोक से जुड़ा है, प्रशंसनीय नहीं है। दुष्टतापूर्ण कर्म करके, भाई को जीतने के कारण, तुम प्रशंसा पाते हो।"

7.18.13

क त्वं प्राक्केवलं धर्मं चरित्वा लब्धवान्वरम् ।
श्रूतपूर्वं हि न मया भाषसे यादृशं स्वयम् ॥ ७.१८.१३ ॥

तू कौन है जिसने पहले केवल धर्म का आचरण करके वर पाया? मैंने पहले कभी सुना नहीं, जैसा तू स्वयं बोल रहा है।

7.18.14

तिष्ठेदानीं न मे जीवन्प्रतियास्यसि दुर्मते ।
अद्य त्वां निशितैर्बाणैः प्रेषयामि यमक्षयम् ॥ ७.१८.१४ ॥

ठहर! अब तू मुझसे जीवित लौटकर नहीं जाएगा, दुर्बुद्धि! आज मैं तुझे तीखे बाणों से यमलोक भेज दूँगा।

7.18.15

ततः शरासनं गृह्य सायकांश्च नराधिपः ।
रणाय निर्ययौ क्रुद्धः संवर्तो मार्गमावृणोत् ॥ ७.१८.१५ ॥

तब नरेश ने धनुष और बाण लेकर क्रोध में युद्ध के लिए प्रस्थान किया; और संवर्त ने मार्ग रोक लिया।

7.18.16

सो ऽब्रवीत्स्नेहसंयुक्तं मरुत्तं तं महानृषिः ।
श्रोतव्यं यदि मद्वाक्यं सम्प्रहारो न ते क्षमः ॥ ७.१८.१६ ॥

उस महान ऋषि ने स्नेह से भरकर मरुत्त से कहा: यदि तुम मेरी बात सुनो, तो तुम्हारे लिए युद्ध उचित नहीं है।

7.18.17

माहेश्वरमिदं सत्रमसमाप्तं कुलं दहेत् ॥ ७.१८.१७ ॥

यह माहेश्वर यज्ञ अभी अपूर्ण है; (यदि इसमें विघ्न हुआ तो) यह सम्पूर्ण कुल को जला देगा।

7.18.18

दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रोधित्वं दीक्षिते कुतः ।
संशयश्च जये नित्यं राक्षसश्च सुदुर्जयः ॥ ७.१८.१८ ॥

दीक्षित को युद्ध कैसे? दीक्षित में क्रोध कैसे? जय में सदा संशय रहता है, और राक्षस अत्यंत दुर्जय है।

7.18.19

स निवृत्तो गुरोर्वाक्यान्मरुत्तः पृथिवीपतिः ।
विसृज्य सशरं चापं स्वस्थो मखमुखो ऽभवत् ॥ ७.१८.१९ ॥

वह गुरु के वचन से लौट आया, पृथ्वीपति मरुत्त ने बाण सहित धनुष त्याग दिया और शांत होकर यज्ञ के सम्मुख स्थित हो गया।

7.18.20

ततस्तं निर्जितं मत्वा घोषयामास वै शुकः ।
रावणो जयतीत्युच्चैर्हर्षान्नादं विमुक्तवान् ॥ ७.१८.२० ॥

तब उसे परास्त समझकर शुक ने घोषणा की, और रावण हर्ष से ऊँचे स्वर में 'रावण जयी है' कहकर गर्जन कर उठा।

7.18.21

तान्भक्षयित्वा तत्रस्थान्महर्षीन्यज्ञमागतान् ।
वितृप्तो रुधिरैस्तेषां पुनः सम्प्रययौ महीम् ॥ ७.१८.२१ ॥

वहाँ यज्ञ में आए उन महर्षियों को खाकर, उनके रक्त से तृप्त होकर, वह फिर पृथ्वी की ओर चला गया।

7.18.22

रावणे तु गते देवाः सेन्द्राश्चैव दिवौकसः ।
ततः स्वां योनिमासाद्य तानि सत्त्वानि चाब्रुवन् ॥ ७.१८.२२ ॥

रावण के चले जाने पर इन्द्र सहित देवता अपने निवास को पहुँचकर उन प्राणियों से बोले।

7.18.23

हर्षात्तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् ।
प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ भुजङ्गाद्धि न ते भयम् ॥ ७.१८.२३ ॥

तब हर्षित होकर इन्द्र ने नीले पंखों वाले मयूर से कहा, 'हे धर्मज्ञ, मैं तुझ पर प्रसन्न हूँ; सर्प से तुझे कोई भय नहीं है।'

7.18.24

इदं नेत्रसहस्रं तु यत्त्वद्बर्हे भविष्यति ।
वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणाम् ।
एवमिन्द्रो वरं प्रादान्मयूरस्य सुरेश्वरः ॥ ७.१८.२४ ॥

'तेरे पंखों पर यह सहस्र नेत्र होंगे; जब मैं वर्षा करूँगा तब तू प्रीति से भरा आनंद प्राप्त करेगा।' इस प्रकार देवेश्वर इन्द्र ने मयूर को वर दिया।

7.18.25

नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप ।
सुराधिपाद्वरं प्राप्य गताः सर्वे ऽपि बर्हिणः ॥ ७.१८.२५ ॥

हे नराधिप, पूर्वकाल में मोरों के पंख नीले थे; देवराज इन्द्र से वर पाकर सभी पंख (ऐसे) हो गए।

7.18.26

धर्मराजो ऽब्रवीद्राम प्राग्वंशे वायसं स्थितम् ।
पक्षिंस्तवास्मि सुप्रीतः प्रीतस्य वचनं शृणु ॥ ७.१८.२६ ॥

हे राम, धर्मराज (यम) ने पूर्वकाल में वंश में स्थित एक कौवे से कहा — हे पक्षी, मैं तुम पर अत्यंत प्रसन्न हूँ; प्रसन्न (मेरे) वचन को सुनो।

7.18.27

यथान्ये विविधै रोगैः पीड्यन्ते प्राणिनो मया ।
ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः ॥ ७.१८.२७ ॥

जैसे अन्य प्राणी मेरे द्वारा विविध रोगों से पीड़ित होते हैं, वे (रोग) तुम पर प्रभाव नहीं डाल पाएँगे, जब मैं प्रसन्न हूँ — इसमें कोई संशय नहीं।

7.18.28

मृत्युतस्ते भयं नास्ति वरान्मम विहङ्गम ।
यावत्त्वां न वधिष्यन्ति नरास्तावद्भविष्यसि ॥ ७.१८.२८ ॥

हे पक्षी, मेरे वर के कारण तुम्हें मृत्यु से भय नहीं है; जब तक मनुष्य तुम्हें नहीं मारेंगे, तब तक तुम (जीवित) रहोगे।

7.18.29

एते मद्विषयस्था वै मानवाः क्षुद्भयार्दिताः ।
त्वयि भुक्ते तु तृप्तास्ते भविष्यन्ति सबान्धवाः ॥ ७.१८.२९ ॥

मेरे राज्य में रहने वाले ये मनुष्य भूख और भय से पीड़ित हैं; तुम्हारे भक्षण से (ये) तृप्त होंगे, अपने बंधुओं सहित।

7.18.30

वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं गङ्गातोयविहारिणम् ।
श्रूयतां प्रीतिसंयुक्तं वचः पत्ररथेश्वर ॥ ७.१८.३० ॥

वरुण ने गंगा के जल में विहार करने वाले हंस से कहा — हे पक्षियों के स्वामी, प्रेम से युक्त (मेरा) वचन सुनो।

7.18.31

वर्णो मनोहरः सौम्यश्चन्द्रमण्डलसन्निभः ।
भविष्यति तवोदग्रः शुद्धफेनसमप्रभः ॥ ७.१८.३१ ॥

तुम्हारा रंग मनोहर और सौम्य होगा, चंद्रमंडल के समान, और तुम्हारी आभा शुद्ध फेन के समान उज्ज्वल और उत्कृष्ट होगी।

7.18.32

मच्छरीरं समासाद्य कान्तो नित्यं भविष्यसि ।
प्राप्स्यसे चातुलां प्रीतिमेतन्मे प्रीतिलक्षणम् ॥ ७.१८.३२ ॥

मेरे शरीर को पाकर तुम सदा प्रिय रहोगे, और अतुल्य प्रीति प्राप्त करोगे; यही मेरी प्रीति का लक्षण है।

7.18.33

हंसानां हि पुरा राम नीलवर्णः सपाण्डुरः ।
पक्षा नीलाग्रसंवीताः क्रोडाः शष्पाग्रनिर्मलाः ॥ ७.१८.३३ ॥

हे राम, पहले हंसों का रंग नीला और कुछ श्वेताभ होता था; उनके पंखों के सिरे नीले होते थे और उनके वक्ष घास की नोक के समान निर्मल होते थे।

7.18.34

अथाब्रवीद्वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम् ।
हैरण्यं सम्प्रयच्छामि वर्णं प्रीतस्तवाप्यहम् ॥ ७.१८.३४ ॥

तब वैश्रवण (कुबेर) ने पर्वत पर स्थित गिरगिट से कहा, 'मैं तुम्हें स्वर्ण-वर्ण प्रदान करूँगा, क्योंकि मैं भी तुम पर प्रसन्न हूँ।'

7.18.35

सद्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाक्षयम् ।
एष काञ्चनको वर्णो मत्प्रीत्या ते भविष्यति ॥ ७.१८.३५ ॥

तुम्हारा सिर सदा अक्षय सद्द्रव्य (धन) से युक्त रहेगा; मेरी प्रीति के कारण यह स्वर्ण-वर्ण तुम्हारा होगा।

7.18.36

एवं दत्त्वा वरांस्तेभ्यस्तस्मिन्यज्ञोत्सवे सुराः ।
निवृत्ताः सह राज्ञा ते पुनः स्वभवनं गताः ॥ ७.१८.३६ ॥

इस प्रकार उन्हें वर देकर, उस यज्ञ-उत्सव में देवता राजा के साथ लौट गए और फिर अपने-अपने भवनों को चले गए।