বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 7.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.21.1
एवं सञ्चिन्त्य विप्रेन्दो जगाम लघुविक्रमः ।
आख्यातुं तद्यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति ॥ ७.२१.१ ॥
এইরূপ ভেবে, ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠ, দ্রুতগামী সেই মুনি যা ঘটেছিল তা জানাতে যমের আলয়ের দিকে গমন করলেন।
7.21.2
अपश्यत्स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् ।
विधानमुपतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम् ॥ ७.२१.२ ॥
সেখানে তিনি অগ্নিকে সম্মুখে রেখে বিধি অনুসারে উপস্থিত দেবতা যমকে দেখলেন; প্রাণীরা যেমন, তাদের প্রতি তিনি সেইরূপ ব্যবহার করেন।
7.21.3
स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् ।
अब्रवीत्सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः ॥ ७.२१.३ ॥
সেখানে আগত মহর্ষি নারদকে দেখে যম তাঁকে সুখে বসিয়ে ধর্মানুসারে অর্ঘ্য নিবেদন করে বললেন।
7.21.4
कच्चित्क्षेमं तु देवर्षे कच्चिद्धर्मो न नश्यति ।
किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित ॥ ७.२१.४ ॥
হে দেবর্ষি, কুশল তো? ধর্ম কি নষ্ট হয়নি? দেবতা ও গন্ধর্বদের দ্বারা সেবিত আপনার আগমনের উদ্দেশ্য কী?
7.21.5
अब्रवीत्तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः ।
श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम् ॥ ७.२१.५ ॥
তখন ভগবান ঋষি নারদ এই কথা বললেন: 'শুনুন, আমি বলব; বিধান পালন করা হোক।'
7.21.6
एष नाम्नो दशग्रीवः पितृराज निशाचरः ।
उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम् ॥ ७.२१.६ ॥
হে পিতৃরাজ, এই দশগ্রীব নামক নিশাচর অতিদুর্জয় আপনাকে নিজ পরাক্রমে বশীভূত করতে আসছে।
7.21.7
एतेन कारणेनाहं त्वरितो ह्यागतः प्रभो ।
दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु भविष्यति ॥ ७.२१.७ ॥
এই কারণে আমি দ্রুত এসেছি, প্রভু। দণ্ডায়ুধধারী আপনার আজ কী হবে?
7.21.8
एतस्मिन्नन्तरे दुरादंशुमन्तमिवोदितम् ।
ददृशुर्दीप्तमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः ॥ ७.२१.८ ॥
ইতিমধ্যে দূর থেকে উদিত সূর্যের মতো উজ্জ্বল সেই রাক্ষসের বিমান আসতে দেখা গেল।
7.21.9
तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपं सो ऽभ्यवर्तत ॥ ७.२१.९ ॥
পুষ্পক বিমানের আলোয় সেই স্থান সম্পূর্ণ অন্ধকারমুক্ত করে সেই মহাবলশালী কাছে এসে পৌঁছালেন।
7.21.10
सो ऽपश्यत्स महाबाहुर्दशग्रीवस्ततस्ततः ।
प्राणिनः सुकृतं कर्म भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम् ॥ ७.२१.१० ॥
সেই মহাবাহু দশগ্রীব চারদিকে তাকালেন; দেখলেন প্রাণীরা নিজেদের সৎকর্ম ও দুষ্কর্মের ফল ভোগ করছে।
7.21.11
अपश्यत्सैनिकांश्चास्य यमस्यानुचरैः सह ।
यमस्य पुरुषैरुग्रैर्घोररूपैर्भयानकैः ॥ ७.२१.११ ॥
যমের অনুচরদের সঙ্গে যমের সৈন্যদেরও তিনি দেখলেন; তারা ভয়ংকর, ভীষণরূপী ও ভয়ানক পুরুষ।
7.21.12
ददर्श वध्यमानांश्च क्लिश्यमानांश्च देहिनः ।
क्रोशतश्च महानादं तीव्रनिष्टनतत्परान् ॥ ७.२१.१२ ॥
আঘাতপ্রাপ্ত ও যন্ত্রণাপীড়িত দেহধারীদের তিনি দেখলেন; তারা উচ্চ আর্তনাদ করছিল ও তীব্র কাতরাচ্ছিল।
7.21.13
कृमिभिर्भक्ष्यमाणांश्च सारमेयैश्च दारुणैः ॥ ७.२१.१३ ॥
কীটদের দ্বারা ভক্ষিত হচ্ছে এমন এবং ভয়ংকর কুকুরদের দ্বারাও (নিপীড়িত হচ্ছে এমন)।
7.21.14
क्षोत्रायासकरा वाचो वदतश्च भयावहाः ।
सन्तार्यमाणान्वैतरणीं बहुशः शोणितोदकाम् ॥ ७.२१.१४ ॥
কানে ব্যথাদায়ক ও ভয়াবহ বাক্য উচ্চারণকারীদের এবং রক্তজলের বৈতরণী নদী বারবার পার করানো হচ্ছে এমন (লোকদের)।
7.21.15
वालुकासु च तप्तासु तप्यमानान्मुहूर्मुहुः ।
असिपत्रवने चैव भिद्यमानानधार्मिकान् ॥ ७.२१.१५ ॥
তপ্ত বালুকায় বারবার দগ্ধ হচ্ছে এমন এবং অসিপত্রবনে বিদ্ধ হচ্ছে এমন অধার্মিকদের (তিনি দেখলেন)।
7.21.16
रौरवे क्षारनद्यां च क्षुरधारासु चैव हि ।
पानीयं याचमानांश्च तृषितान्क्षुधितानपि ॥ ७.२१.१६ ॥
রৌরব নরকে, ক্ষারনদীতে এবং ক্ষুরধারায়; জল যাচনাকারী তৃষ্ণার্ত ও ক্ষুধার্তদেরও।
7.21.17
शवभूतान्कृशान्दीनान्विवर्णान्मुक्तमूर्धजान् ।
मलपङ्कधरान्दीनान्रूक्षांश्च परिधावतः ॥ ७.२१.१७ ॥
শবতুল্য, কৃশ, দীন, বিবর্ণ, মুক্তকেশ, মল-পঙ্ক ধারণকারী, রুক্ষ এবং ছুটে বেড়ানো মানুষদের (তিনি দেখলেন)।
7.21.18
ददर्श रावणो मार्गे शतशो ऽथ सहस्रशः ।
कांश्चिच्च गृहमुख्येषु गीतवादित्रनिःस्वनैः ।
प्रमोदमानानद्राक्षीद्रावणः सुकृतैः स्वकैः ॥ ७.२१.१८ ॥
রাবণ পথে শত শত ও সহস্র সহস্র (মানুষ) দেখলেন। কিছু লোককে প্রধান গৃহে গীত ও বাদ্যের ধ্বনির মধ্যে আনন্দিত হতে দেখলেন; তারা নিজেদের সৎকর্মের ফলে (সুখী ছিল)।
7.21.19
गौरसं गोप्रदातारो ह्यन्नं चैवान्नदायिनः ।
गृहांश्च गृहदातारः स्वकर्मफलमश्नतः ॥ ७.२१.१९ ॥
যারা গরু ও তিল দান করেছে, যারা অন্ন দান করেছে, যারা গৃহ দান করেছে — তারা নিজ কর্মের ফল ভোগ করে।
7.21.20
सुवर्णमणिमुक्ताभिः प्रमदाभिरलङ्कृतान् ॥ ७.२१.२० ॥
সোনা, মণি, মুক্তা ও নারীদের দ্বারা অলংকৃত।
7.21.21
धार्मिकानपरांस्तत्र दीप्यमानान्स्वतेजसा ।
ददर्श सुमहाबाहू रावणो राक्षसाधिपः ॥ ७.२१.२१ ॥
সেখানে নিজ তেজে উজ্জ্বল অন্য ধার্মিকদের মহাবাহু রাক্ষসরাজ রাবণ দেখলেন।
7.21.22
ततस्तान्भिद्यमानांश्च कर्मभिर्दुष्कृतैः स्वकैः ।
रावणो मोचयामास विक्रमेण बलाद्बली ॥ ७.२१.२२ ॥
তখন নিজের দুষ্কর্মের ফলে যন্ত্রণাপ্রাপ্ত তাদের বলশালী রাবণ বিক্রম ও বলপ্রয়োগে মুক্ত করলেন।
7.21.23
प्राणिनो मोचितास्तेन दशग्रीवेण रक्षसा ।
सुखमापुर्मुहूर्तं ते ह्यतर्कितमचिन्तितम् ॥ ७.२१.२३ ॥
দশগ্রীব রাক্ষসের দ্বারা মুক্ত সেই প্রাণীরা এক মুহূর্তের জন্য অপ্রত্যাশিত, অচিন্তিত সুখ লাভ করল।
7.21.24
प्रेतेषु मुच्यमानेषु राक्षसेन महीयसा ।
प्रेतगोपाः सुसङ्क्रुद्धा राक्षसेन्द्रमभिद्रवन् ॥ ७.२१.२४ ॥
মহাবল রাক্ষসের দ্বারা প্রেতরা মুক্ত হলে, প্রেতপালকেরা অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে রাক্ষসরাজের দিকে ধেয়ে এলো।
7.21.25
ततो हलहलाशब्दः सर्वदिग्भ्यः समुत्थितः ।
धर्मराजस्य योधानां शूराणां सम्प्रधावताम् ॥ ७.२१.२५ ॥
তখন ধর্মরাজের যোদ্ধা, বীর সৈন্যরা ধাবিত হলে সমস্ত দিক থেকে হলহল শব্দ উঠল।
7.21.26
ते प्रासैः परिघैः शूलैर्मुसलैः शक्तितोमरैः ।
पुष्पकं समवर्षन्त शूराः शतसहस्रशः ॥ ७.२१.२६ ॥
সেই বীরেরা শত সহস্রবার প্রাস, পরিঘ, শূল, মুষল, শক্তি ও তোমর দিয়ে পুষ্পক বিমানের উপর বর্ষণ করল।
7.21.27
तस्यासनानि प्रासादान्वेदिकास्तोरणानि च ।
पुष्पकस्य बभञ्जुस्ते शीघ्रं मधुकरा इव ॥ ७.२१.२७ ॥
তারা পুষ্পক বিমানের আসন, প্রাসাদ, বেদিকা ও তোরণগুলি মৌমাছির মতো দ্রুত ভেঙে ফেলল।
7.21.28
देवनिष्ठानभूतं तद्विमानं पुष्पकं मृधे ।
भज्यमानं तथैवासीदक्षयं ब्रह्मतेजसा ॥ ७.२१.२८ ॥
দেবতাদের আবাসস্থল সেই পুষ্পক বিমান যুদ্ধে ভাঙতে থাকলেও ব্রহ্মতেজে অক্ষয়ই রইল।
7.21.29
असङ्ख्या सुमहत्यासीत्तस्य सेना महात्मनः ।
शूराणामग्रयातऽणां सहस्राणि शतानि च ॥ ७.२१.२९ ॥
সেই মহাত্মার সেনাবাহিনী অসংখ্য ও অত্যন্ত বিশাল ছিল; অগ্রগামী শূরবীর হাজার ও শত ছিল।
7.21.30
ततो वृक्षैश्च शैलैश्च प्रासादानां शतैस्तथा ।
ततस्ते सचिवास्तस्य यथाकामं यथाबलम् ।
अयुध्यन्त महावीराः स च राजा दशाननः ॥ ७.२१.३० ॥
তারপর বৃক্ষ, পর্বত ও শত শত প্রাসাদ দিয়ে তার মন্ত্রীরা ইচ্ছামতো ও শক্তি অনুসারে যুদ্ধ করল; সেই মহাবীরেরা এবং রাজা দশানন নিজেও যুদ্ধ করলেন।
7.21.31
ते तु शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः ।
अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुरायोधनं महत् ॥ ७.२१.३१ ॥
রক্তে মাখা অঙ্গ নিয়ে, সব ধরনের অস্ত্রে আহত হয়ে সেই মন্ত্রীরা রাক্ষসরাজের জন্য এক মহাযুদ্ধ চালিয়ে গেলেন।
7.21.32
अन्योन्यं ते महाभागा जघ्नुः प्रहरणैर्भृशम् ।
यमस्य च महाबाहो रावणस्य च मन्त्रिणः ॥ ७.२१.३२ ॥
হে মহাবাহু! যমের ও রাবণের সেই মহাভাগ্যবান মন্ত্রীরা অস্ত্র দিয়ে একে অপরকে তীব্রভাবে আঘাত করলেন।
7.21.33
अमात्यांस्तांस्तु सन्त्यज्य यमयोधा महाबलाः ।
तमेव चाभ्यधावन्त शूलवर्षैर्दशाननम् ॥ ७.२१.३३ ॥
সেই মন্ত্রীদের ছেড়ে দিয়ে মহাবলী যমযোদ্ধারা শূলবর্ষণ করে দশাননের দিকেই ছুটে গেল।
7.21.34
ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः ।
फुल्लाशोक इवाभाति पुष्पके राक्षसाधिपः ॥ ७.२१.३४ ॥
তখন রক্তে মাখা অঙ্গ, আঘাতে জর্জরিত রাক্ষসাধিপতি পুষ্পক বিমানে ফোটা অশোক গাছের মতো শোভা পেলেন।
7.21.35
स तु शूलगदापासाञ्छक्तितोमरसायकान् ।
मुसलानि शिलावृक्षान्मुमोचास्त्रबलाद्बली ॥ ७.२१.३५ ॥
সেই বলবান অস্ত্রের শক্তিতে শূল, গদা, পাশ, শক্তি, তোমর, বাণ, মুষল, শিলা ও বৃক্ষ নিক্ষেপ করতে লাগলেন।
7.21.36
तरूणां च शिलानां च शस्त्राणां चातिदारुणम् ।
यमसैन्येषु तद्वर्षं पपात धरणीतले ॥ ७.२१.३६ ॥
বৃক্ষ, শিলা ও অস্ত্রের সেই অতি ভয়ংকর বর্ষণ যমের সৈন্যদের উপর ভূমিতে পতিত হলো।
7.21.37
तांस्तु सर्वान्विनिर्भिद्य तदस्त्रमपहत्य च ।
जघ्नुस्ते राक्षसं घोरमेकं शतसहस्रशः ॥ ७.२१.३७ ॥
তাদের সবাইকে ভেদ করে এবং সেই অস্ত্রকে ব্যর্থ করে, তারা সেই ভয়ংকর রাক্ষসকে লক্ষ লক্ষ বার আঘাত করল।
7.21.38
परिवार्य च तं सर्वे शैलं मोघोत्करा इव ।
भिन्दिपालैश्च शूलैश्च निरुच्छ्वासमपोथयन् ॥ ७.२१.३८ ॥
সবাই তাকে ঘিরে ধরল, যেমন ব্যর্থ বর্ষণকারী মেঘ পর্বতকে ঘেরে, ভিন্দিপাল ও শূল দিয়ে শ্বাসরুদ্ধ হওয়া পর্যন্ত তাকে পিটিয়ে চলল।
7.21.39
विमुक्तकवचः क्रुद्धः सिक्तः शोणितविस्रवैः ।
ततः स पुष्पकं त्यक्त्वा पृथिव्यामवतिष्ठत ॥ ७.२१.३९ ॥
বর্ম খুলে পড়েছে, ক্রুদ্ধ ও রক্তের ধারায় সিক্ত হয়ে, তখন সে পুষ্পক রথ ছেড়ে ভূমিতে দাঁড়াল।
7.21.40
ततः स कार्मुकी वाणी समरे चाभिवर्तत ।
लब्धसञ्ज्ञो मुहूर्तेन क्रुद्धस्तस्थौ यथान्तकः ॥ ७.२१.४० ॥
তখন সে ধনুক-বাণ হাতে যুদ্ধে এগিয়ে গেল; এক মুহূর্তে চেতনা ফিরে পেয়ে, ক্রুদ্ধ হয়ে যমের মতো দাঁড়াল।
7.21.41
ततः पाशुपतं दिव्यमस्त्रं सन्धाय कार्मुके ।
तिष्ठ तिष्ठेति तानुक्त्वा तच्चापं विचकर्ष स ॥ ७.२१.४१ ॥
তখন সে দিব্য পাশুপত অস্ত্র ধনুকে যোজনা করে, 'থামো, থামো' বলে তাদের বলল, আর সেই ধনুক টানল।
7.21.42
आकर्णात्स विकृष्याथ चापमिन्द्रारिराहवे ।
मुमोच तं शरं क्रुद्धस्त्रिपुरे शङ्करो यथा ॥ ७.२१.४२ ॥
তখন ইন্দ্রের শত্রু কানপর্যন্ত ধনুক টেনে যুদ্ধে সেই বাণ ছাড়ল — যেমন ক্রুদ্ধ শঙ্কর ত্রিপুরের উপর ছেড়েছিলেন।
7.21.43
तस्य रूपं शरस्यासीत्विधूमज्वालमण्डलम् ।
वनं दहिष्यतो घर्मे दावाग्नेरिव मूर्च्छतः ॥ ७.२१.४३ ॥
সেই বাণের রূপ ছিল গ্রীষ্মে বন দহনকারী দাবানলের ধোঁয়াহীন অগ্নিশিখার মণ্ডলের মতো, যা জ্বলে উঠছিল।
7.21.44
ज्वालामाली स तु शरः क्रव्यादानुगतो रणे ।
मुक्तो गुल्मान्द्रुमांश्चापि भस्म कृत्वा प्रधावति ॥ ७.२१.४४ ॥
জ্বালামালায় সজ্জিত সেই বাণ রণক্ষেত্রে মাংসভক্ষক প্রাণীদের অনুসরণে নিক্ষিপ্ত হয়ে ঝোপঝাড় ও বৃক্ষগুলিকে ভস্ম করে ছুটে গেল।
7.21.45
ते तस्य तेजसा दग्धाः सैन्या वैवस्वतस्य तु ।
रणे तस्मिन्निपतिता दावदग्धा नगा इव ॥ ७.२१.४५ ॥
তার তেজে দগ্ধ যমের সেই সৈন্যরা সেই রণক্ষেত্রে দাবানলে পোড়া বৃক্ষের মতো পতিত হলো।
7.21.46
ततस्तु सिचवैः सार्धं राक्षसो भीमविक्रमः ।
ननाद सुमहानादं कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ७.२१.४६ ॥
তারপর ভয়ংকর বিক্রমশালী সেই রাক্ষস মন্ত্রীদের সঙ্গে পৃথিবী কাঁপিয়ে মহাগর্জন করে উঠল।