વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 7.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.22.1
स तस्य तु महानादं श्रुत्वा वैवस्वतः प्रभुः ।
शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ॥ ७.२२.१ ॥
તેની એ મહાન ગર્જના સાંભળીને પ્રભુ વૈવસ્વત (યમ) એ શત્રુને વિજયી માન્યો અને પોતાની સેનાનો સંહાર થયો એમ માન્યું.
7.22.2
स हि योधान्हतान्मत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः ।
अब्रवीत्त्वरितं सूतं रथो ऽयमुपनीयताम् ॥ ७.२२.२ ॥
યોદ્ધાઓ હણાયા છે એમ માનીને, ક્રોધથી લાલ આંખોવાળા તેણે ઝડપથી સારથિને કહ્યું, "આ રથ અહીં લાવો."
7.22.3
तस्य सूतस्तदा दिव्यमुपस्थाप्य महारथम् ।
स्थितः स च महातेजा ह्यध्यारोहत तं रथम् ।
प्राशमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतः स्थितः ॥ ७.२२.३ ॥
ત્યારે તેના સારથિએ દિવ્ય મહારથને નજીક લાવીને ઊભો રાખ્યો; મહાતેજસ્વી તે રથ પર ચડ્યો. ભાલો અને ગદા હાથમાં ધરેલું મૃત્યુ તેની આગળ ઊભું હતું.
7.22.4
येन सङ्क्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ।
कालदण्डस्तु पार्श्वस्थो मूर्तिमानस्य चाभवत् ।
यमप्रहरणं दिव्यं तेजसा ज्वलदग्निमत् ॥ ७.२२.४ ॥
જેનાથી આ અવિનાશી ત્રિલોક બધું સંકોચાઈ જાય છે, તે કાળદંડ તેની બાજુમાં ઊભો રહીને મૂર્તિમાન થયો. યમનું દિવ્ય શસ્ત્ર પોતાના તેજથી અગ્નિ સમાન બળી રહ્યું હતું.
7.22.5
तस्य पार्श्वेषु निच्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ॥ ७.२२.५ ॥
તેની બાજુઓમાં નિશ્છિદ્ર કાળપાશ મૂકેલા હતા.
7.22.6
पावकस्पर्शसङ्काशः स्थितो मूर्तश्च मुद्गरः ॥ ७.२२.६ ॥
અગ્નિના સ્પર્શ જેવી ગદા મૂર્તિમાન થઈને ઊભી હતી.
7.22.7
ततो लोकत्रयं क्षुब्धमकम्पन्त दिवौकसः ।
कालं दृष्ट्वा तथा क्रुद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥ ७.२२.७ ॥
ત્યારે ત્રણેય લોક ક્ષુબ્ધ થયા; દેવો કંપી ઊઠ્યા; સર્વ લોકોને ભય આપનાર ક્રુદ્ધ કાળને જોઈને.
7.22.8
ततः प्रचोदयन्सूतस्तानश्वान्रुचिरप्रभान् ।
प्रययौ भीमसन्नादो यत्र रक्षःपतिः स्थितः ॥ ७.२२.८ ॥
ત્યારે સારથિએ તે તેજસ્વી ઘોડાઓને હાંકીને ભયંકર ગર્જના કરતાં જ્યાં રાક્ષસરાજ ઊભો હતો ત્યાં તે ગયો.
7.22.9
मुहूर्तेन यमं ते तु हया हरिहयोपमाः ।
प्रापयन्मनसस्तुल्या यत्र तत्प्रस्तुतं रणम् ॥ ७.२२.९ ॥
ક્ષણમાં ઇન્દ્રના અશ્વો જેવા તે ઘોડાઓ, મનની ગતિ સમાન વેગથી, યુદ્ધ તૈયાર હતું તે સ્થળે લઈ ગયા.
7.22.10
दृष्ट्वा तथैव विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् ।
सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥ ७.२२.१० ॥
તેવો જ વિકૃત, મૃત્યુથી ઘેરાયેલો તે રથ જોઈને રાક્ષસરાજના મંત્રીઓ અચાનક ચારે દિશામાં ભાગી ગયા.
7.22.11
लघुसत्त्वतया ते हि नष्टसञ्ज्ञा भयार्दिताः ।
नेह योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा प्रययुर्दिशः ॥ ७.२२.११ ॥
હલકા સત્ત્વને કારણે, ભાન ગુમાવીને, ભયથી પીડિત થઈને, 'અહીં યુદ્ધ કરવા અમે સમર્થ નથી' એમ કહીને તેઓ દિશાઓ તરફ ભાગી ગયા.
7.22.12
स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम् ।
नाक्षुभ्यत दशग्रीवो न चापि भयमाविशत् ॥ ७.२२.१२ ॥
પરંતુ લોકોને ભય આપનાર તે રથને તેવો જોઈને પણ દશગ્રીવ ક્ષુબ્ધ ન થયો; તેના મનમાં ભય પણ પ્રવેશ્યો નહીં.
7.22.13
स तु रावणमासाद्य व्यसृजच्छक्तितोमरान् ।
यमो मर्माणि सङ्क्रुद्धो रावणस्योपकृन्तत ॥ ७.२२.१३ ॥
યમે રાવણની પાસે જઈને ક્રોધે ભરાઈ શક્તિ અને તોમર છોડ્યા અને રાવણના મર્મસ્થાનો કાપી નાખ્યા.
7.22.14
रावणस्तु ततः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह ।
तस्मिन्वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः ॥ ७.२२.१४ ॥
પરંતુ રાવણે પછી સ્વસ્થ થઈને વૈવસ્વત યમના રથ પર વાદળ પાણી વરસાવે તેમ બાણવર્ષા કરી.
7.22.15
ततो महाशक्तिशरैः पात्यमानैर्महोरसि ।
नाशक्नोत्प्रतिकर्तुं स राक्षसः शल्यपीडितः ॥ ७.२२.१५ ॥
પછી મોટી શક્તિઓ અને બાણો તેની વિશાળ છાતી પર વાગતા, તે રાક્ષસ બાણોની પીડાથી જવાબ આપી શક્યો નહીં.
7.22.16
एवं नानाप्रहरणैर्यमेनामित्रकर्षिणा ।
सप्तरात्रं कृतः सङ्ख्ये विसञ्ज्ञो विमुखो रिपुः ॥ ७.२२.१६ ॥
આ રીતે શત્રુઓને દબાવનાર યમે વિવિધ શસ્ત્રોથી યુદ્ધમાં સાત રાત્રિ સુધી તે શત્રુને બેભાન અને પીઠ ફેરવેલો કર્યો.
7.22.17
तदासीत्तुमुलं युद्धं यमराक्षसयोर्द्वयोः ।
जयमाकाङ्क्षतोर्वीर समरेष्वनिवर्तिनोः ॥ ७.२२.१७ ॥
ત્યારે યમ અને રાક્ષસ વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થયું. હે વીર, બંને વિજયની ઇચ્છાથી યુદ્ધમાં પાછા હટ્યા નહોતા.
7.22.18
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य समेतास्तद्रणाजिरम् ॥ ७.२२.१८ ॥
પછી દેવો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને મહર્ષિઓ પ્રજાપતિને આગળ રાખીને તે રણભૂમિ પર એકત્ર થયા.
7.22.19
संवर्त इव लोकानां क्रुध्यतोरभवत्तदा ।
राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च ॥ ७.२२.१९ ॥
ત્યારે લોકોના પ્રલય જેવા, રાક્ષસોના મુખ્ય અને પ્રેતોના સ્વામી બંને ક્રોધે ભરાયા.
7.22.20
राक्षसेन्द्रो ऽपि विस्फार्य चापमिन्द्राशनिप्रभम् ।
निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन्बाणांस्ततो ऽसृजत् ॥ ७.२२.२० ॥
રાક્ષસરાજે પણ ઇન્દ્રના વજ્ર જેવું તેજસ્વી ધનુષ ખેંચીને, આકાશને અંતર વિના ભરી દેતા બાણો છોડ્યાં.
7.22.21
मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरार्दयत् ।
यमं शतसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत् ॥ ७.२२.२१ ॥
તેણે મૃત્યુને ચાર બાણોથી, તેના સારથિને સાત બાણોથી ઘાયલ કર્યો; યમને લાખ બાણોથી ઝડપથી મર્મસ્થાનો પર પ્રહાર કર્યો.
7.22.22
ततः क्रुद्धस्य वदनाद्यमस्य समजायत ।
ज्वालामाली सनिःश्वासः सधूमः कोपपावकः ॥ ७.२२.२२ ॥
ત્યારે ક્રોધિત યમના મુખમાંથી, જ્વાળાની માળા પહેરેલો, શ્વાસ અને ધૂમાડા સહિતનો ક્રોધાગ્નિ પ્રગટ્યો.
7.22.23
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा देवदानवसन्निधौ ।
प्रहर्षितौ सुसंरब्धौ मृत्युकालौ बभूवतुः ॥ ७.२२.२३ ॥
ત્યારે દેવો અને દાનવોની હાજરીમાં તે આશ્ચર્ય જોઈને મૃત્યુ અને કાળ બંને હર્ષિત અને અતિ ક્રોધિત થયા.
7.22.24
ततो मृत्युः क्रुद्धतरो वैवस्वतमभाषत ।
मुञ्च मां समरे यावद्धन्मीमं पापराक्षसम् ।
नैषा रक्षो भवेदद्य मर्यादा हि निसर्गतः ॥ ७.२२.२४ ॥
ત્યારે મૃત્યુ વધુ ક્રોધિત થઈને વૈવસ્વત યમને બોલ્યો: યુદ્ધમાં મને છોડો, જેથી હું આ પાપી રાક્ષસને પ્રહાર કરી શકું. સ્વભાવથી જ આજે આ રાક્ષસ માટે આ મર્યાદા ન હોવી જોઈએ.
7.22.25
हिरण्यकशिपुः श्रीमान्नमुचिः शम्बरस्तथा ।
विसन्धिर्धूमकेतुश्च बलिर्वैरोचनो ऽपि च ॥ ७.२२.२५ ॥
શ્રીમાન હિરણ્યકશિપુ, નમુચિ અને શંબર, તેમજ વિસંધિ, ધૂમકેતુ અને વિરોચનનો પુત્ર બલિ પણ.
7.22.26
दम्भुर्दैत्यमहाराजो वृत्रो बाणस्तथैव च ।
राजर्षयः शास्त्रविदो गन्धर्वाः समहोरगाः ॥ ७.२२.२६ ॥
દંભુ, દૈત્યોના મહારાજ વૃત્ર, બાણ તથા શાસ્ત્રજ્ઞ રાજર્ષિઓ, ગંધર્વો અને મહાનાગો પણ.
7.22.27
ऋषयः पन्नगा दैत्या यक्षाश्चाप्यप्सरोगणाः ।
युगान्तपरिवर्ते च पृथिवी समहार्णवा ॥ ७.२२.२७ ॥
ઋષિઓ, પન્નગો, દૈત્યો, યક્ષો અને અપ્સરાઓના સમૂહો પણ; યુગાંતના પરિવર્તનમાં પૃથ્વી અને મહાસાગરો પણ.
7.22.28
क्षयं नीता महाराज सपर्वतसरिद्द्रुमा ।
एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः ॥ ७.२२.२८ ॥
હે મહારાજ, પર્વતો, નદીઓ અને વૃક્ષો સહિત પૃથ્વી નાશ પામી; આ અને બીજા ઘણા બળવાન અને દુર્જય.
7.22.29
विनिपन्ना मया दृष्टाः किमुतायं निशाचरः ॥ ७.२२.२९ ॥
મારા દ્વારા નાશ પામેલા જોવાયા છે; આ નિશાચર તો વધુ સહેલાઈથી.
7.22.30
मुञ्चं मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम् ।
नहि कश्चिन्मया दृष्टो बलवानपि जीवति ॥ ७.२२.३० ॥
હે ધર્મજ્ઞ, મને બરાબર છોડો, જેથી હું આને મારી શકું; મારા દ્વારા જોવાયેલો કોઈ બળવાન પણ જીવિત રહ્યો નથી.
7.22.31
बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः ।
स दृष्टो न मया कालं मुहुर्तमापि जीवति ॥ ७.२२.३१ ॥
આ મારું બળ નથી; આ તો સ્વભાવથી જ મારી મર્યાદા છે. તેને મેં એક મુહૂર્ત પણ જીવતો જોયો નથી.
7.22.32
तस्यैवं वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत्तत्र तं मुत्युं त्वं तिष्ठैनं निहन्म्यहम् ॥ ७.२२.३२ ॥
તેનાં આ વચન સાંભળીને પ્રતાપી ધર્મરાજે ત્યાં મૃત્યુને કહ્યું, "તું થોભ, હું જ એને મારી નાખીશ."
7.22.33
ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः ।
कालदण्डममोघं तु तोलयामास पाणिना ॥ ७.२२.३३ ॥
ત્યારે લાલ આંખોવાળા ક્રોધિત પ્રભુ વૈવસ્વતે અમોઘ કાલદંડને હાથથી તોળ્યો.
7.22.34
यस्य पार्श्वेषु निखिला कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।
पावकाशनिसङ्काशो मुद्गरो मूर्तिमान्स्थितः ॥ ७.२२.३४ ॥
જેની બાજુઓમાં બધા કાલપાશ મૂકાયેલા હતા, અગ્નિ અને વજ્ર જેવો મૂર્તિમાન મુદ્ગર ઊભો હતો.
7.22.35
दर्शनादेव यः प्राणान्प्राणिनामपकर्षति ।
किं पुनः स्पृश्यमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः ॥ ७.२२.३५ ॥
માત્ર દર્શનથી જ પ્રાણીઓના પ્રાણ હરી લે છે, તો સ્પર્શાયેલાનું કે પાડી દેવાયેલાનું શું થાય?
7.22.36
स ज्वालापरिवारस्तु निर्दहन्निव राक्षसम् ।
तेन स्पृष्टो बलवता महाप्रहरणो ऽस्फुरत् ॥ ७.२२.३६ ॥
તે જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો, રાક્ષસને બાળતો હોય તેમ, બળવાન દ્વારા સ્પર્શાતાં તે મહાશસ્ત્ર કંપ્યું.
7.22.37
ततो विदुद्रुवुः सर्वे तस्मात्रस्ता रणाजिरे ।
सुराश्च क्षुभिताः सर्वे दृष्ट्वा दण्डोद्यतं यमम् ॥ ७.२२.३७ ॥
ત્યારે રણભૂમિમાં બધા ભયભીત થઈને તેનાથી ભાગી ગયા; દંડ ઉગામેલા યમને જોઈ બધા દેવો પણ ક્ષુબ્ધ થયા.
7.22.38
तस्मिन्प्रहर्तुकामे तु यमे दण्डेन रावणम् ।
यमं पितामहः साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत् ॥ ७.२२.३८ ॥
યમ દંડ વડે રાવણ પર પ્રહાર કરવા ઇચ્છતા હતા ત્યારે, પિતામહ બ્રહ્મા સાક્ષાત પ્રગટ થઈને યમને આ પ્રમાણે બોલ્યા.
7.22.39
वैवस्वत महाबाहो न खल्वमितविक्रम ।
न हन्तव्यस्त्वया तेन दण्डेनैव निशाचरः ॥ ७.२२.३९ ॥
હે વૈવસ્વત, હે મહાબાહુ, હે અમિતવિક્રમી! તે દંડ વડે તારે આ નિશાચરને મારવો ન જોઈએ.
7.22.40
वरः खलु मयैतस्मै दत्तस्त्रिदशपुङ्गव ।
स त्वया नानृतः कार्यो यन्मया व्याहृतं वचः ॥ ७.२२.४० ॥
હે દેવશ્રેષ્ઠ! મેં તેને વરદાન આપ્યું છે. મેં કહેલું વચન ખોટું ન પડે, એ તારે જોવાનું છે.
7.22.41
यो हि मामनृतं कुर्याद्देवो वा मानुषो ऽपि वा ।
त्रैलोक्यमनृतं तेन कृतं स्यान्नात्र संशयः ॥ ७.२२.४१ ॥
દેવ હોય કે માનવ, જે કોઈ મને ખોટો પાડશે, તેના દ્વારા ત્રણેય લોક ખોટા થશે; તેમાં સંશય નથી.
7.22.42
क्रुद्धेन विप्रमुक्तो ऽयं निर्विशेषं प्रियाप्रिये ।
प्रजाः संहरते रौद्रो लोकत्रयभयावहः ॥ ७.२२.४२ ॥
ક્રોધથી છોડાયેલો આ ભયંકર (અસ્ત્ર) પ્રિય-અપ્રિયનો ભેદ કર્યા વિના પ્રજાઓનો સંહાર કરશે અને ત્રણેય લોકમાં ભય ફેલાવશે.
7.22.43
अमोघो ह्येष सर्वेषां प्राणिनाममितप्रभः ।
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ॥ ७.२२.४३ ॥
આ અમોઘ છે; સર્વ પ્રાણીઓ પર અમિત તેજવાળો. પૂર્વે મેં મૃત્યુને આગળ રાખીને આ કાલદંડ સર્જ્યો હતો.
7.22.44
तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो रावणमूर्धनि ।
नह्यस्मिन्पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति ॥ ७.२२.४४ ॥
તેથી, હે સૌમ્ય, આને રાવણના માથા પર ફેંકવો ન જોઈએ; આ પડતાં ક્ષણભર પણ કોઈ જીવતું નથી.
7.22.45
यदि ह्यन्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः ।
म्रियते वा दशग्रीवस्तदाप्युभयतो ऽनृतम् ॥ ७.२२.४५ ॥
એના પર પડવા છતાં આ રાક્ષસ ન મરે, અથવા દશગ્રીવ મરે, તો બંને રીતે તે અસત્ય થશે.
7.22.46
तन्निवर्तय लङ्केशं द्दण्डमेतं समुद्यतम् ।
सत्यं च मां कुरुष्वाद्य लोकांस्त्वं यद्यवेक्षसे ॥ ७.२२.४६ ॥
તેથી લંકેશ પર ઉગામેલો આ દંડ પાછો ખેંચ; જો તું લોકોનું હિત જોતો હોય, તો આજે મને સત્ય બનાવ.
7.22.47
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा ।
एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्हि नो भवान् ॥ ७.२२.४७ ॥
આમ કહેવાતાં ધર્માત્મા યમે ત્યારે ઉત્તર આપ્યો: આ દંડ પાછો ખેંચાયો છે; આપ જ અમારા પ્રભાવશાળી છો.
7.22.48
किं न्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि ।
न मया यद्ययं शक्यो हन्तुं वरपुरस्कृतः ॥ ७.२२.४८ ॥
યુદ્ધમાં ગયેલો હું હવે શું કરી શકું? વરદાનોથી સન્માનિત આને જો હું મારી ન શકું.
7.22.49
एष तस्मात्प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः ।
इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७.२२.४९ ॥
આ પ્રમાણે કહીને, 'તેથી હું આ રાક્ષસની દૃષ્ટિથી અદૃશ્ય થાઉં છું' એમ કહી, રથ અને અશ્વો સહિત ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો.
7.22.50
दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
आरुह्य पुष्पकं भूयो निष्क्रान्तो यमसादनात् ॥ ७.२२.५० ॥
પરંતુ દશગ્રીવે તેને જીતીને, પોતાનું નામ જાહેર કરીને, પુષ્પક વિમાન પર ચઢીને ફરી યમસદનથી પ્રસ્થાન કર્યું.
7.22.51
स तु वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः ।
जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः ॥ ७.२२.५१ ॥
ત્યારે વૈવસ્વત યમ બ્રહ્માને આગળ રાખીને દેવો સાથે હર્ષપૂર્વક સ્વર્ગલોકમાં ગયો; મહામુનિ નારદ પણ ગયા.