Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.22

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.22.1

स तस्य तु महानादं श्रुत्वा वैवस्वतः प्रभुः ।
शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ॥ ७.२२.१ ॥

उसकी उस महान गर्जना को सुनकर प्रभु वैवस्वत (यम) ने शत्रु को विजयी माना और अपनी सेना का संहार हुआ जाना।

7.22.2

स हि योधान्हतान्मत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः ।
अब्रवीत्त्वरितं सूतं रथो ऽयमुपनीयताम् ॥ ७.२२.२ ॥

उसने योद्धाओं को मारा गया जानकर, क्रोध से लाल नेत्रों वाला होकर शीघ्रता से सारथी से कहा, "यह रथ यहाँ लाया जाए।"

7.22.3

तस्य सूतस्तदा दिव्यमुपस्थाप्य महारथम् ।
स्थितः स च महातेजा ह्यध्यारोहत तं रथम् ।
प्राशमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतः स्थितः ॥ ७.२२.३ ॥

तब उसके सारथी ने दिव्य महारथ को समीप लाकर खड़ा किया, और वह महातेजस्वी उस रथ पर चढ़ गया। भाला और गदा हाथ में लिए मृत्यु उसके आगे खड़ी थी।

7.22.4

येन सङ्क्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ।
कालदण्डस्तु पार्श्वस्थो मूर्तिमानस्य चाभवत् ।
यमप्रहरणं दिव्यं तेजसा ज्वलदग्निमत् ॥ ७.२२.४ ॥

जिससे यह अविनाशी त्रिलोक सब समेट लिया जाता है, वह कालदण्ड उसके पार्श्व में स्थित होकर मूर्तिमान हो गया। यम का दिव्य अस्त्र अपने तेज से अग्नि के समान जल रहा था।

7.22.5

तस्य पार्श्वेषु निच्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ॥ ७.२२.५ ॥

उसके दोनों पार्श्वों में छिद्ररहित कालपाश स्थापित थे।

7.22.6

पावकस्पर्शसङ्काशः स्थितो मूर्तश्च मुद्गरः ॥ ७.२२.६ ॥

अग्नि के स्पर्श के समान, मूर्तिमान गदा वहाँ खड़ी थी।

7.22.7

ततो लोकत्रयं क्षुब्धमकम्पन्त दिवौकसः ।
कालं दृष्ट्वा तथा क्रुद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥ ७.२२.७ ॥

तब तीनों लोक क्षुब्ध हो गए और देवता काँप उठे, क्रोधित काल को देखकर, जो समस्त लोकों में भय उत्पन्न कर रहा था।

7.22.8

ततः प्रचोदयन्सूतस्तानश्वान्रुचिरप्रभान् ।
प्रययौ भीमसन्नादो यत्र रक्षःपतिः स्थितः ॥ ७.२२.८ ॥

तब सारथी उन सुंदर तेजस्वी घोड़ों को हाँकता हुआ, भीषण गर्जना करता हुआ, वहाँ चला जहाँ राक्षसराज खड़ा था।

7.22.9

मुहूर्तेन यमं ते तु हया हरिहयोपमाः ।
प्रापयन्मनसस्तुल्या यत्र तत्प्रस्तुतं रणम् ॥ ७.२२.९ ॥

क्षण भर में वे इंद्र के घोड़ों के समान घोड़े, मन की गति के तुल्य, उस स्थान पर पहुँचा दिए जहाँ युद्ध की तैयारी हुई थी।

7.22.10

दृष्ट्वा तथैव विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् ।
सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥ ७.२२.१० ॥

उस विकृत रथ को, जो मृत्यु से युक्त प्रतीत हो रहा था, वैसे ही देखकर राक्षसराज के मंत्री सहसा चारों ओर भाग गए।

7.22.11

लघुसत्त्वतया ते हि नष्टसञ्ज्ञा भयार्दिताः ।
नेह योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा प्रययुर्दिशः ॥ ७.२२.११ ॥

अपनी ओछी मनोदशा के कारण, होश खोकर, भय से पीड़ित होकर, 'हम यहाँ युद्ध करने में समर्थ नहीं हैं' ऐसा कहकर वे दिशाओं की ओर भाग गए।

7.22.12

स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम् ।
नाक्षुभ्यत दशग्रीवो न चापि भयमाविशत् ॥ ७.२२.१२ ॥

परंतु दशग्रीव ने उस लोकभयकारी रथ को ऐसा देखकर भी न विचलित हुआ, न उसके मन में भय ही प्रवेश किया।

7.22.13

स तु रावणमासाद्य व्यसृजच्छक्तितोमरान् ।
यमो मर्माणि सङ्क्रुद्धो रावणस्योपकृन्तत ॥ ७.२२.१३ ॥

यम ने रावण के पास पहुँचकर क्रोध में भरकर शक्ति और तोमर बरसाए और रावण के मर्मस्थानों को काट डाला।

7.22.14

रावणस्तु ततः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह ।
तस्मिन्वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः ॥ ७.२२.१४ ॥

परंतु रावण तब स्वस्थ होकर उस वैवस्वत यम के रथ पर बादल की तरह बाणों की वर्षा करने लगा, जैसे मेघ जल बरसाता है।

7.22.15

ततो महाशक्तिशरैः पात्यमानैर्महोरसि ।
नाशक्नोत्प्रतिकर्तुं स राक्षसः शल्यपीडितः ॥ ७.२२.१५ ॥

तब बड़ी शक्तियों और बाणों से छाती पर प्रहार होते हुए, वह राक्षस बाणों की पीड़ा से व्याकुल होकर पलटकर प्रहार करने में असमर्थ हो गया।

7.22.16

एवं नानाप्रहरणैर्यमेनामित्रकर्षिणा ।
सप्तरात्रं कृतः सङ्ख्ये विसञ्ज्ञो विमुखो रिपुः ॥ ७.२२.१६ ॥

इस प्रकार शत्रुओं को पराजित करने वाले यम ने नाना प्रकार के अस्त्रों से सात रात तक युद्ध में उस शत्रु को अचेत और विमुख कर दिया।

7.22.17

तदासीत्तुमुलं युद्धं यमराक्षसयोर्द्वयोः ।
जयमाकाङ्क्षतोर्वीर समरेष्वनिवर्तिनोः ॥ ७.२२.१७ ॥

तब यम और राक्षस के बीच भयंकर युद्ध हुआ। हे वीर, दोनों विजय की इच्छा रखते थे और युद्धों में पीछे नहीं हटते थे।

7.22.18

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य समेतास्तद्रणाजिरम् ॥ ७.२२.१८ ॥

तब देवता, गंधर्व, सिद्ध और महर्षि प्रजापति को आगे करके उस रणभूमि में एकत्र हो गए।

7.22.19

संवर्त इव लोकानां क्रुध्यतोरभवत्तदा ।
राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च ॥ ७.२२.१९ ॥

उस समय राक्षसों के मुख्य और प्रेतों के स्वामी, दोनों के क्रोध से लोकों में मानो प्रलय का सा दृश्य उपस्थित हो गया।

7.22.20

राक्षसेन्द्रो ऽपि विस्फार्य चापमिन्द्राशनिप्रभम् ।
निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन्बाणांस्ततो ऽसृजत् ॥ ७.२२.२० ॥

राक्षसराज ने भी इंद्र के वज्र जैसी चमक वाले अपने धनुष को खींचकर, आकाश को मानो बिना अंतराल के भर देते हुए बाण छोड़े।

7.22.21

मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरार्दयत् ।
यमं शतसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत् ॥ ७.२२.२१ ॥

उसने मृत्यु को चार बाणों से, उसके सारथी को सात बाणों से घायल किया, और यम को लाख बाणों से शीघ्र ही मर्मस्थानों पर प्रहार किया।

7.22.22

ततः क्रुद्धस्य वदनाद्यमस्य समजायत ।
ज्वालामाली सनिःश्वासः सधूमः कोपपावकः ॥ ७.२२.२२ ॥

तब क्रुद्ध यम के मुख से लपटों की माला पहने, श्वास और धुएँ के साथ, क्रोध की अग्नि प्रकट हुई।

7.22.23

तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा देवदानवसन्निधौ ।
प्रहर्षितौ सुसंरब्धौ मृत्युकालौ बभूवतुः ॥ ७.२२.२३ ॥

तब देवों और दानवों की उपस्थिति में इस आश्चर्य को देखकर मृत्यु और काल दोनों हर्षित और अत्यंत क्रुद्ध हो उठे।

7.22.24

ततो मृत्युः क्रुद्धतरो वैवस्वतमभाषत ।
मुञ्च मां समरे यावद्धन्मीमं पापराक्षसम् ।
नैषा रक्षो भवेदद्य मर्यादा हि निसर्गतः ॥ ७.२२.२४ ॥

तब मृत्यु और भी क्रुद्ध होकर वैवस्वत यम से बोला: मुझे युद्ध में छोड़ो, ताकि मैं इस पापी राक्षस पर प्रहार कर सकूँ। स्वभाव से ही यह मर्यादा आज इस राक्षस की नहीं होनी चाहिए।

7.22.25

हिरण्यकशिपुः श्रीमान्नमुचिः शम्बरस्तथा ।
विसन्धिर्धूमकेतुश्च बलिर्वैरोचनो ऽपि च ॥ ७.२२.२५ ॥

श्रीमान् हिरण्यकशिपु, नमुचि और शम्बर तथा विसन्धि, धूमकेतु और विरोचन के पुत्र बलि भी।

7.22.26

दम्भुर्दैत्यमहाराजो वृत्रो बाणस्तथैव च ।
राजर्षयः शास्त्रविदो गन्धर्वाः समहोरगाः ॥ ७.२२.२६ ॥

दम्भु, दैत्यों के महाराज वृत्र और बाण तथा शास्त्रज्ञ राजर्षि, गन्धर्व और महानाग भी।

7.22.27

ऋषयः पन्नगा दैत्या यक्षाश्चाप्यप्सरोगणाः ।
युगान्तपरिवर्ते च पृथिवी समहार्णवा ॥ ७.२२.२७ ॥

ऋषि, पन्नग, दैत्य, यक्ष और अप्सराओं के समूह भी; युग के अन्त के परिवर्तन में पृथ्वी और महासागर भी।

7.22.28

क्षयं नीता महाराज सपर्वतसरिद्द्रुमा ।
एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः ॥ ७.२२.२८ ॥

हे महाराज, पर्वत, नदियों और वृक्षों सहित (पृथ्वी) नष्ट कर दी गई; ये और अन्य बहुत से बलवान, दुर्जेय भी।

7.22.29

विनिपन्ना मया दृष्टाः किमुतायं निशाचरः ॥ ७.२२.२९ ॥

मेरे द्वारा (ऐसे) नष्ट हुए देखे गए हैं, तो यह निशाचर तो और भी (सहज है)।

7.22.30

मुञ्चं मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम् ।
नहि कश्चिन्मया दृष्टो बलवानपि जीवति ॥ ७.२२.३० ॥

हे धर्मज्ञ, मुझे भली-भांति छोड़ दो, ताकि मैं इसे मार सकूँ; मेरे द्वारा देखा गया कोई बलवान भी जीवित नहीं बचा।

7.22.31

बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः ।
स दृष्टो न मया कालं मुहुर्तमापि जीवति ॥ ७.२२.३१ ॥

यह बल मेरा नहीं है, यह तो स्वभाव से ही मेरी मर्यादा है। उसे मैंने एक मुहूर्त भर भी जीवित नहीं देखा है।

7.22.32

तस्यैवं वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत्तत्र तं मुत्युं त्वं तिष्ठैनं निहन्म्यहम् ॥ ७.२२.३२ ॥

उसके ऐसे वचन सुनकर प्रतापी धर्मराज ने वहाँ मृत्यु से कहा, "तुम रुको, मैं स्वयं इसे मार डालूँगा।"

7.22.33

ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः ।
कालदण्डममोघं तु तोलयामास पाणिना ॥ ७.२२.३३ ॥

तब क्रोध से लाल नेत्रों वाले प्रभु वैवस्वत ने अचूक कालदण्ड को हाथ में तौला।

7.22.34

यस्य पार्श्वेषु निखिला कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।
पावकाशनिसङ्काशो मुद्गरो मूर्तिमान्स्थितः ॥ ७.२२.३४ ॥

जिसके दोनों ओर सारे कालपाश स्थित थे, और अग्नि एवं वज्र के समान मूर्तिमान मुद्गर खड़ा था।

7.22.35

दर्शनादेव यः प्राणान्प्राणिनामपकर्षति ।
किं पुनः स्पृश्यमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः ॥ ७.२२.३५ ॥

जो केवल दर्शन मात्र से ही प्राणियों के प्राण खींच लेता है, तो फिर स्पर्श किए जाने पर या गिराए जाने पर उनकी क्या दशा होगी?

7.22.36

स ज्वालापरिवारस्तु निर्दहन्निव राक्षसम् ।
तेन स्पृष्टो बलवता महाप्रहरणो ऽस्फुरत् ॥ ७.२२.३६ ॥

वह ज्वालाओं से घिरा मानो राक्षस को जलाता हुआ, उस बलवान से स्पर्श होकर महान अस्त्र काँप उठा।

7.22.37

ततो विदुद्रुवुः सर्वे तस्मात्रस्ता रणाजिरे ।
सुराश्च क्षुभिताः सर्वे दृष्ट्वा दण्डोद्यतं यमम् ॥ ७.२२.३७ ॥

तब सब भयभीत होकर रणभूमि में उससे भाग निकले, और सभी देवता भी क्षुब्ध हो गए, जब उन्होंने दण्ड उठाए हुए यम को देखा।

7.22.38

तस्मिन्प्रहर्तुकामे तु यमे दण्डेन रावणम् ।
यमं पितामहः साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत् ॥ ७.२२.३८ ॥

जब यम दण्ड से रावण पर प्रहार करने को उद्यत थे, तब स्वयं पितामह ब्रह्मा प्रकट होकर यम से यह बोले।

7.22.39

वैवस्वत महाबाहो न खल्वमितविक्रम ।
न हन्तव्यस्त्वया तेन दण्डेनैव निशाचरः ॥ ७.२२.३९ ॥

हे वैवस्वत, हे महाबाहु, हे अमित पराक्रमी! निश्चय ही इस निशाचर को तुम्हें उस दण्ड से नहीं मारना चाहिए।

7.22.40

वरः खलु मयैतस्मै दत्तस्त्रिदशपुङ्गव ।
स त्वया नानृतः कार्यो यन्मया व्याहृतं वचः ॥ ७.२२.४० ॥

हे देवश्रेष्ठ! मैंने इसे वर दिया है। जो वचन मैंने कहा है, उसे तुम्हें असत्य नहीं होने देना चाहिए।

7.22.41

यो हि मामनृतं कुर्याद्देवो वा मानुषो ऽपि वा ।
त्रैलोक्यमनृतं तेन कृतं स्यान्नात्र संशयः ॥ ७.२२.४१ ॥

जो देवता या मनुष्य भी मुझे असत्य सिद्ध करेगा, उसके द्वारा तीनों लोक असत्य हो जाएँगे—इसमें कोई संशय नहीं।

7.22.42

क्रुद्धेन विप्रमुक्तो ऽयं निर्विशेषं प्रियाप्रिये ।
प्रजाः संहरते रौद्रो लोकत्रयभयावहः ॥ ७.२२.४२ ॥

क्रोध में छोड़ा गया यह भयंकर (अस्त्र) प्रिय-अप्रिय का भेद किए बिना प्रजाओं का संहार करेगा और तीनों लोकों में भय उत्पन्न करेगा।

7.22.43

अमोघो ह्येष सर्वेषां प्राणिनाममितप्रभः ।
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ॥ ७.२२.४३ ॥

यह अमोघ है, समस्त प्राणियों पर अमित तेज वाला। पूर्व काल में मैंने इसे सृजित किया था, मृत्यु को आगे रखकर।

7.22.44

तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो रावणमूर्धनि ।
नह्यस्मिन्पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति ॥ ७.२२.४४ ॥

इसलिए, हे सौम्य, यह रावण के सिर पर नहीं गिराया जाना चाहिए। क्योंकि इसके गिरने पर कोई एक क्षण भी जीवित नहीं रहता।

7.22.45

यदि ह्यन्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः ।
म्रियते वा दशग्रीवस्तदाप्युभयतो ऽनृतम् ॥ ७.२२.४५ ॥

यदि उस पर गिरने पर भी यह राक्षस न मरे, या दशग्रीव मर जाए, तो दोनों ही दशाओं में वचन मिथ्या होगा।

7.22.46

तन्निवर्तय लङ्केशं द्दण्डमेतं समुद्यतम् ।
सत्यं च मां कुरुष्वाद्य लोकांस्त्वं यद्यवेक्षसे ॥ ७.२२.४६ ॥

इसलिए लंकापति से इस उठे हुए दण्ड को लौटा लो; और यदि तुम लोकों की रक्षा चाहते हो, तो आज मुझे सत्य बना दो।

7.22.47

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा ।
एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्हि नो भवान् ॥ ७.२२.४७ ॥

ऐसा कहे जाने पर धर्मात्मा यम ने तब उत्तर दिया: यह दण्ड लौटा लिया गया है; आप हमारे प्रभु हैं।

7.22.48

किं न्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि ।
न मया यद्ययं शक्यो हन्तुं वरपुरस्कृतः ॥ ७.२२.४८ ॥

अब युद्ध में जाकर मैं क्या कर सकता हूँ? यदि वरदान से सम्मानित यह मेरे द्वारा मारा नहीं जा सकता।

7.22.49

एष तस्मात्प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः ।
इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७.२२.४९ ॥

यह मैं इस राक्षस की दृष्टि से ओझल हो जाता हूँ, ऐसा कहकर रथ और घोड़ों सहित वहीं अन्तर्धान हो गए।

7.22.50

दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
आरुह्य पुष्पकं भूयो निष्क्रान्तो यमसादनात् ॥ ७.२२.५० ॥

परन्तु दशग्रीव उसे जीतकर और अपना नाम घोषित करके, पुष्पक विमान पर चढ़कर फिर से यमलोक से निकल गया।

7.22.51

स तु वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः ।
जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः ॥ ७.२२.५१ ॥

तब वह वैवस्वत यम देवताओं के साथ, जिनमें ब्रह्मा अग्रणी थे, प्रसन्न होकर स्वर्गलोक को चला गया, और महामुनि नारद भी।