वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.22.1
स तस्य तु महानादं श्रुत्वा वैवस्वतः प्रभुः ।
शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ॥ ७.२२.१ ॥
त्याची ती महान गर्जना ऐकून प्रभू वैवस्वत (यम) याने शत्रू विजयी झाला आणि आपल्या सैन्याचा संहार झाला असे मानले.
7.22.2
स हि योधान्हतान्मत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः ।
अब्रवीत्त्वरितं सूतं रथो ऽयमुपनीयताम् ॥ ७.२२.२ ॥
योद्धे मारले गेले असे मानून, रागाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी त्याने तातडीने सारथीला सांगितले, "हा रथ इकडे आणा."
7.22.3
तस्य सूतस्तदा दिव्यमुपस्थाप्य महारथम् ।
स्थितः स च महातेजा ह्यध्यारोहत तं रथम् ।
प्राशमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतः स्थितः ॥ ७.२२.३ ॥
तेव्हा त्याच्या सारथ्याने दिव्य महारथ जवळ आणून उभा केला; तो महातेजस्वी त्या रथावर आरूढ झाला. भाला आणि गदा हातात घेतलेले मृत्यू त्याच्यासमोर उभे होते.
7.22.4
येन सङ्क्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ।
कालदण्डस्तु पार्श्वस्थो मूर्तिमानस्य चाभवत् ।
यमप्रहरणं दिव्यं तेजसा ज्वलदग्निमत् ॥ ७.२२.४ ॥
ज्याच्याद्वारे हे अविनाशी त्रैलोक्य सर्व आकुंचित केले जाते, तो कालदंड त्याच्या बाजूला उभा राहून मूर्तिमान झाला. यमाचे दिव्य शस्त्र आपल्या तेजाने अग्नीसारखे प्रज्वलित झाले.
7.22.5
तस्य पार्श्वेषु निच्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ॥ ७.२२.५ ॥
त्याच्या बाजूंना निच्छिद्र कालपाश ठेवलेले होते.
7.22.6
पावकस्पर्शसङ्काशः स्थितो मूर्तश्च मुद्गरः ॥ ७.२२.६ ॥
अग्नीच्या स्पर्शासारखी दीप्त गदा मूर्तिमान होऊन उभी होती.
7.22.7
ततो लोकत्रयं क्षुब्धमकम्पन्त दिवौकसः ।
कालं दृष्ट्वा तथा क्रुद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥ ७.२२.७ ॥
तेव्हा त्रैलोक्य क्षुब्ध झाले; देव कंपित झाले; सर्वलोकांना भय देणारा क्रुद्ध काल पाहून.
7.22.8
ततः प्रचोदयन्सूतस्तानश्वान्रुचिरप्रभान् ।
प्रययौ भीमसन्नादो यत्र रक्षःपतिः स्थितः ॥ ७.२२.८ ॥
तेव्हा सारथ्याने त्या तेजस्वी घोड्यांना हाकले आणि भयंकर गर्जना करत जिथे राक्षसराज उभा होता तिथे गेला.
7.22.9
मुहूर्तेन यमं ते तु हया हरिहयोपमाः ।
प्रापयन्मनसस्तुल्या यत्र तत्प्रस्तुतं रणम् ॥ ७.२२.९ ॥
क्षणार्धात इंद्राच्या अश्वांसारखे ते घोडे, मनाच्या वेगाने, युद्धाची तयारी झालेल्या ठिकाणी त्यांना घेऊन गेले.
7.22.10
दृष्ट्वा तथैव विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् ।
सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥ ७.२२.१० ॥
तसाच विकृत, मृत्यूने वेढलेला तो रथ पाहून राक्षसराजाचे मंत्री अचानक सर्वत्र पळून गेले.
7.22.11
लघुसत्त्वतया ते हि नष्टसञ्ज्ञा भयार्दिताः ।
नेह योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा प्रययुर्दिशः ॥ ७.२२.११ ॥
क्षुद्र वृत्तीमुळे, भान हरपून, भयाने पीडित होऊन, 'येथे युद्ध करण्यास आम्ही समर्थ नाही' असे म्हणून ते दिशांकडे पळाले.
7.22.12
स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम् ।
नाक्षुभ्यत दशग्रीवो न चापि भयमाविशत् ॥ ७.२२.१२ ॥
पण जगाला भय देणारा तो रथ तसा पाहूनही दशग्रीव विचलित झाला नाही, त्याच्या मनात भयही शिरले नाही.
7.22.13
स तु रावणमासाद्य व्यसृजच्छक्तितोमरान् ।
यमो मर्माणि सङ्क्रुद्धो रावणस्योपकृन्तत ॥ ७.२२.१३ ॥
यमाने रावणाजवळ जाऊन संतप्त होऊन शक्ती आणि तोमर सोडले आणि रावणाच्या मर्मस्थानांना छेदले.
7.22.14
रावणस्तु ततः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह ।
तस्मिन्वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः ॥ ७.२२.१४ ॥
पण रावण नंतर स्वस्थ होऊन त्या वैवस्वत यमाच्या रथावर ढगाने पाऊस पाडावा तसा बाणवर्षाव केला.
7.22.15
ततो महाशक्तिशरैः पात्यमानैर्महोरसि ।
नाशक्नोत्प्रतिकर्तुं स राक्षसः शल्यपीडितः ॥ ७.२२.१५ ॥
तेव्हा मोठ्या शक्ती आणि बाणांनी विशाल छातीवर प्रहार होत असताना, तो राक्षस बाणांच्या वेदनेने प्रत्युत्तर देऊ शकला नाही.
7.22.16
एवं नानाप्रहरणैर्यमेनामित्रकर्षिणा ।
सप्तरात्रं कृतः सङ्ख्ये विसञ्ज्ञो विमुखो रिपुः ॥ ७.२२.१६ ॥
अशा प्रकारे शत्रूंचा नाश करणाऱ्या यमाने विविध शस्त्रांनी युद्धात सात रात्री त्या शत्रूला बेशुद्ध व विमुख केले.
7.22.17
तदासीत्तुमुलं युद्धं यमराक्षसयोर्द्वयोः ।
जयमाकाङ्क्षतोर्वीर समरेष्वनिवर्तिनोः ॥ ७.२२.१७ ॥
तेव्हा यम आणि राक्षस यांच्यात घोर युद्ध झाले. हे वीरा, दोघेही विजयाची इच्छा धरून युद्धात मागे हटत नव्हते.
7.22.18
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य समेतास्तद्रणाजिरम् ॥ ७.२२.१८ ॥
तेव्हा देव, गंधर्व, सिद्ध आणि महर्षी प्रजापतीला पुढे करून त्या रणभूमीवर एकत्र जमले.
7.22.19
संवर्त इव लोकानां क्रुध्यतोरभवत्तदा ।
राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च ॥ ७.२२.१९ ॥
तेव्हा जगाच्या प्रलयाप्रमाणे राक्षसांचा प्रमुख आणि प्रेतांचा स्वामी हे दोघे कोपले.
7.22.20
राक्षसेन्द्रो ऽपि विस्फार्य चापमिन्द्राशनिप्रभम् ।
निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन्बाणांस्ततो ऽसृजत् ॥ ७.२२.२० ॥
राक्षसराजानेही इंद्राच्या वज्रासारखे तेजस्वी धनुष्य ताणून, आकाश जणू अंतराशिवाय भरून टाकत बाण सोडले.
7.22.21
मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरार्दयत् ।
यमं शतसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत् ॥ ७.२२.२१ ॥
त्याने मृत्यूला चार बाणांनी, तिच्या सारथ्याला सात बाणांनी घायाळ केले; यमाला लाख बाणांनी त्वरित मर्मस्थानी प्रहार केला.
7.22.22
ततः क्रुद्धस्य वदनाद्यमस्य समजायत ।
ज्वालामाली सनिःश्वासः सधूमः कोपपावकः ॥ ७.२२.२२ ॥
तेव्हा क्रुद्ध यमाच्या मुखातून ज्वालांची माळ धारण केलेली, उच्छ्वास आणि धुरासह कोपाग्नी प्रकट झाला.
7.22.23
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा देवदानवसन्निधौ ।
प्रहर्षितौ सुसंरब्धौ मृत्युकालौ बभूवतुः ॥ ७.२२.२३ ॥
तेव्हा देव आणि दानवांसमोर ते आश्चर्य पाहून मृत्यू आणि काल दोघेही हर्षित झाले आणि अत्यंत कोपले.
7.22.24
ततो मृत्युः क्रुद्धतरो वैवस्वतमभाषत ।
मुञ्च मां समरे यावद्धन्मीमं पापराक्षसम् ।
नैषा रक्षो भवेदद्य मर्यादा हि निसर्गतः ॥ ७.२२.२४ ॥
तेव्हा मृत्यू अधिकच कोपून वैवस्वत यमाला म्हणाला: युद्धात मला सोड, म्हणजे मी या पापी राक्षसाला प्रहार करीन. स्वभावतःच आज या राक्षसासाठी ही मर्यादा असू नये.
7.22.25
हिरण्यकशिपुः श्रीमान्नमुचिः शम्बरस्तथा ।
विसन्धिर्धूमकेतुश्च बलिर्वैरोचनो ऽपि च ॥ ७.२२.२५ ॥
श्रीमान हिरण्यकशिपू, नमुची आणि शंबर, तसेच विसंधी, धूमकेतू आणि विरोचनपुत्र बलीही.
7.22.26
दम्भुर्दैत्यमहाराजो वृत्रो बाणस्तथैव च ।
राजर्षयः शास्त्रविदो गन्धर्वाः समहोरगाः ॥ ७.२२.२६ ॥
दंभू, दैत्यांचा महाराज वृत्र, बाण, तसेच शास्त्रज्ञ राजर्षी, गंधर्व आणि महानाग.
7.22.27
ऋषयः पन्नगा दैत्या यक्षाश्चाप्यप्सरोगणाः ।
युगान्तपरिवर्ते च पृथिवी समहार्णवा ॥ ७.२२.२७ ॥
ऋषी, पन्नग, दैत्य, यक्ष आणि अप्सरांचे समूह; युगांताच्या परिवर्तनात पृथ्वी व महासागर.
7.22.28
क्षयं नीता महाराज सपर्वतसरिद्द्रुमा ।
एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः ॥ ७.२२.२८ ॥
हे महाराज, पर्वत, नद्या व वृक्षांसह पृथ्वी नाश पावली; हे आणि इतर अनेक बलवान व दुर्जेय.
7.22.29
विनिपन्ना मया दृष्टाः किमुतायं निशाचरः ॥ ७.२२.२९ ॥
माझ्याकडून नष्ट झालेले ते दिसले; या निशाचराचे काय.
7.22.30
मुञ्चं मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम् ।
नहि कश्चिन्मया दृष्टो बलवानपि जीवति ॥ ७.२२.३० ॥
हे धर्मज्ञा, मला सोडा, म्हणजे मी याला मारू शकेन; माझ्याकडून पाहिलेला कोणताही बलवान जिवंत राहिला नाही.
7.22.31
बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः ।
स दृष्टो न मया कालं मुहुर्तमापि जीवति ॥ ७.२२.३१ ॥
हे माझे बल नाही; ही तर स्वभावतःच माझी मर्यादा आहे. त्याला मी एक मुहूर्तभरही जिवंत राहिलेले पाहिले नाही.
7.22.32
तस्यैवं वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत्तत्र तं मुत्युं त्वं तिष्ठैनं निहन्म्यहम् ॥ ७.२२.३२ ॥
त्याचे हे बोलणे ऐकून पराक्रमी धर्मराज तेथे मृत्यूला म्हणाला, "तू थांब, मीच याला मारतो."
7.22.33
ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः ।
कालदण्डममोघं तु तोलयामास पाणिना ॥ ७.२२.३३ ॥
तेव्हा रक्तवर्ण डोळ्यांचा संतापलेला प्रभू वैवस्वत अमोघ कालदंड हाताने तोलू लागला.
7.22.34
यस्य पार्श्वेषु निखिला कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।
पावकाशनिसङ्काशो मुद्गरो मूर्तिमान्स्थितः ॥ ७.२२.३४ ॥
ज्याच्या बाजूला सर्व कालपाश ठेवलेले होते, अग्नी आणि वज्रासारखा मूर्तिमंत मुद्गर उभा होता.
7.22.35
दर्शनादेव यः प्राणान्प्राणिनामपकर्षति ।
किं पुनः स्पृश्यमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः ॥ ७.२२.३५ ॥
केवळ पाहण्याने प्राण्यांचे प्राण हरण करणारा, त्याला स्पर्श झाला किंवा पाडले गेले तर काय होईल?
7.22.36
स ज्वालापरिवारस्तु निर्दहन्निव राक्षसम् ।
तेन स्पृष्टो बलवता महाप्रहरणो ऽस्फुरत् ॥ ७.२२.३६ ॥
त्या ज्वालांनी वेढलेला, राक्षसाला जाळतच असल्यासारखा, बलवानाच्या स्पर्शाने तो महान शस्त्र थरथरला.
7.22.37
ततो विदुद्रुवुः सर्वे तस्मात्रस्ता रणाजिरे ।
सुराश्च क्षुभिताः सर्वे दृष्ट्वा दण्डोद्यतं यमम् ॥ ७.२२.३७ ॥
तेव्हा रणभूमीत सर्वजण भयभीत होऊन त्याच्यापासून पळाले; दंड उगारलेल्या यमाला पाहून सर्व देवही क्षुब्ध झाले.
7.22.38
तस्मिन्प्रहर्तुकामे तु यमे दण्डेन रावणम् ।
यमं पितामहः साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत् ॥ ७.२२.३८ ॥
यम दंडाने रावणावर प्रहार करू इच्छित असताना, पितामह ब्रह्मदेव स्वतः प्रकट होऊन यमाला असे म्हणाले.
7.22.39
वैवस्वत महाबाहो न खल्वमितविक्रम ।
न हन्तव्यस्त्वया तेन दण्डेनैव निशाचरः ॥ ७.२२.३९ ॥
हे वैवस्वता, हे महाबाहो, हे अमितविक्रमा! त्या दंडाने तू या निशाचराला मारू नयेस.
7.22.40
वरः खलु मयैतस्मै दत्तस्त्रिदशपुङ्गव ।
स त्वया नानृतः कार्यो यन्मया व्याहृतं वचः ॥ ७.२२.४० ॥
हे देवश्रेष्ठा! मी याला वर दिला आहे. मी उच्चारलेले वचन खोटे ठरू नये, हे तू पाहिले पाहिजेस.
7.22.41
यो हि मामनृतं कुर्याद्देवो वा मानुषो ऽपि वा ।
त्रैलोक्यमनृतं तेन कृतं स्यान्नात्र संशयः ॥ ७.२२.४१ ॥
देव असो वा मानव, जो कोणी मला खोटे ठरवील, त्याच्याकडून त्रैलोक्य खोटे ठरेल; यात संशय नाही.
7.22.42
क्रुद्धेन विप्रमुक्तो ऽयं निर्विशेषं प्रियाप्रिये ।
प्रजाः संहरते रौद्रो लोकत्रयभयावहः ॥ ७.२२.४२ ॥
क्रोधाने सोडलेला हा भयंकर (अस्त्र) प्रिय-अप्रिय असा भेद न करता प्रजांचा संहार करील आणि त्रैलोक्याला भय देईल.
7.22.43
अमोघो ह्येष सर्वेषां प्राणिनाममितप्रभः ।
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ॥ ७.२२.४३ ॥
हा अमोघ आहे; सर्व प्राण्यांवर अमित तेज असलेला. पूर्वी मी मृत्यूला पुढे ठेवून हा कालदंड निर्माण केला.
7.22.44
तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो रावणमूर्धनि ।
नह्यस्मिन्पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति ॥ ७.२२.४४ ॥
म्हणून, हे सौम्या, हा रावणाच्या मस्तकावर टाकू नये; हा पडल्यावर क्षणभरही कोणी जगत नाही.
7.22.45
यदि ह्यन्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः ।
म्रियते वा दशग्रीवस्तदाप्युभयतो ऽनृतम् ॥ ७.२२.४५ ॥
त्याच्यावर पडूनही हा राक्षस मेला नाही, किंवा दशग्रीव मेला, तर दोन्ही प्रकारे ते असत्य ठरेल.
7.22.46
तन्निवर्तय लङ्केशं द्दण्डमेतं समुद्यतम् ।
सत्यं च मां कुरुष्वाद्य लोकांस्त्वं यद्यवेक्षसे ॥ ७.२२.४६ ॥
म्हणून लंकेशावर उगारलेला हा दंड परत घे; तू लोकांकडे पाहत असशील, तर आज मला सत्य कर.
7.22.47
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा ।
एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्हि नो भवान् ॥ ७.२२.४७ ॥
असे सांगितल्यावर धर्मात्मा यम तेव्हा उत्तरला: हा दंड परत घेतला आहे; आपणच आमच्यासाठी समर्थ आहात.
7.22.48
किं न्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि ।
न मया यद्ययं शक्यो हन्तुं वरपुरस्कृतः ॥ ७.२२.४८ ॥
युद्धाला गेलेला मी आता काय करू शकतो? वरदानांनी सन्मानित झालेल्या याला मला मारता येत नसेल तर.
7.22.49
एष तस्मात्प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः ।
इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७.२२.४९ ॥
असे म्हणून, 'म्हणून मी या राक्षसाच्या दृष्टीआडून नाहीसा होतो' असे सांगून, रथ व घोड्यांसह तिथेच अंतर्धान पावला.
7.22.50
दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
आरुह्य पुष्पकं भूयो निष्क्रान्तो यमसादनात् ॥ ७.२२.५० ॥
परंतु दशग्रीवाने त्याचा पराभव करून, आपले नाव जाहीर करून, पुष्पक विमानावर आरूढ होऊन पुन्हा यमसदनातून प्रस्थान केले.
7.22.51
स तु वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः ।
जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः ॥ ७.२२.५१ ॥
तेव्हा वैवस्वत यम ब्रह्मदेवांना पुढे ठेवून देवांसह आनंदाने स्वर्गाकडे गेला; महामुनी नारदही गेले.