বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 7.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.23.1
ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुङ्गवम् ।
रावणस्तु रणश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह ॥ ७.२३.१ ॥
তারপর দশগ্রীব রাবণ দেবশ্রেষ্ঠ যমকে জয় করল; যুদ্ধে আত্মশ্লাঘী রাবণ তার সহচরদের দেখল।
7.23.2
ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।
रावणं राक्षसा दृष्ट्वा ह्यष्टवत् समुपागमन् ॥ ७.२३.२ ॥
তারপর রক্তে সিক্ত ও আঘাতে জর্জরিত দেহ রাবণকে দেখে রাক্ষসরা উদ্বিগ্ন হয়ে তার কাছে এল।
7.23.3
जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः ।
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन तु ॥ ७.२३.३ ॥
জয়ের প্রশংসা করে মারীচ-প্রমুখ সকলে রাবণের দ্বারা সান্ত্বনা পেয়ে পুষ্পক রথে আরোহণ করল।
7.23.4
ततो रसातलं गच्छन् प्रविष्टः पयसां निधिम् ।
दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम् ॥ ७.२३.४ ॥
তারপর রসাতলে যেতে যেতে সে জলনিধি (সমুদ্র)-এ প্রবেশ করল; যা দৈত্য ও নাগগণে পূর্ণ এবং বরুণ দ্বারা সুরক্ষিত।
7.23.5
स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् ।
कृत्वा नागान्वशे हृष्टो ययौ मणिमयीं पुरीम् ॥ ७.२३.५ ॥
সে বাসুকি-রক্ষিত ভোগবতী নগরীতে গিয়ে নাগদের বশীভূত করে আনন্দিত হয়ে মণিময় নগরীতে গেল।
7.23.6
निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् ।
राक्षसान्तान्समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत् ॥ ७.२३.६ ॥
সেখানে বর-প্রাপ্ত নিবাতকবচ নামের দৈত্যরা বাস করত; তারা রাক্ষসদের প্রধানের (রাবণের) কাছে এসে যুদ্ধের আহ্বান জানাল।
7.23.7
ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः ।
नानाप्रहरणास्तत्र प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः ॥ ७.२३.७ ॥
সেই দৈত্যেরা সকলেই অতি বিক্রমশালী ও বলবান ছিল; নানা অস্ত্র ধারণ করে, যুদ্ধমদে উন্মত্ত হয়ে তারা সেখানে হর্ষিত ছিল।
7.23.8
शूलैस्त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः ।
अन्योन्यं बिभिदुः क्रुद्धा राक्षसा दानवास्तथा ॥ ७.२३.८ ॥
ক্রুদ্ধ রাক্ষস ও দানবেরা শূল, ত্রিশূল, বজ্র, পট্টিশ, তরবারি ও কুঠার দিয়ে পরস্পরকে বিদ্ধ করল।
7.23.9
तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः ।
न चान्यतरयोस्तत्र विजयो वा क्षयो ऽपि वा ॥ ७.२३.९ ॥
তারা যুদ্ধ করতে করতে এক বছরেরও বেশি সময় কেটে গেল; কিন্তু কোনো পক্ষেরই জয় বা পরাজয় হলো না।
7.23.10
ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः ।
आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः ॥ ७.२३.१० ॥
তখন ত্রিলোকের আশ্রয়, অবিনশ্বর পিতামহ দেব শ্রেষ্ঠ বিমানে আরোহণ করে দ্রুত সেখানে এলেন।
7.23.11
निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् ।
वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत् ॥ ७.२३.११ ॥
নিবাতকবচদের সেই যুদ্ধকর্ম নিবারণ করে বৃদ্ধ পিতামহ অর্থপূর্ণ বাক্য বললেন।
7.23.12
नह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
न भवन्तः क्षयं नेतुमपि सामरदानवैः ॥ ७.२३.१२ ॥
এই রাবণকে যুদ্ধে দেব ও অসুরেরাও জয় করতে পারে না; আর তোমরাও দেবতা ও দানবদের সঙ্গে মিলে তাকে ধ্বংস করতে পারো না।
7.23.13
राक्षसस्य सखित्वं च भवद्भिः सह रोचते ।
अविभक्ताश्च सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः ॥ ७.२३.१३ ॥
রাক্ষসের সঙ্গে আপনাদের বন্ধুত্ব আমার ভালো লাগে। বন্ধুদের সকল উদ্দেশ্য অভিন্ন; এতে কোনো সন্দেহ নেই।
7.23.14
ततो ऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः ।
निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा ॥ ७.२३.१४ ॥
তখন সেখানে রাবণ অগ্নিকে সাক্ষী রেখে বন্ধুত্ব স্থাপন করলেন; নিবাতকবচদের সঙ্গে তিনি তখন আনন্দিত হলেন।
7.23.15
अर्थतस्तैर्यथान्यायं संवत्सरमथोषितः ।
स्वपुरान्निर्विशेषं च प्रियं प्राप्तो दशाननः ॥ ७.२३.१५ ॥
তাঁদের সঙ্গে যথাবিধি, উদ্দেশ্য অনুসারে এক বছর বাস করে, নিজের নগর থেকে দূরে থেকেও দশানন প্রিয়তা লাভ করলেন।
7.23.16
ततोपधार्य मायानां शतमेकं समाप्तवान् ।
सलिलेन्द्रपुरान्वेषी भ्रमति स्म रसातलम् ॥ ७.२३.१६ ॥
তারপর ভেবেচিন্তে শত মায়ার মধ্যে একটি সম্পূর্ণ করে, বরুণের নগরী খুঁজতে খুঁজতে তিনি রসাতলে ঘুরে বেড়ালেন।
7.23.17
ततो ऽश्मनगरं नाम कालकेयैरधिष्ठितम् ।
गत्वा तु कालकेयांश्च हत्वा तत्र बलोत्कटान् ॥ ७.२३.१७ ॥
তারপর কালকেয়দের অধিষ্ঠিত অশ্মনগর নামক নগরে গিয়ে, সেখানকার বলোৎকট কালকেয়দের বধ করে...
7.23.18
शूर्पणख्याश्च भर्तारमसिना प्राच्छिनत्तदा ।
श्यालं च बलवन्तं च विद्युज्जिह्वं बलोत्कटम् ।
जिह्वया संलिहन्तं च राक्षसं समरे तथा ॥ ७.२३.१८ ॥
তখন শূর্পণখার স্বামীকে তিনি তরবারি দিয়ে কেটে ফেললেন; বলবান শ্যালক বিদ্যুজ্জিহ্ব এবং যুদ্ধে জিভ দিয়ে চাটতে থাকা রাক্ষসকেও তেমনি কাটলেন।
7.23.19
तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम् ॥ ७.२३.१९ ॥
তাকে মুহূর্তের মধ্যে জয় করে তিনি চারশো দৈত্যকে বধ করলেন।
7.23.20
ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव भास्वरम् ।
वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद्राक्षसाधिपः ॥ ७.२३.२० ॥
তখন পাণ্ডুর মেঘের মতো, কৈলাসের ন্যায় উজ্জ্বল বরুণের দিব্য আলয় রাক্ষসরাজ দেখলেন।
7.23.21
क्षरन्तीं च पयस्तत्र सुरभिं गामवस्थिताम् ।
यस्याः पयोभिनिष्यन्दात्क्षीरोदो नाम सागरः ॥ ७.२३.२१ ॥
সেখানে দুধ ক্ষরিত করে দাঁড়িয়ে থাকা সুরভি গাভীকে দেখলেন; তার দুগ্ধপ্রবাহ থেকেই ক্ষীরোদ নামে সাগর হয়েছিল।
7.23.22
ददर्श रावणस्तत्र गोवृषेन्द्रवरारणिम् ।
यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिर्निशाकरः ॥ ७.२३.२२ ॥
সেখানে রাবণ গোবৃষশ্রেষ্ঠ সেই অরণিকে দেখলেন, যা থেকে শীতলরশ্মি নিশাকর চন্দ্র উদ্ভূত হন।
7.23.23
यं समाश्रित्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः ।
अमृतं यत्र चोत्पन्नं स्वधा च स्वधभोजिनाम् ॥ ७.२३.२३ ॥
যাকে আশ্রয় করে ফেনপায়ী পরমর্ষিগণ জীবিত থাকেন; যেখানে অমৃত উৎপন্ন হয়েছিল এবং স্বধাভোজী পিতৃগণের স্বধাও উৎপন্ন হয়েছিল।
7.23.24
यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः ।
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् ॥ ७.२३.२४ ॥
জগতে মানুষ যাকে সুরভি নামে ডাকে, সেই পরম অদ্ভুত গাভীকে রাবণ প্রদক্ষিণ করলেন।
7.23.25
प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः ।
ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा ।
नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम् ॥ ७.२३.२५ ॥
সে বহুবিধ সেনাদ্বারা সুরক্ষিত অতি ভয়ংকর স্থানে প্রবেশ করল। তখন শত ধারায় পরিপূর্ণ, শরৎকালের মেঘের মতো, সর্বদা আনন্দময় বরুণের উত্তম প্রাসাদ সে দেখল।
7.23.26
ततो हत्वा बलाध्यक्षान्समरे तैश्च ताडितः ।
अब्रवीच्च ततो योधान्राजा शीघ्रं निवेद्यताम् ॥ ७.२३.२६ ॥
তারপর যুদ্ধে তাদের সেনাপতিদের হত্যা করে এবং তাদের দ্বারা আহত হয়ে রাজা যোদ্ধাদের বলল, "শীঘ্র নিবেদন করো।"
7.23.27
युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् ।
वद वा न भयं ते ऽस्ति निर्जितो ऽस्मीति साञ्जलिः ॥ ७.२३.२७ ॥
যুদ্ধার্থী রাবণ এসেছে; তাকে যুদ্ধ দেওয়া হোক। অথবা "তোমার ভয় নেই, আমি পরাজিত" এই বলে অঞ্জলিবদ্ধ হয়ে বলো।
7.23.28
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः ।
पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च ॥ ७.२३.२८ ॥
এই সময়ে মহাত্মা বরুণের ক্রুদ্ধ পুত্র ও পৌত্রেরা বেরিয়ে এল; গৌর ও পুষ্করও।
7.23.29
ते तु वीर्यगुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः ।
युङ्क्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्वरवर्चसः ॥ ७.२३.२९ ॥
তারা বীর্য ও গুণে যুক্ত, নিজ সেনাদের দ্বারা পরিবেষ্টিত; ইচ্ছামতো চলা রথ যোজনা করে, উদীয়মান সূর্যের মতো উজ্জ্বল তেজে ভাস্বর।
7.23.30
ततो युद्धं समभवद्दारुणं रोमहर्षणम् ।
सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च धीमतः ॥ ७.२३.३० ॥
তখন সলিলেশ্বর (বরুণ)-এর পুত্রদের সঙ্গে বুদ্ধিমান রাবণের ভয়ংকর, রোমহর্ষক যুদ্ধ শুরু হলো।
7.23.31
अमात्यैश्च महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः ।
वारुणं तद्बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम् ॥ ७.२३.३१ ॥
মহাবীর্য অমাত্যরা দশগ্রীব রাক্ষসের সঙ্গে মিলে বরুণপুত্রদের সমস্ত সেনাকে মুহূর্তেই ভূপাতিত করল।
7.23.32
समीक्ष्य स्वबलं सङ्ख्ये वरुणस्य सुतास्तदा ।
अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः ॥ ७.२३.३२ ॥
যুদ্ধে নিজেদের সেনা বিনষ্ট হতে দেখে বরুণের পুত্রগণ শরজালে পীড়িত হয়ে যুদ্ধকর্ম থেকে ফিরে গেল।
7.23.33
महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके ।
आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ॥ ७.२३.३३ ॥
ভূপৃষ্ঠে অবস্থিত তারা পুষ্পকে আরূঢ় রাবণকে দেখে দ্রুতগামী রথে অবিলম্বে আকাশে প্রবেশ করল।
7.23.34
महादासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् ।
आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव ॥ ७.२३.३४ ॥
তারপর তারা সমান স্থান লাভ করল; দেব-দানবদের মতো ভয়ংকর আকাশযুদ্ধ শুরু হলো।
7.23.35
ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसन्निभैः ।
विमुखीकृत्य सन्तुष्टा विनेदुर्विविधान्रवान् ॥ ७.२३.३५ ॥
তারপর তারা যুদ্ধে অগ্নিসম শরে রাবণকে বিমুখ করে সন্তুষ্ট হয়ে নানা প্রকারের গর্জন করল।
7.23.36
ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत् ॥ ७.२३.३६ ॥
তারপর ক্রুদ্ধ মহোদর রাজাকে অপমানিত দেখে, মৃত্যুভয় ত্যাগ করে, যুদ্ধাকাঙ্ক্ষী সেই বীর চারদিকে তাকাল।
7.23.37
तेन ते दारुणा युद्धे कामगाः पवनोपमाः ।
महोदरेण गदया हता वै प्रययुः क्षितिम् ॥ ७.२३.३७ ॥
যুদ্ধে তিনি ভয়ংকর গদার আঘাতে বায়ুর মতো ইচ্ছামতো গমনশীল তাদের রথগুলি ধ্বংস করলেন, আর সেগুলি মাটিতে লুটিয়ে পড়ল।
7.23.38
तेषां वरुणपुत्राणां हत्वा योधान्हयाञ्छतान् ।
मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान्स्थितान् ॥ ७.२३.३८ ॥
বরুণের পুত্রদের শত শত যোদ্ধা ও ঘোড়া বধ করে, রথহীন অবস্থায় দাঁড়িয়ে থাকা তাদের দেখে তিনি সঙ্গে সঙ্গে মহানাদ করলেন।
7.23.39
ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्हतैः ।
महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले ॥ ७.२३.३९ ॥
তাদের সেই রথগুলি, ঘোড়া ও সারথিসহ, মহোদরের হাতে নিহত হয়ে ভূপৃষ্ঠে পতিত হল।
7.23.40
ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः ।
आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः ॥ ७.२३.४० ॥
মহাত্মা বরুণের পুত্রগণ রথ ত্যাগ করে আকাশে দাঁড়ালেন; নিজেদের শক্তিবলে সেই বীরেরা বিচলিত হলেন না।
7.23.41
धनूंषि कृत्वा सज्जानि विनिर्भिद्य महोदरम् ।
रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन् ॥ ७.२३.४१ ॥
ধনুক প্রস্তুত করে মহোদরকে বিদ্ধ করে, ক্রুদ্ধ হয়ে তাঁরা একত্রে যুদ্ধে রাবণের দিকে ধাবিত হলেন।
7.23.42
सायकैश्चापविभ्रष्टैर्वज्रकल्पैः सुदारुणैः ।
दारयन्ति स्म सङ्क्रुद्धा मेघा इव महागिरिम् ॥ ७.२३.४२ ॥
ধনুক থেকে নিক্ষিপ্ত বজ্রসম সুভীষণ বাণে অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে তাঁরা তাঁকে বিদীর্ণ করতে লাগলেন, যেমন মেঘ মহাপর্বতকে বিদীর্ণ করে।
7.23.43
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव निर्गतः ।
शरवर्षैर्महाघोरैस्तेषां मर्मस्वताडयत् ॥ ७.२३.४३ ॥
তখন ক্রুদ্ধ দশগ্রীব প্রলয়াগ্নির মতো বেরিয়ে এল এবং ভয়ংকর শরবর্ষণে তাদের মর্মস্থানে আঘাত করল।
7.23.44
ततस्तेनैव सहसा सीदन्ति स्म पदातयः ।
मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च ॥ ७.२३.४४ ॥
তখন তার আক্রমণে পদাতিক সৈন্যরা সহসা বিপর্যস্ত হল; তারপর বিচিত্র মুষল ও শত ভল্ল (তাদের উপর পড়ল)।
7.23.45
पट्टिशांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा ।
पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः ॥ ७.२३.४५ ॥
পট্টিশ, শক্তি, শতঘ্নী ও তোমরও তেমনই—তাদের উপরে দাঁড়িয়ে দুর্ধর্ষ (রাবণ) নিক্ষেপ করল।
7.23.46
अपविद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ।
महापङ्कमिवासाद्य कुञ्जराष्षष्टिहायनाः ॥ ७.२३.४६ ॥
আহত সেই বীর পদাতিকেরা পালিয়ে গেল, যেমন ষাট বছরের হাতিরা গভীর কাদায় আটকে পড়ে।
7.23.47
सीदमानान्सुतान्दृष्ट्वा विह्वलान्सुमहौजसः ।
ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा ॥ ७.२३.४७ ॥
পুত্রদের যন্ত্রণায় বিহ্বল দেখে মহাতেজস্বী রাবণ আনন্দে মহামেঘের মতো গর্জন করল।
7.23.48
ततो रक्षो महानादान्मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् ।
नानाप्रहरणोपेतैर्धारापातैरिवाम्बुदः ॥ ७.२३.४८ ॥
তখন রাক্ষস মহানাদ করে বারুণাস্ত্রে আঘাত করল—নানা অস্ত্রসহ, মেঘ যেমন ধারাবর্ষণ করে।
7.23.49
ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले ।
रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः ॥ ७.२३.४९ ॥
তখন তারা সকলে পরাজিত হয়ে ভূতলে পতিত হল; রণক্ষেত্র থেকে তাদের নিজেদের লোকেরা তাদের দ্রুত গৃহে নিয়ে গেল।
7.23.50
तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम् ॥ ७.२३.५० ॥
তখন সেই রাক্ষস তাদের বলল, "বরুণকে জানানো হোক।"
7.23.51
रावणं त्वब्रवीन्मन्त्री प्रहस्तो नाम वारुणः ।
गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं जलेश्वरः ॥ ७.२३.५१ ॥
কিন্তু বরুণের মন্ত্রী প্রহস্ত নামক এক ব্যক্তি রাবণকে বলল, "জলাধিপতি মহারাজ ব্রহ্মলোকে গেছেন।"
7.23.52
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ।
तत्किं तव वृथा वीर परिश्रम्य गते नृपे ।
ये तु सन्निहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ॥ ७.२३.५२ ॥
তুমি যুদ্ধে যে গান্ধর্ব-সংগীতকে আহ্বান করছ তা শুনতেই বরুণ গেছেন; হে বীর, রাজা চলে যাওয়ার পর তোমার পরিশ্রম বৃথা। যে বীর রাজকুমারেরা এখানে ছিল তারা পরাজিত হয়েছে।
7.23.53
राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रान्तो वरुणालयात् ॥ ७.२३.५३ ॥
রাক্ষসরাজ তা শুনে, নিজের নাম ঘোষণা করে, আনন্দে গর্জন করতে করতে বরুণালয় থেকে নির্গত হল।
7.23.54
आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः ।
लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ ॥ ७.२३.५४ ॥
যে পথে সে এসেছিল, সেই পথেই ফিরে, সেই রাক্ষস লঙ্কার দিকে মুখ করে আকাশপথে চলে গেল।