वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.23.1
ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुङ्गवम् ।
रावणस्तु रणश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह ॥ ७.२३.१ ॥
नंतर दशग्रीव रावणाने देवश्रेष्ठ यमाला जिंकले; युद्धात स्वतःची प्रशंसा करणाऱ्या रावणाने आपल्या सहाय्यकांना पाहिले.
7.23.2
ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।
रावणं राक्षसा दृष्ट्वा ह्यष्टवत् समुपागमन् ॥ ७.२३.२ ॥
नंतर रक्ताने माखलेल्या, प्रहारांनी जर्जर झालेल्या शरीराच्या रावणाला पाहून राक्षस घाबरून त्याच्याकडे आले.
7.23.3
जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः ।
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन तु ॥ ७.२३.३ ॥
विजयाची स्तुती करून मारीच प्रमुख राक्षस रावणाकडून सांत्वन मिळवून पुष्पक विमानात चढले.
7.23.4
ततो रसातलं गच्छन् प्रविष्टः पयसां निधिम् ।
दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम् ॥ ७.२३.४ ॥
नंतर रसातलाकडे जाताना त्याने जलनिधी (समुद्र)मध्ये प्रवेश केला; जो दैत्य व नागगणांनी वसलेला आणि वरुणाने सुरक्षित केलेला होता.
7.23.5
स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् ।
कृत्वा नागान्वशे हृष्टो ययौ मणिमयीं पुरीम् ॥ ७.२३.५ ॥
तो वासुकीने रक्षिलेल्या भोगवती नगरीत जाऊन, नागांना वश करून आनंदाने मणिमय नगरीकडे गेला.
7.23.6
निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् ।
राक्षसान्तान्समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत् ॥ ७.२३.६ ॥
तेथे वर मिळालेले निवातकवच नावाचे दैत्य राहत होते; त्यांनी राक्षसप्रमुखाजवळ (रावणाजवळ) येऊन युद्धासाठी आव्हान दिले.
7.23.7
ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः ।
नानाप्रहरणास्तत्र प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः ॥ ७.२३.७ ॥
ते सर्व दैत्य अत्यंत पराक्रमी व बलशाली होते; नाना प्रकारची शस्त्रे धारण करून, युद्धमदाने उन्मत्त होऊन ते तेथे हर्षित होते.
7.23.8
शूलैस्त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः ।
अन्योन्यं बिभिदुः क्रुद्धा राक्षसा दानवास्तथा ॥ ७.२३.८ ॥
क्रुद्ध झालेल्या राक्षसांनी व दानवांनी शूळ, त्रिशूळ, वज्र, पट्टिश, तलवार व परशू यांनी एकमेकांना भोसकले.
7.23.9
तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः ।
न चान्यतरयोस्तत्र विजयो वा क्षयो ऽपि वा ॥ ७.२३.९ ॥
ते युद्ध करीत असताना एक संपूर्ण वर्ष उलटून गेले; परंतु दोन्ही बाजूंपैकी कोणाचाही विजय किंवा पराजय झाला नाही.
7.23.10
ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः ।
आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः ॥ ७.२३.१० ॥
तेव्हा त्रिलोकाचा आश्रय असलेले, अविनाशी पितामह देव उत्तम विमानावर आरूढ होऊन तत्काळ तेथे आले.
7.23.11
निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् ।
वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत् ॥ ७.२३.११ ॥
निवातकवचांचे ते युद्धकर्म थांबवून वृद्ध पितामह अर्थपूर्ण शब्द बोलले.
7.23.12
नह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
न भवन्तः क्षयं नेतुमपि सामरदानवैः ॥ ७.२३.१२ ॥
या रावणाला युद्धात देव व असुरही जिंकू शकत नाहीत; आणि तुम्हीही देव व दानवांसह त्याचा नाश करू शकत नाही.
7.23.13
राक्षसस्य सखित्वं च भवद्भिः सह रोचते ।
अविभक्ताश्च सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः ॥ ७.२३.१३ ॥
राक्षसाशी तुमची मैत्री मला आवडते. मित्रांची सर्व ध्येये अविभाज्य असतात; यात संशय नाही.
7.23.14
ततो ऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः ।
निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा ॥ ७.२३.१४ ॥
मग तेथे रावणाने अग्नीला साक्षी ठेवून मैत्री केली; निवातकवचांसह तो तेव्हा आनंदित झाला.
7.23.15
अर्थतस्तैर्यथान्यायं संवत्सरमथोषितः ।
स्वपुरान्निर्विशेषं च प्रियं प्राप्तो दशाननः ॥ ७.२३.१५ ॥
त्यांच्यासोबत नियमानुसार, हेतूप्रमाणे एक वर्ष राहून, स्वतःच्या नगरापासून दूर असूनही दशानन प्रिय झाला.
7.23.16
ततोपधार्य मायानां शतमेकं समाप्तवान् ।
सलिलेन्द्रपुरान्वेषी भ्रमति स्म रसातलम् ॥ ७.२३.१६ ॥
मग विचार करून शंभर मायांपैकी एक पूर्ण केली; वरुणाचे नगर शोधत तो रसातलात भटकू लागला.
7.23.17
ततो ऽश्मनगरं नाम कालकेयैरधिष्ठितम् ।
गत्वा तु कालकेयांश्च हत्वा तत्र बलोत्कटान् ॥ ७.२३.१७ ॥
मग कालकेयांनी अधिष्ठित असलेल्या अश्मनगर नावाच्या नगरात जाऊन, तेथील बलोत्कट कालकेयांना ठार मारून...
7.23.18
शूर्पणख्याश्च भर्तारमसिना प्राच्छिनत्तदा ।
श्यालं च बलवन्तं च विद्युज्जिह्वं बलोत्कटम् ।
जिह्वया संलिहन्तं च राक्षसं समरे तथा ॥ ७.२३.१८ ॥
तेव्हा शूर्पणखेच्या पतीला त्याने तलवारीने छाटले; बलवान मेहुणा विद्युज्जिह्व आणि युद्धात जिभेने चाटणाऱ्या राक्षसालाही तसेच छाटले.
7.23.19
तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम् ॥ ७.२३.१९ ॥
त्याला क्षणार्धात जिंकून त्याने चारशे दैत्यांना ठार मारले.
7.23.20
ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव भास्वरम् ।
वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद्राक्षसाधिपः ॥ ७.२३.२० ॥
मग फिकट मेघासारखे, कैलासासारखे तेजस्वी वरुणाचे दिव्य निवासस्थान राक्षसाधिपतीने पाहिले.
7.23.21
क्षरन्तीं च पयस्तत्र सुरभिं गामवस्थिताम् ।
यस्याः पयोभिनिष्यन्दात्क्षीरोदो नाम सागरः ॥ ७.२३.२१ ॥
तेथे दूध पाझरत उभ्या असलेल्या सुरभी गाईला त्याने पाहिले; तिच्या दुधाच्या प्रवाहातून क्षीरोद नावाचा सागर निर्माण झाला.
7.23.22
ददर्श रावणस्तत्र गोवृषेन्द्रवरारणिम् ।
यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिर्निशाकरः ॥ ७.२३.२२ ॥
तेथे रावणाने गायी आणि वृषभांमध्ये श्रेष्ठ अशी ती अरणी पाहिली, जिच्यातून शीतल किरणांचा निशाकर चंद्र उदयास येतो.
7.23.23
यं समाश्रित्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः ।
अमृतं यत्र चोत्पन्नं स्वधा च स्वधभोजिनाम् ॥ ७.२३.२३ ॥
ज्याचा आश्रय घेऊन फेनपायी परम ऋषी जगतात, जिथे अमृत उत्पन्न झाले आणि स्वधाभोजी पितरांची स्वधाही उत्पन्न झाली.
7.23.24
यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः ।
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् ॥ ७.२३.२४ ॥
जगात माणसे जिला सुरभी नावाने ओळखतात, त्या परम अद्भुत गाईला रावणाने प्रदक्षिणा घातली.
7.23.25
प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः ।
ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा ।
नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम् ॥ ७.२३.२५ ॥
तो अनेक प्रकारच्या सैन्यांनी रक्षिलेल्या अत्यंत भयंकर स्थानात प्रविष्ट झाला. तेव्हा शेकडो धारांनी भरलेले, शरद ऋतूतील ढगासारखे, सदैव प्रसन्न असलेले वरुणाचे उत्तम गृह त्याने पाहिले.
7.23.26
ततो हत्वा बलाध्यक्षान्समरे तैश्च ताडितः ।
अब्रवीच्च ततो योधान्राजा शीघ्रं निवेद्यताम् ॥ ७.२३.२६ ॥
नंतर युद्धात त्यांच्या सेनापतींना मारून, त्यांच्याकडून प्रहार होऊन, राजा योद्ध्यांना म्हणाला, "लवकर कळवा."
7.23.27
युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् ।
वद वा न भयं ते ऽस्ति निर्जितो ऽस्मीति साञ्जलिः ॥ ७.२३.२७ ॥
युद्धाची इच्छा धरून रावण आला आहे; त्याला युद्ध द्या. किंवा "तुला भय नाही, मी पराभूत झालो आहे" असे हात जोडून सांग.
7.23.28
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः ।
पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च ॥ ७.२३.२८ ॥
याच वेळी महात्मा वरुणाचे क्रुद्ध पुत्र व नातू बाहेर पडले; गौर आणि पुष्करही.
7.23.29
ते तु वीर्यगुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः ।
युङ्क्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्वरवर्चसः ॥ ७.२३.२९ ॥
ते पराक्रम व गुणांनी युक्त, आपल्या सैन्यांनी वेढलेले; इच्छेप्रमाणे जाणारे रथ जोडून, उदयाच्या सूर्यासारखे तेजस्वी होते.
7.23.30
ततो युद्धं समभवद्दारुणं रोमहर्षणम् ।
सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च धीमतः ॥ ७.२३.३० ॥
तेव्हा सलिलेश्वराच्या (वरुणाच्या) पुत्रांमध्ये आणि बुद्धिमान रावणामध्ये भयंकर, रोमांच उभे करणारे युद्ध झाले.
7.23.31
अमात्यैश्च महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः ।
वारुणं तद्बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम् ॥ ७.२३.३१ ॥
महापराक्रमी अमात्यांनी दशग्रीव राक्षसासह वरुणपुत्रांचे संपूर्ण सैन्य क्षणार्धात पाडले.
7.23.32
समीक्ष्य स्वबलं सङ्ख्ये वरुणस्य सुतास्तदा ।
अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः ॥ ७.२३.३२ ॥
युद्धात आपले सैन्य नष्ट होताना पाहून वरुणाचे पुत्र बाणांच्या जाळ्याने पीडित होऊन युद्धकर्मापासून माघारी फिरले.
7.23.33
महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके ।
आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ॥ ७.२३.३३ ॥
भूतलावर असलेले ते पुष्पकावर बसलेल्या रावणाला पाहून वेगवान रथांसह तत्काळ आकाशात शिरले.
7.23.34
महादासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् ।
आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव ॥ ७.२३.३४ ॥
नंतर त्यांनी समान स्थान मिळवले; देव-दानवांमध्ये होते तसे भयंकर आकाशयुद्ध घडले.
7.23.35
ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसन्निभैः ।
विमुखीकृत्य सन्तुष्टा विनेदुर्विविधान्रवान् ॥ ७.२३.३५ ॥
नंतर त्यांनी युद्धात अग्निसम बाणांनी रावणाला पराङ्मुख करून आनंदाने विविध प्रकारे गर्जना केल्या.
7.23.36
ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत् ॥ ७.२३.३६ ॥
नंतर क्रुद्ध झालेल्या महोदराने राजाला अपमानित झालेले पाहिले आणि मृत्यूचे भय सोडून युद्धाभिलाषी वीराने चहूकडे पाहिले.
7.23.37
तेन ते दारुणा युद्धे कामगाः पवनोपमाः ।
महोदरेण गदया हता वै प्रययुः क्षितिम् ॥ ७.२३.३७ ॥
युद्धात त्याने आपल्या भयंकर गदेने वार्‍यासारख्या इच्छेनुसार धावणाऱ्या त्यांच्या रथांना आदळून खाली पाडले; ते पृथ्वीवर कोसळले.
7.23.38
तेषां वरुणपुत्राणां हत्वा योधान्हयाञ्छतान् ।
मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान्स्थितान् ॥ ७.२३.३८ ॥
वरुणाच्या पुत्रांचे शेकडो योद्धे आणि घोडे मारून, त्यांना रथहीन उभे असलेले पाहून त्याने तत्काळ मोठी गर्जना केली.
7.23.39
ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्हतैः ।
महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले ॥ ७.२३.३९ ॥
त्यांचे ते रथ, घोडे व सारथ्यांसह महोदराने मारल्यामुळे पृथ्वीवर कोसळले.
7.23.40
ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः ।
आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः ॥ ७.२३.४० ॥
महात्मा वरुणाचे पुत्र रथ सोडून आकाशात उभे राहिले; आपल्या स्वतःच्या सामर्थ्याने ते शूर विचलित झाले नाहीत.
7.23.41
धनूंषि कृत्वा सज्जानि विनिर्भिद्य महोदरम् ।
रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन् ॥ ७.२३.४१ ॥
धनुष्ये सज्ज करून, महोदराला भेदून, क्रुद्ध होऊन ते सर्व एकत्र होऊन युद्धात रावणावर धावून गेले.
7.23.42
सायकैश्चापविभ्रष्टैर्वज्रकल्पैः सुदारुणैः ।
दारयन्ति स्म सङ्क्रुद्धा मेघा इव महागिरिम् ॥ ७.२३.४२ ॥
धनुष्यातून सुटलेल्या वज्रासारख्या भयानक बाणांनी अतिक्रुद्ध होऊन ते त्याला असे फोडू लागले जसे मेघ महान पर्वताला फोडतात.
7.23.43
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव निर्गतः ।
शरवर्षैर्महाघोरैस्तेषां मर्मस्वताडयत् ॥ ७.२३.४३ ॥
तेव्हा संतप्त दशग्रीव कालाग्नीप्रमाणे बाहेर पडला आणि भयंकर बाणवर्षावाने त्यांच्या मर्मस्थानांवर प्रहार केला.
7.23.44
ततस्तेनैव सहसा सीदन्ति स्म पदातयः ।
मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च ॥ ७.२३.४४ ॥
तेव्हा त्याच्या आक्रमणाने पायदळ अचानक व्याकूळ झाले; मग विचित्र मुसळे आणि शंभर भल्ल बाण (त्यांच्यावर कोसळले).
7.23.45
पट्टिशांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा ।
पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः ॥ ७.२३.४५ ॥
पट्टिश, शक्ती, शतघ्नी आणि तोमरही तसेच—त्यांच्यावर उभा राहून दुर्धर्ष (रावणाने) टाकले.
7.23.46
अपविद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ।
महापङ्कमिवासाद्य कुञ्जराष्षष्टिहायनाः ॥ ७.२३.४६ ॥
प्रहारांनी जखमी झालेले ते वीर पायदळ पळाले, जसे साठ वर्षांचे हत्ती मोठ्या चिखलात अडकतात.
7.23.47
सीदमानान्सुतान्दृष्ट्वा विह्वलान्सुमहौजसः ।
ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा ॥ ७.२३.४७ ॥
आपल्या पुत्रांना व्याकूळ आणि पीडित पाहून महातेजस्वी रावण आनंदाने महामेघासारखा गर्जला.
7.23.48
ततो रक्षो महानादान्मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् ।
नानाप्रहरणोपेतैर्धारापातैरिवाम्बुदः ॥ ७.२३.४८ ॥
तेव्हा राक्षसाने महानाद करत वारुणास्त्रांनी प्रहार केला—नाना शस्त्रांसह, मेघ धारा कोसळतो तसा.
7.23.49
ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले ।
रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः ॥ ७.२३.४९ ॥
तेव्हा ते सर्व पराभूत होऊन धरणीवर पडले; रणांगणातून त्यांच्याच माणसांनी त्यांना लगेच घरी नेले.
7.23.50
तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम् ॥ ७.२३.५० ॥
तेव्हा तो राक्षस त्यांना म्हणाला, "वरुणाला कळवा."
7.23.51
रावणं त्वब्रवीन्मन्त्री प्रहस्तो नाम वारुणः ।
गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं जलेश्वरः ॥ ७.२३.५१ ॥
परंतु वरुणाचा मंत्री प्रहस्त नावाचा रावणाला म्हणाला, "जलेश्वर महाराज ब्रह्मलोकी गेले आहेत."
7.23.52
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ।
तत्किं तव वृथा वीर परिश्रम्य गते नृपे ।
ये तु सन्निहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ॥ ७.२३.५२ ॥
तू युद्धात ज्याला आव्हान देत आहेस ते गांधर्वसंगीत ऐकण्यासाठीच वरुण गेला आहे; हे वीरा, राजा निघून गेल्यावर तुझे श्रम व्यर्थ आहेत. इथे जे वीर कुमार उपस्थित होते ते पराजित झाले आहेत.
7.23.53
राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रान्तो वरुणालयात् ॥ ७.२३.५३ ॥
राक्षसराज ते ऐकून, आपले नाव जाहीर करून, हर्षाने गर्जना करत वरुणालयातून निघाला.
7.23.54
आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः ।
लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ ॥ ७.२३.५४ ॥
ज्या मार्गाने तो आला होता, त्याच मार्गाने परत वळून, तो राक्षस लंकेकडे तोंड करून आकाशमार्गाने गेला.