वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.23.1
ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुङ्गवम् ।
रावणस्तु रणश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह ॥ ७.२३.१ ॥
फिर दशग्रीव रावण ने देवताओं में श्रेष्ठ यम को जीत लिया, और युद्ध में अपनी प्रशंसा करने वाले रावण ने अपने सहायकों को देखा।
7.23.2
ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।
रावणं राक्षसा दृष्ट्वा ह्यष्टवत् समुपागमन् ॥ ७.२३.२ ॥
फिर जिसका शरीर रक्त से सना था और प्रहारों से जर्जर हो गया था, उस रावण को राक्षसों ने देखा और घबराकर उसके पास आ गए।
7.23.3
जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः ।
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन तु ॥ ७.२३.३ ॥
विजय की प्रशंसा करके मारीच आदि प्रमुख राक्षसों ने रावण से सांत्वना पाकर सब पुष्पक विमान पर चढ़ गए।
7.23.4
ततो रसातलं गच्छन् प्रविष्टः पयसां निधिम् ।
दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम् ॥ ७.२३.४ ॥
फिर रसातल की ओर जाते हुए उसने जल-निधि (समुद्र) में प्रवेश किया, जो दैत्यों और नागों के समूहों से बसा हुआ और वरुण द्वारा भली-भाँति सुरक्षित था।
7.23.5
स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् ।
कृत्वा नागान्वशे हृष्टो ययौ मणिमयीं पुरीम् ॥ ७.२३.५ ॥
वह वासुकि द्वारा रक्षित भोगवती नगरी में जाकर, नागों को वश में करके प्रसन्न होकर मणिमयी नगरी की ओर चला गया।
7.23.6
निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् ।
राक्षसान्तान्समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत् ॥ ७.२३.६ ॥
वहाँ निवातकवच नामक दैत्य, जिन्होंने वर प्राप्त किए थे, वास करते थे; उन्होंने राक्षसों के सेनापति (रावण) के पास आकर युद्ध के लिए ललकारा।
7.23.7
ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः ।
नानाप्रहरणास्तत्र प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः ॥ ७.२३.७ ॥
वे सभी अत्यन्त पराक्रमी, बलशाली दैत्य, नाना प्रकार के अस्त्र धारण किए हुए, युद्ध के मद में उन्मत्त होकर वहाँ हर्षित थे।
7.23.8
शूलैस्त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः ।
अन्योन्यं बिभिदुः क्रुद्धा राक्षसा दानवास्तथा ॥ ७.२३.८ ॥
क्रोध से भरे राक्षस और दानव शूल, त्रिशूल, वज्र, पट्टिश, तलवार और परशुओं से एक-दूसरे को चीरने लगे।
7.23.9
तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः ।
न चान्यतरयोस्तत्र विजयो वा क्षयो ऽपि वा ॥ ७.२३.९ ॥
उन युद्ध करते हुए योद्धाओं का एक पूरा वर्ष बीत गया, परन्तु उनमें से किसी की भी न विजय हुई, न पराजय।
7.23.10
ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः ।
आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः ॥ ७.२३.१० ॥
तब त्रिलोक के आश्रय, अविनाशी पितामह ब्रह्मा, श्रेष्ठ विमान पर सवार होकर शीघ्र ही वहाँ आए।
7.23.11
निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् ।
वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत् ॥ ७.२३.११ ॥
निवातकवचों के उस युद्ध-कर्म को रोककर वृद्ध पितामह ने विदित अर्थ वाले वचन कहे।
7.23.12
नह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
न भवन्तः क्षयं नेतुमपि सामरदानवैः ॥ ७.२३.१२ ॥
यह रावण युद्ध में देवताओं और असुरों द्वारा भी जीता नहीं जा सकता, और न ही आप लोग देवताओं और दानवों सहित विनाश को प्राप्त करा सकते हैं।
7.23.13
राक्षसस्य सखित्वं च भवद्भिः सह रोचते ।
अविभक्ताश्च सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः ॥ ७.२३.१३ ॥
राक्षस के साथ आप लोगों की मित्रता मुझे अच्छी लगती है। मित्रों के सभी प्रयोजन अविभाज्य होते हैं, इसमें कोई संदेह नहीं।
7.23.14
ततो ऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः ।
निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा ॥ ७.२३.१४ ॥
तब वहाँ रावण ने अग्नि को साक्षी मानकर मैत्री की, और निवातकवचों के साथ वह तब प्रसन्न हो गया।
7.23.15
अर्थतस्तैर्यथान्यायं संवत्सरमथोषितः ।
स्वपुरान्निर्विशेषं च प्रियं प्राप्तो दशाननः ॥ ७.२३.१५ ॥
उनके साथ विधिपूर्वक, प्रयोजन के अनुसार, एक वर्ष तक रहकर दशानन अपने नगर से दूर भी समान प्रेम वाला हो गया।
7.23.16
ततोपधार्य मायानां शतमेकं समाप्तवान् ।
सलिलेन्द्रपुरान्वेषी भ्रमति स्म रसातलम् ॥ ७.२३.१६ ॥
तब उसने सोचकर सौ मायाओं में से एक को पूरा किया, और जलपति के नगर की खोज करता हुआ वह रसातल में भटकने लगा।
7.23.17
ततो ऽश्मनगरं नाम कालकेयैरधिष्ठितम् ।
गत्वा तु कालकेयांश्च हत्वा तत्र बलोत्कटान् ॥ ७.२३.१७ ॥
फिर अश्मनगर नामक, कालकेयों से अधिष्ठित नगर में जाकर, वहाँ के बलोन्मत्त कालकेयों को मारकर...
7.23.18
शूर्पणख्याश्च भर्तारमसिना प्राच्छिनत्तदा ।
श्यालं च बलवन्तं च विद्युज्जिह्वं बलोत्कटम् ।
जिह्वया संलिहन्तं च राक्षसं समरे तथा ॥ ७.२३.१८ ॥
तब उसने शूर्पणखा के पति को तलवार से काट डाला, तथा बलवान साले विद्युज्जिह्व को, और युद्ध में जीभ से चाटते हुए राक्षस को भी उसी प्रकार काट डाला।
7.23.19
तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम् ॥ ७.२३.१९ ॥
उसे क्षण भर में जीतकर उसने चार सौ दैत्यों का वध कर डाला।
7.23.20
ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव भास्वरम् ।
वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद्राक्षसाधिपः ॥ ७.२३.२० ॥
तब पीले बादल के समान, कैलास की भाँति दीप्तिमान वरुण के दिव्य भवन को राक्षसराज ने देखा।
7.23.21
क्षरन्तीं च पयस्तत्र सुरभिं गामवस्थिताम् ।
यस्याः पयोभिनिष्यन्दात्क्षीरोदो नाम सागरः ॥ ७.२३.२१ ॥
वहाँ दूध बहाती हुई सुरभि गौ खड़ी थी, जिसके दूध के प्रवाह से क्षीरोद नामक सागर बना।
7.23.22
ददर्श रावणस्तत्र गोवृषेन्द्रवरारणिम् ।
यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिर्निशाकरः ॥ ७.२३.२२ ॥
वहाँ रावण ने गौओं और वृषभों में श्रेष्ठ उस दिव्य अरणि को देखा, जिससे शीतल किरणों वाला निशाकर चन्द्रमा उत्पन्न होता है।
7.23.23
यं समाश्रित्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः ।
अमृतं यत्र चोत्पन्नं स्वधा च स्वधभोजिनाम् ॥ ७.२३.२३ ॥
जिसका आश्रय लेकर फेनपायी परम ऋषि जीवित रहते हैं, जहाँ अमृत उत्पन्न हुआ और स्वधाभोजी पितरों की स्वधा भी उत्पन्न हुई।
7.23.24
यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः ।
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् ॥ ७.२३.२४ ॥
लोक में मनुष्य जिसे सुरभि नाम से पुकारते हैं, उस परम अद्भुत गौ की रावण ने प्रदक्षिणा की।
7.23.25
प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः ।
ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा ।
नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम् ॥ ७.२३.२५ ॥
वह अत्यंत भयानक, अनेक प्रकार की सेनाओं से सुरक्षित (भवन) में प्रविष्ट हुआ। तब उसने वरुण के उस उत्तम भवन को देखा, जो सैकड़ों धाराओं से भरा, शरद् ऋतु के बादल के समान, और सदा प्रसन्न था।
7.23.26
ततो हत्वा बलाध्यक्षान्समरे तैश्च ताडितः ।
अब्रवीच्च ततो योधान्राजा शीघ्रं निवेद्यताम् ॥ ७.२३.२६ ॥
फिर समर में उनके सेनापतियों को मारकर और उनसे आहत होकर, तब राजा ने योद्धाओं से कहा, "शीघ्र ही निवेदन करो।"
7.23.27
युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् ।
वद वा न भयं ते ऽस्ति निर्जितो ऽस्मीति साञ्जलिः ॥ ७.२३.२७ ॥
युद्ध चाहने वाला रावण आया है; उसे युद्ध दो। या कहो कि तुम्हें भय नहीं है, मैं पराजित हूँ, इस प्रकार हाथ जोड़कर।
7.23.28
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः ।
पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च ॥ ७.२३.२८ ॥
इसी बीच महात्मा वरुण के क्रुद्ध पुत्र और पौत्र निकल आए, और गौर तथा पुष्कर भी।
7.23.29
ते तु वीर्यगुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः ।
युङ्क्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्वरवर्चसः ॥ ७.२३.२९ ॥
वे पराक्रम और गुणों से युक्त, अपनी सेनाओं से घिरे हुए, इच्छानुसार चलने वाले रथ जोतकर, उदित सूर्य के समान दीप्तिमान तेज वाले थे।
7.23.30
ततो युद्धं समभवद्दारुणं रोमहर्षणम् ।
सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च धीमतः ॥ ७.२३.३० ॥
तब सलिलेश्वर (वरुण) के पुत्रों और बुद्धिमान रावण के बीच भीषण, रोंगटे खड़े कर देने वाला युद्ध छिड़ गया।
7.23.31
अमात्यैश्च महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः ।
वारुणं तद्बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम् ॥ ७.२३.३१ ॥
महावीर्यशाली अमात्यों ने दशग्रीव राक्षस की सेना के साथ मिलकर वरुण-पुत्रों की पूरी सेना को क्षणभर में गिरा दिया।
7.23.32
समीक्ष्य स्वबलं सङ्ख्ये वरुणस्य सुतास्तदा ।
अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः ॥ ७.२३.३२ ॥
युद्ध में अपनी सेना को नष्ट होते देखकर वरुण के पुत्र बाणों के जाल से पीड़ित होकर युद्धकर्म से पीछे हट गए।
7.23.33
महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके ।
आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ॥ ७.२३.३३ ॥
भूतल पर स्थित वे पुष्पक विमान पर बैठे रावण को देखकर शीघ्रगामी रथों से तुरंत आकाश में प्रवेश कर गए।
7.23.34
महादासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् ।
आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव ॥ ७.२३.३४ ॥
फिर उन्होंने समान स्थान प्राप्त कर लिया, और देवताओं और दानवों जैसा वह भयंकर आकाश-युद्ध छिड़ गया।
7.23.35
ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसन्निभैः ।
विमुखीकृत्य सन्तुष्टा विनेदुर्विविधान्रवान् ॥ ७.२३.३५ ॥
तब उन्होंने युद्ध में अग्नि के समान बाणों से रावण को पीछे लौटा दिया और संतुष्ट होकर अनेक प्रकार की गर्जनाएँ कीं।
7.23.36
ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत् ॥ ७.२३.३६ ॥
तब क्रोधित महोदर ने राजा को अपमानित देखा, और मृत्यु के भय को त्यागकर युद्ध की इच्छा से वीर ने चारों ओर दृष्टि डाली।
7.23.37
तेन ते दारुणा युद्धे कामगाः पवनोपमाः ।
महोदरेण गदया हता वै प्रययुः क्षितिम् ॥ ७.२३.३७ ॥
उसने युद्ध में अपनी भयानक गदा से उनके वायु के समान, इच्छानुसार चलने वाले रथों को मार गिराया, और वे धरती पर जा गिरे।
7.23.38
तेषां वरुणपुत्राणां हत्वा योधान्हयाञ्छतान् ।
मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान्स्थितान् ॥ ७.२३.३८ ॥
वरुण के पुत्रों के सैकड़ों योद्धों और घोड़ों को मारकर उसने तुरंत बड़ी गर्जना की, और उन्हें रथहीन खड़े देखकर।
7.23.39
ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्हतैः ।
महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले ॥ ७.२३.३९ ॥
उनके वे रथ, घोड़ों और सारथियों सहित, महोदर द्वारा मारे जाकर पृथ्वी की सतह पर गिर पड़े।
7.23.40
ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः ।
आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः ॥ ७.२३.४० ॥
वरुण के महात्मा पुत्र रथों को छोड़कर आकाश में खड़े हो गए; अपने ही प्रभाव से वे शूरवीर विचलित नहीं हुए।
7.23.41
धनूंषि कृत्वा सज्जानि विनिर्भिद्य महोदरम् ।
रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन् ॥ ७.२३.४१ ॥
धनुषों को चढ़ाकर, महोदर को छेदकर, वे क्रोधित होकर एक साथ युद्ध में रावण की ओर दौड़ पड़े।
7.23.42
सायकैश्चापविभ्रष्टैर्वज्रकल्पैः सुदारुणैः ।
दारयन्ति स्म सङ्क्रुद्धा मेघा इव महागिरिम् ॥ ७.२३.४२ ॥
धनुष से छूटे वज्र के समान अत्यंत भयानक बाणों से वे अति क्रोधित होकर उसे वैसे ही छिन्न-भिन्न करने लगे जैसे मेघ किसी महान पर्वत को विदीर्ण करते हैं।
7.23.43
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव निर्गतः ।
शरवर्षैर्महाघोरैस्तेषां मर्मस्वताडयत् ॥ ७.२३.४३ ॥
तब क्रोधित दशग्रीव प्रलयकालीन अग्नि के समान निकला और अत्यंत भयंकर बाणवर्षा से उनके मर्मस्थानों पर प्रहार करने लगा।
7.23.44
ततस्तेनैव सहसा सीदन्ति स्म पदातयः ।
मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च ॥ ७.२३.४४ ॥
तब उसके (आक्रमण) से सहसा पैदल सैनिक व्याकुल हो उठे; फिर विचित्र मुसल और सौ भल्ल बाण (उन पर बरसने लगे)।
7.23.45
पट्टिशांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा ।
पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः ॥ ७.२३.४५ ॥
पट्टिश, शक्तियाँ, शतघ्नियाँ और तोमर भी—इसी प्रकार—अजेय (रावण) उनके ऊपर खड़ा होकर गिराने लगा।
7.23.46
अपविद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ।
महापङ्कमिवासाद्य कुञ्जराष्षष्टिहायनाः ॥ ७.२३.४६ ॥
वे वीर पैदल सैनिक घायल होकर भाग निकले, जैसे साठ वर्ष के हाथी घोर कीचड़ में फँस जाएँ।
7.23.47
सीदमानान्सुतान्दृष्ट्वा विह्वलान्सुमहौजसः ।
ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा ॥ ७.२३.४७ ॥
अपने पुत्रों को व्याकुल और कष्ट में देखकर अत्यंत तेजस्वी रावण हर्ष से गरजा, जैसे महान मेघ गर्जता है।
7.23.48
ततो रक्षो महानादान्मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् ।
नानाप्रहरणोपेतैर्धारापातैरिवाम्बुदः ॥ ७.२३.४८ ॥
तब राक्षस ने महानाद करते हुए वारुणास्त्रों से प्रहार किया—नाना प्रकार के शस्त्रों से युक्त, मानो मेघ अपनी धाराएँ बरसा रहा हो।
7.23.49
ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले ।
रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः ॥ ७.२३.४९ ॥
तब वे सभी पराजित होकर धरती पर गिर पड़े, और अपने ही सेवकों द्वारा रणभूमि से शीघ्र ही घरों में पहुँचा दिए गए।
7.23.50
तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम् ॥ ७.२३.५० ॥
तब उस राक्षस ने उनसे कहा, "वरुण को सूचित कर दो।"
7.23.51
रावणं त्वब्रवीन्मन्त्री प्रहस्तो नाम वारुणः ।
गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं जलेश्वरः ॥ ७.२३.५१ ॥
परंतु वरुण के मंत्री प्रहस्त नामक अधिकारी ने रावण से कहा, "जलों के स्वामी महाराज तो ब्रह्मलोक को चले गए हैं।"
7.23.52
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ।
तत्किं तव वृथा वीर परिश्रम्य गते नृपे ।
ये तु सन्निहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ॥ ७.२३.५२ ॥
वरुण गंधर्व-संगीत सुनने गए हैं, जिसके लिए तुम युद्ध में उन्हें ललकार रहे हो। हे वीर, राजा के चले जाने पर तुम्हारा परिश्रम व्यर्थ है। जो वीर कुमार यहाँ उपस्थित थे, वे तो पराजित हो चुके हैं।
7.23.53
राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रान्तो वरुणालयात् ॥ ७.२३.५३ ॥
राक्षसराज ने यह सुनकर, अपना नाम घोषित करके, हर्ष से गर्जना करते हुए वरुण के लोक से प्रस्थान किया।
7.23.54
आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः ।
लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ ॥ ७.२३.५४ ॥
जिस मार्ग से वह आया था, उसी से लौटकर वह राक्षस लंका की ओर मुख करके आकाश-मार्ग से चला गया।