বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 7.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.28.1
सुमालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना भस्मसात्कृतम् ।
स्वसैन्यं विद्रुतं चापि लक्षयित्वा ऽर्दितं सुरैः ॥ ७.२८.१ ॥
সুমালী বসুর দ্বারা নিহত ও ভস্মীভূত হয়েছে দেখে, এবং নিজের সৈন্যদল ছত্রভঙ্গ হয়ে দেবতাদের দ্বারা পীড়িত হচ্ছে জেনে।
7.28.2
ततः स बलवान्क्रुद्धो रावणस्य सुतस्तदा ।
निवर्त्य राक्षसान्सर्वान्मेघनादो व्यवस्थितः ॥ ७.२८.२ ॥
তখন বলবান ও ক্রুদ্ধ রাবণপুত্র মেঘনাদ সমস্ত রাক্ষসদের ফিরিয়ে দাঁড়িয়ে গেলেন।
7.28.3
सुरथेनाग्निवर्णेन कामगेन महारथः ।
अभिदुद्राव सेनां तां वनान्यग्निरिव ज्वलन् ॥ ७.२८.३ ॥
অগ্নিবর্ণ, ইচ্ছামতো চলা রথে আরূঢ় মহারথী সেই সৈন্যদলের উপর ঝাঁপিয়ে পড়লেন, বনের উপর জ্বলন্ত আগুনের মতো।
7.28.4
ततः प्रविशतस्तस्य विविधायुधधारिणः ।
विदुद्रुवुर्दिशः सर्वा दर्शनादेव देवताः ॥ ७.२८.४ ॥
তখন বিবিধ অস্ত্রধারী সে প্রবেশ করামাত্র, তাঁকে দেখেই দেবতারা সব দিকে পালিয়ে গেলেন।
7.28.5
न बभूव तदा कश्चिद्युयुत्सोरस्य सम्मुखे ।
सर्वानाविद्ध्य वित्रस्तांस्ततः शक्रो ऽब्रवीत्सुरान् ॥ ७.२८.५ ॥
তখন তাঁর সম্মুখে যুদ্ধ করতে ইচ্ছুক কেউ ছিল না। সকলকে ভীত দেখে তখন ইন্দ্র দেবতাদের বললেন।
7.28.6
न भेतव्यं न गन्तव्यं निवर्तध्वं रणे सुराः ।
एष गच्छति पुत्रो मे युद्धार्थमपराजितः ॥ ७.२८.६ ॥
হে দেবতারা, ভয় পেয়ো না, পালিয়ো না, যুদ্ধে ফিরে দাঁড়াও। এই যে আমার অপরাজেয় পুত্র যুদ্ধের জন্য যাচ্ছে।
7.28.7
ततः शक्रसुतो देवो जयन्त इति विश्रुतः ।
रथेनाद्भुतकल्पेन सङ्ग्रामे सो ऽभ्यवर्तत ॥ ७.२८.७ ॥
তখন ইন্দ্রের পুত্র, জয়ন্ত নামে বিখ্যাত দেবতা, অদ্ভুত গঠনের রথে যুদ্ধে এগিয়ে গেলেন।
7.28.8
ततस्ते त्रिदशाः सर्वे परिवार्य शचीसुतम् ।
रावणस्य सुतं युद्धे समासाद्य प्रजघ्निरे ॥ ७.२८.८ ॥
তখন সমস্ত দেবতা শচীপুত্রকে ঘিরে ধরে যুদ্ধে রাবণের পুত্রের সম্মুখীন হয়ে তাকে আঘাত করলেন।
7.28.9
तेषां युद्धं समभवत्सदृशं देवरक्षसाम् ।
महेन्द्रस्य च पुत्रस्य राक्षसेन्द्रसुतस्य च ॥ ७.२८.९ ॥
দেবতা ও রাক্ষসদের মধ্যে সেই যুদ্ধ সমানে সমানে হল; মহেন্দ্রের পুত্র ও রাক্ষসরাজের পুত্রের মধ্যেও সমান যুদ্ধ হল।
7.28.10
ततो मातलिपुत्रे तु गोमुखे राक्षसात्मजः ।
सारथौ पातयामास शरान्कनकभूषणान् ॥ ७.२८.१० ॥
তখন রাক্ষসপুত্র মাতলির পুত্র গোমুখ নামক সারথির উপর স্বর্ণালংকৃত বাণ নিক্ষেপ করলেন।
7.28.11
शचीसुतश्चापि तथा जयन्तस्तस्य सारथिम् ।
तं चापि रावणिः क्रुद्धः समन्तात्प्रत्यविध्यत ॥ ७.२८.११ ॥
শচীপুত্র জয়ন্তও তেমনই নিজের সারথিকে রক্ষা করলেন; কিন্তু ক্রুদ্ধ রাবণি তাঁকেও চারদিক থেকে বাণে বিদ্ধ করলেন।
7.28.12
स हि क्रोधसमाविष्टो बली विस्फारितेक्षणः ।
रावणिः शक्रतनयं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ७.२८.१२ ॥
ক্রোধে পূর্ণ, বলবান, বিস্ফারিত নয়ন রাবণি শক্রপুত্রকে বাণবর্ষণে আচ্ছাদিত করলেন।
7.28.13
ततो नानाप्रहरणाञ्छितधारान्सहस्रशः ।
पातयामास सङ्क्रुद्धः सुरसैन्येषु रावणिः ॥ ७.२८.१३ ॥
তখন ক্রুদ্ধ রাবণি দেবসেনাদের উপর তীক্ষ্ণ ধারের নানা অস্ত্র সহস্র সহস্র নিক্ষেপ করল।
7.28.14
शतघ्नीमुसलप्रासगदाखड्गपरश्वधान् ।
महान्ति गिरिशृङ्गाणि पातयामास रावणिः ॥ ७.२८.१४ ॥
শতঘ্নী, মুষল, প্রাস, গদা, খড়্গ ও পরশু এবং বিশাল পর্বতশৃঙ্গ রাবণি নিক্ষেপ করল।
7.28.15
ततः प्रव्यथिता लोकाः सञ्जज्ञे च तमो ऽभवत् ।
तस्य रावणपुत्रस्य शत्रुसैन्यानि निघ्नतः ॥ ७.२८.१५ ॥
তখন লোকসকল ভীত হল, অন্ধকার নেমে এল; রাবণের সেই পুত্র শত্রুসেনা সংহার করছিল।
7.28.16
ततस्तद्दैवतबलं समन्तात्तं शचीसुतम् ।
बहुप्रकारमस्वस्थमभवच्छरपीडितम् ॥ ७.२८.१६ ॥
তখন শচীপুত্রের (ইন্দ্রের) সেই দেবসেনা চারদিক থেকে বাণে পীড়িত হয়ে নানাভাবে বিপর্যস্ত হল।
7.28.17
नाभ्यजानन्त चान्योन्यं रक्षो वा देवता ऽथवा ।
तत्र तत्र विपर्यस्तं समन्तात्परिधावति ॥ ७.२८.१७ ॥
কে রাক্ষস, কে দেবতা—তারা একে অপরকে চিনতে পারল না; চারদিকে বিভ্রান্ত হয়ে এদিক-ওদিক ছুটতে লাগল।
7.28.18
देवा देवान्निजघ्नुस्ते राक्षसान्राक्षसास्तथा ।
सम्मूढास्तमसाच्छन्ना व्यद्रवन्नपरे तथा ॥ ७.२८.१८ ॥
দেবতারা দেবতাদের, রাক্ষসেরা রাক্ষসদের বধ করল; অন্ধকারে আচ্ছন্ন ও মোহগ্রস্ত অপরেরাও পালিয়ে গেল।
7.28.19
एतस्मिन्नन्तरे वीरः पुलोमा नाम वीर्यवान् ।
दैत्येन्द्रस्तेन सङ्गृह्य शचीपुत्रो ऽपवाहितः ॥ ७.२८.१९ ॥
এই সময়ে বীর ও বীর্যবান পুলোমা নামক দৈত্যেন্দ্র শচীপুত্রকে ধরে দূরে সরিয়ে নিয়ে গেল।
7.28.20
सङ्गृह्य तं तु दौहित्रं प्रविष्टः सागरं तदा ।
आर्यकः स हि तस्यासीत्पुलोमा येन सा शची ॥ ७.२८.२० ॥
সেই দৌহিত্রকে ধরে তখন সে সাগরে প্রবেশ করল; কারণ পুলোমা তার মাতামহ ছিল, যার কন্যা শচী।
7.28.21
ज्ञात्वा प्रणाशं तु तदा जयन्तस्याथ देवताः ।
अप्रहृष्टास्ततः सर्वा व्यथिताः सम्प्रदुद्रुवुः ॥ ७.२८.२१ ॥
জয়ন্তের বিনাশ জেনে তখন দেবতারা সকলে অপ্রসন্ন ও ব্যথিত হয়ে পালিয়ে গেলেন।
7.28.22
रावणिस्त्वथ सङ्क्रुद्धो बलैः परिवृतः स्वकैः ।
अभ्यधावत देवांस्तान्मुमोच च महास्वनम् ॥ ७.२८.२२ ॥
তখন ক্রুদ্ধ রাবণি নিজের সৈন্যদলে পরিবৃত হয়ে সেই দেবতাদের দিকে ধাবিত হয়ে মহা গর্জন করল।
7.28.23
दृष्ट्वा प्रणाशं पुत्रस्य दैवतेषु च विद्रुतम् ।
मातलिं चाह देवेशो रथः समुपनीयताम् ॥ ७.२८.२३ ॥
পুত্রের বিনাশ এবং দেবতাদের পলায়ন দেখে দেবেশ মাতলিকে বললেন, "রথ এখানে নিয়ে এসো।"
7.28.24
स तु दिव्यो महाभीमः सज्ज एव महारथः ।
उपस्थितो मातलिना वाह्यमानो महाजवः ॥ ७.२८.२४ ॥
সেই দিব্য, অতি ভয়ংকর মহারথ প্রস্তুতই ছিল; মাতলির চালনায় মহাবেগে এসে উপস্থিত হলো।
7.28.25
ततो मेघा रथे तस्मिंस्तडित्त्वन्तो महाबलाः ।
अग्रतो वायुचपला नेदुः परमनिःस्वनाः ॥ ७.२८.२५ ॥
তখন সেই রথের সামনে বিদ্যুৎসমন্বিত মহাবলী মেঘগুলি বায়ুর মতো চঞ্চলভাবে ছুটে গিয়ে প্রচণ্ড গর্জন করতে লাগল।
7.28.26
नानावाद्यानि वाद्यन्त गन्धर्वाश्च समाहिताः ।
ननृतुश्चाप्सरःसङ्घा निर्याते त्रिदशेश्वरे ॥ ७.२८.२६ ॥
দেবরাজ যাত্রা করলে গন্ধর্বরা একাগ্রচিত্তে নানা বাদ্য বাজাতে লাগল, আর অপ্সরাদের দল নৃত্য করতে লাগল।
7.28.27
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैस्साध्यैश्च समरुद्गणैः ।
वृतो नानाप्रहरणैर्निर्ययौ त्रिदशाधिपः ॥ ७.२८.२७ ॥
রুদ্র, বসু, আদিত্য, সাধ্য ও মরুদ্গণ দ্বারা পরিবৃত হয়ে নানা অস্ত্র হাতে দেবাধিপতি বেরিয়ে পড়লেন।
7.28.28
निर्गच्छतस्तु शक्रस्य परुषं पवनो ववौ ।
भास्करो निष्प्रभश्चासीन्महोल्काश्च प्रपेदिरे ॥ ७.२८.२८ ॥
ইন্দ্র যাত্রা করতেই প্রচণ্ড বাতাস বইতে লাগল; সূর্য নিষ্প্রভ হল এবং বড় বড় উল্কা পড়তে লাগল।
7.28.29
एतस्मिन्नन्तरे शूरो दशग्रीवः प्रतापवान् ।
आरुरोह रथं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ७.२८.२९ ॥
এই সময়ে বীর ও প্রতাপশালী দশগ্রীব (রাবণ) বিশ্বকর্মা নির্মিত দিব্য রথে আরোহণ করলেন।
7.28.30
पन्नगैः सुमहाकार्यैर्वेष्टितं रोमहर्षणैः ।
तेषां निःश्वासवातेन प्रदीप्तमिव संयुगे ॥ ७.२८.३० ॥
সেই রথ অতি বিশালকায় ও রোমহর্ষক সর্পে বেষ্টিত ছিল; তাদের নিঃশ্বাসের বাতাসে যুদ্ধক্ষেত্রে তা যেন জ্বলছিল।
7.28.31
दैत्यैर्निशाचरैश्चैव स रथः परिवारितः ।
समराभिमुखो दैत्यो महेन्द्रं सो ऽभ्यवर्तत ॥ ७.२८.३१ ॥
দৈত্য ও নিশাচরদের দ্বারা পরিবৃত সেই রথে থাকা দৈত্যটি যুদ্ধে সম্মুখীন হয়ে মহেন্দ্রের দিকে অগ্রসর হল।
7.28.32
पुत्रं तं वारयित्वा तु स्वयमेव व्यवस्थितः ।
सो ऽपि युद्धाद्विनिष्क्रम्य रावणिः समुपाविशत् ॥ ७.२८.३२ ॥
পুত্রকে নিবৃত্ত করে সে নিজেই দাঁড়াল; আর রাবণি-ও যুদ্ধ থেকে সরে গিয়ে বসে পড়ল।
7.28.33
ततो युद्धं प्रवृत्तं तु सुराणां राक्षसैः सह ।
शस्त्राणि वर्षतां घोरं मेघानामिव संयुगे ॥ ७.२८.३३ ॥
তারপর দেবতা ও রাক্ষসদের মধ্যে ভয়ংকর যুদ্ধ শুরু হল; মেঘের মতো অস্ত্র বর্ষিত হতে লাগল।
7.28.34
कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा नानाप्रहरणोद्यतः ।
नाज्ञायत तदा युद्धे सह केनाप्ययुध्यत ॥ ७.२८.३४ ॥
কিন্তু দুষ্টচিত্ত কুম্ভকর্ণ নানা প্রহরণ উদ্যত করে যুদ্ধে মগ্ন ছিল; তখন সে কার সঙ্গে লড়ছে তা জানা যাচ্ছিল না।
7.28.35
दन्तैः भुजाभ्यां पद्मां च शक्तितोमरसायकैः ।
येन केनैव संरब्धस्ताडयामास वै सुरान् ॥ ७.२८.३५ ॥
দাঁতে, বাহুতে, পায়ে এবং শক্তি, তোমর ও শরের দ্বারা — হাতের কাছে যা পেল তাই দিয়ে ক্রুদ্ধ হয়ে সে দেবতাদের আঘাত করল।
7.28.36
ततो रुद्रैर्महाघोरैः सङ्गम्याथ निशाचरः ।
प्रयुद्धस्तैश्च सङ्ग्रामे क्षतः शस्त्रैर्निरन्तरम् ॥ ७.२८.३६ ॥
তারপর অতি ভয়ংকর রুদ্রদের সম্মুখীন হয়ে সেই নিশাচর যুদ্ধে প্রচণ্ড লড়ল; তাদের অস্ত্রে সে ক্রমাগত আহত হল।
7.28.37
बभौ शस्त्राचिततनुः कुम्भकर्णः क्षरन्नसृक् ।
विद्युत्स्तनितनिर्घोषो धारवानिव तोयदः ॥ ७.२८.३७ ॥
অস্ত্রে বিদ্ধ দেহে, রক্ত ঝরিয়ে কুম্ভকর্ণ বিদ্যুৎ ও বজ্রগর্জনসহ ধারাবর্ষী মেঘের মতো শোভা পেল।
7.28.38
ततस्तद्राक्षसं सैन्यं प्रयुद्धं समरुद्गणैः ।
रणे विद्रावितं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः ॥ ७.२८.३८ ॥
তখন মরুদগণের সঙ্গে ভীষণ যুদ্ধরত সেই রাক্ষস সেনা, রণক্ষেত্রে নানা তীক্ষ্ণ অস্ত্রে সম্পূর্ণ বিতাড়িত হলো।
7.28.39
केचिद्विनिहताः कृत्ताश्चेष्टन्ति स्म महीतले ।
वाहनेष्ववसक्ताश्च स्थिता एवापरे रणे ॥ ७.२८.३९ ॥
কেউ নিহত ও ছিন্ন হয়ে মাটিতে ছটফট করছিল; কেউ নিজ বাহনে আটকে ছিল, আর অন্যরা রণক্ষেত্রে দাঁড়িয়ে ছিল।
7.28.40
रथान्नागान्खरानुष्ट्रान्पन्नगांस्तुरगान् रणे ।
शिंशुमारान्वराहांश्च पिशाचवदनान्तथा ॥ ७.२८.४० ॥
যুদ্ধে রথ, হাতি, গাধা, উট, সাপ, ঘোড়া, শিশুমার (কুমির), শূকর এবং পিশাচের মুখবিশিষ্ট প্রাণীদের (তারা আরোহণ করেছিল)।
7.28.41
तान्समालिङ्ग्य बाहुभ्यां विष्टब्धाः केचिदुच्छ्रुताः ।
देवैस्तु शस्त्रसम्भिन्ना मम्रिरे च निशाचराः ॥ ७.२८.४१ ॥
কেউ কেউ বাহু দিয়ে সেগুলিকে জড়িয়ে ধরে উঁচু হয়ে ছিল; কিন্তু দেবতাদের অস্ত্রে বিদ্ধ হয়ে সেই নিশাচরেরা মরল।
7.28.42
चित्रकर्म इवाभाति स तेषां रणसम्प्लवः ।
निहतानां प्रमत्तानां राक्षसानां महीतले ॥ ७.२८.४२ ॥
মাটিতে নিহত, অসতর্ক সেই রাক্ষসদের সেই রণপ্রবাহ যেন চিত্রকর্মের মতো প্রতীয়মান হলো।
7.28.43
शोणितोदकनिष्पन्दकङ्कगृध्रसमाकुला ।
प्रवृत्ता संयुगमुखे शस्त्रग्राहवती नदी ॥ ७.२८.४३ ॥
রক্তজলের প্রবাহে পূর্ণ, বক ও শকুনে আকীর্ণ, যুদ্ধের মুখে প্রবাহিত, অস্ত্ররূপ কুমিরে ভরা এক নদী বয়ে চলল।
7.28.44
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो दशग्रीवः प्रतापवान् ।
निरीक्ष्य तद्बलं कृत्स्नं दैवतैर्विनिपातितम् ॥ ७.२८.४४ ॥
এই সময়ে ক্রুদ্ধ, প্রতাপশালী দশগ্রীব রাবণ দেখলেন যে তাঁর সমগ্র সেনা দেবতাদের দ্বারা নিহত হয়েছে।
7.28.45
स तं प्रति विगाह्याशु प्रवृद्धं सैन्यसागरम् ।
त्रिदशान्समरे निघ्नञ्छक्रमेवाभ्यवर्तत ॥ ७.२८.४५ ॥
তিনি সেই বিশাল সৈন্যসাগরে দ্রুত ঝাঁপিয়ে পড়ে, যুদ্ধে দেবতাদের বধ করতে করতে সরাসরি ইন্দ্রের দিকে অগ্রসর হলেন।
7.28.46
आगाच्छक्रो महच्चापं विस्फार्य सुमहास्वनम् ।
यस्य विस्फारघोषेण स्तनन्ति स्म दिशो दश ॥ ७.२८.४६ ॥
ইন্দ্র এলেন; তাঁর মহাধনুকে প্রবল শব্দে টঙ্কার তুললেন। সেই টঙ্কারধ্বনিতে দশদিক গর্জে উঠল।
7.28.47
तद्विकृष्य महच्चापमिन्द्रो रावणमूर्धनि ।
निपातयामास शरान्पावकादित्यवर्चसः ॥ ७.२८.४७ ॥
সেই মহাধনু আকর্ষণ করে ইন্দ্র রাবণের মস্তকে অগ্নি ও সূর্যের মতো দীপ্তিমান বাণ নিক্ষেপ করলেন।
7.28.48
तथैव च महाबाहुर्दशग्रीवो व्यवस्थितः ।
शक्रं कार्मुकविभ्रष्टैः शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ७.२८.४८ ॥
তেমনি মহাবাহু দশগ্রীব রাবণও অবিচলিত দাঁড়িয়ে, তাঁর ধনু থেকে ছোড়া শরবর্ষণে ইন্দ্রকে ঢেকে দিলেন।
7.28.49
प्रयुध्यतोरथ तयोर्बाणवर्षैः समन्ततः ।
न ज्ञायते तदा किञ्चित्सर्वं हि तमसा वृतम् ॥ ७.२८.४९ ॥
তখন তাঁরা দুজন যুদ্ধ করার সময় বাণবর্ষণে চারদিকে কিছুই দেখা যাচ্ছিল না, কারণ সবকিছু অন্ধকারে ঢাকা পড়েছিল।