वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.28.1
सुमालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना भस्मसात्कृतम् ।
स्वसैन्यं विद्रुतं चापि लक्षयित्वा ऽर्दितं सुरैः ॥ ७.२८.१ ॥
सुमाली को वसु द्वारा मारा गया और भस्म कर दिया गया देखकर, तथा अपनी सेना को भागी हुई और देवताओं से पीड़ित देखकर।
7.28.2
ततः स बलवान्क्रुद्धो रावणस्य सुतस्तदा ।
निवर्त्य राक्षसान्सर्वान्मेघनादो व्यवस्थितः ॥ ७.२८.२ ॥
तब बलवान् और क्रोधित रावण का पुत्र मेघनाद, सभी राक्षसों को लौटाकर, दृढ़ता से खड़ा हो गया।
7.28.3
सुरथेनाग्निवर्णेन कामगेन महारथः ।
अभिदुद्राव सेनां तां वनान्यग्निरिव ज्वलन् ॥ ७.२८.३ ॥
अग्नि के समान रंग वाले, इच्छानुसार चलने वाले सुरथ पर सवार महारथी (मेघनाद) ने उस सेना पर धावा बोल दिया, जैसे जलती हुई आग वन पर टूट पड़ती है।
7.28.4
ततः प्रविशतस्तस्य विविधायुधधारिणः ।
विदुद्रुवुर्दिशः सर्वा दर्शनादेव देवताः ॥ ७.२८.४ ॥
तब विविध आयुध धारण करने वाले उस (मेघनाद) के प्रवेश करते ही, केवल उसे देखने मात्र से देवता सभी दिशाओं में भाग गए।
7.28.5
न बभूव तदा कश्चिद्युयुत्सोरस्य सम्मुखे ।
सर्वानाविद्ध्य वित्रस्तांस्ततः शक्रो ऽब्रवीत्सुरान् ॥ ७.२८.५ ॥
तब उसके सामने युद्ध की इच्छा रखने वाला कोई भी नहीं रहा। सभी को भयभीत देखकर तब इन्द्र ने देवताओं से कहा।
7.28.6
न भेतव्यं न गन्तव्यं निवर्तध्वं रणे सुराः ।
एष गच्छति पुत्रो मे युद्धार्थमपराजितः ॥ ७.२८.६ ॥
हे देवताओ, मत डरो, मत भागो, युद्ध में लौट आओ। मेरा यह पुत्र, अजेय, युद्ध के लिए जा रहा है।
7.28.7
ततः शक्रसुतो देवो जयन्त इति विश्रुतः ।
रथेनाद्भुतकल्पेन सङ्ग्रामे सो ऽभ्यवर्तत ॥ ७.२८.७ ॥
तब इन्द्र के पुत्र, देव जयन्त नाम से विख्यात, अद्भुत रचना वाले रथ पर युद्ध में आगे बढ़े।
7.28.8
ततस्ते त्रिदशाः सर्वे परिवार्य शचीसुतम् ।
रावणस्य सुतं युद्धे समासाद्य प्रजघ्निरे ॥ ७.२८.८ ॥
तब सब देवताओं ने शची-पुत्र को घेरकर युद्ध में रावण के पुत्र के सामने पहुँचकर उस पर प्रहार किया।
7.28.9
तेषां युद्धं समभवत्सदृशं देवरक्षसाम् ।
महेन्द्रस्य च पुत्रस्य राक्षसेन्द्रसुतस्य च ॥ ७.२८.९ ॥
देवताओं और राक्षसों के बीच वह युद्ध समान बल वाला हुआ — महेन्द्र के पुत्र और राक्षसराज के पुत्र के बीच भी।
7.28.10
ततो मातलिपुत्रे तु गोमुखे राक्षसात्मजः ।
सारथौ पातयामास शरान्कनकभूषणान् ॥ ७.२८.१० ॥
तब राक्षस के पुत्र ने मातलि के पुत्र गोमुख नामक सारथी पर स्वर्णभूषित बाणों की वर्षा की।
7.28.11
शचीसुतश्चापि तथा जयन्तस्तस्य सारथिम् ।
तं चापि रावणिः क्रुद्धः समन्तात्प्रत्यविध्यत ॥ ७.२८.११ ॥
शची-पुत्र जयन्त ने भी उसी प्रकार अपने सारथी को (बचाने के लिए प्रहार किया); किंतु क्रोधित रावणपुत्र ने उसे भी चारों ओर से बाणों से बींध दिया।
7.28.12
स हि क्रोधसमाविष्टो बली विस्फारितेक्षणः ।
रावणिः शक्रतनयं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ७.२८.१२ ॥
क्रोध से भरे, बलवान और फटी हुई आँखों वाले रावणपुत्र ने इन्द्र के पुत्र को बाणों की वर्षा से ढक दिया।
7.28.13
ततो नानाप्रहरणाञ्छितधारान्सहस्रशः ।
पातयामास सङ्क्रुद्धः सुरसैन्येषु रावणिः ॥ ७.२८.१३ ॥
तब क्रोध से भरे रावणि ने देवसेनाओं पर तीखी धारों वाले नाना प्रकार के हथियार हज़ारों की संख्या में गिराए।
7.28.14
शतघ्नीमुसलप्रासगदाखड्गपरश्वधान् ।
महान्ति गिरिशृङ्गाणि पातयामास रावणिः ॥ ७.२८.१४ ॥
शतघ्नी, मुसल, प्रास, गदा, खड्ग और परशु, तथा विशाल पर्वत-शिखर भी रावणि ने गिराए।
7.28.15
ततः प्रव्यथिता लोकाः सञ्जज्ञे च तमो ऽभवत् ।
तस्य रावणपुत्रस्य शत्रुसैन्यानि निघ्नतः ॥ ७.२८.१५ ॥
तब लोक भयभीत हो गए और अंधकार छा गया, क्योंकि रावण का वह पुत्र शत्रु-सेनाओं का संहार कर रहा था।
7.28.16
ततस्तद्दैवतबलं समन्तात्तं शचीसुतम् ।
बहुप्रकारमस्वस्थमभवच्छरपीडितम् ॥ ७.२८.१६ ॥
तब शचीपुत्र (इन्द्र) की वह देवसेना चारों ओर से बाणों से पीड़ित होकर अनेक प्रकार से अव्यवस्थित हो गई।
7.28.17
नाभ्यजानन्त चान्योन्यं रक्षो वा देवता ऽथवा ।
तत्र तत्र विपर्यस्तं समन्तात्परिधावति ॥ ७.२८.१७ ॥
वे एक-दूसरे को पहचान नहीं पा रहे थे — कौन राक्षस है और कौन देवता; चारों ओर भ्रमित होकर इधर-उधर दौड़ रहे थे।
7.28.18
देवा देवान्निजघ्नुस्ते राक्षसान्राक्षसास्तथा ।
सम्मूढास्तमसाच्छन्ना व्यद्रवन्नपरे तथा ॥ ७.२८.१८ ॥
देवताओं ने देवताओं को मारा और राक्षसों ने राक्षसों को; अंधकार से ढके और मोहग्रस्त होकर दूसरे लोग भी इसी प्रकार भाग खड़े हुए।
7.28.19
एतस्मिन्नन्तरे वीरः पुलोमा नाम वीर्यवान् ।
दैत्येन्द्रस्तेन सङ्गृह्य शचीपुत्रो ऽपवाहितः ॥ ७.२८.१९ ॥
इसी बीच वीर्यवान् वीर पुलोमा नामक दैत्यराज ने शची के पुत्र (जयन्त) को पकड़कर दूर ले गया।
7.28.20
सङ्गृह्य तं तु दौहित्रं प्रविष्टः सागरं तदा ।
आर्यकः स हि तस्यासीत्पुलोमा येन सा शची ॥ ७.२८.२० ॥
उस दौहित्र को पकड़कर तब वह सागर में प्रविष्ट हो गया; क्योंकि वह पुलोमा उसका नाना था, जिसकी पुत्री शची थी।
7.28.21
ज्ञात्वा प्रणाशं तु तदा जयन्तस्याथ देवताः ।
अप्रहृष्टास्ततः सर्वा व्यथिताः सम्प्रदुद्रुवुः ॥ ७.२८.२१ ॥
जयन्त के विनाश को जानकर तब सभी देवता अप्रसन्न और व्यथित होकर भाग खड़े हुए।
7.28.22
रावणिस्त्वथ सङ्क्रुद्धो बलैः परिवृतः स्वकैः ।
अभ्यधावत देवांस्तान्मुमोच च महास्वनम् ॥ ७.२८.२२ ॥
तब क्रोध से भरा रावणपुत्र अपनी सेना से घिरा उन देवताओं पर टूट पड़ा और महान गर्जना की।
7.28.23
दृष्ट्वा प्रणाशं पुत्रस्य दैवतेषु च विद्रुतम् ।
मातलिं चाह देवेशो रथः समुपनीयताम् ॥ ७.२८.२३ ॥
पुत्र के विनाश और देवताओं को भागते देखकर देवेश (इन्द्र) ने मातलि से कहा, "रथ को यहाँ ले आओ।"
7.28.24
स तु दिव्यो महाभीमः सज्ज एव महारथः ।
उपस्थितो मातलिना वाह्यमानो महाजवः ॥ ७.२८.२४ ॥
वह दिव्य, अत्यंत भयानक, महारथ तुरन्त तैयार होकर मातलि द्वारा हाँके जाते हुए, अत्यन्त वेगवान होकर उपस्थित हो गया।
7.28.25
ततो मेघा रथे तस्मिंस्तडित्त्वन्तो महाबलाः ।
अग्रतो वायुचपला नेदुः परमनिःस्वनाः ॥ ७.२८.२५ ॥
तब उस रथ पर बिजलियों से युक्त महाबली मेघ आगे-आगे वायु के समान चपल होकर अत्यंत भीषण गर्जन करने लगे।
7.28.26
नानावाद्यानि वाद्यन्त गन्धर्वाश्च समाहिताः ।
ननृतुश्चाप्सरःसङ्घा निर्याते त्रिदशेश्वरे ॥ ७.२८.२६ ॥
जब देवराज इंद्र प्रस्थान कर रहे थे, तब एकाग्र गंधर्वों ने नाना प्रकार के वाद्य बजाए और अप्सराओं के समूह नाचने लगे।
7.28.27
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैस्साध्यैश्च समरुद्गणैः ।
वृतो नानाप्रहरणैर्निर्ययौ त्रिदशाधिपः ॥ ७.२८.२७ ॥
रुद्रों, वसुओं, आदित्यों, साध्यों और मरुद्गणों से घिरे हुए, नाना प्रकार के अस्त्र-शस्त्र धारण किए देवराज इंद्र निकल पड़े।
7.28.28
निर्गच्छतस्तु शक्रस्य परुषं पवनो ववौ ।
भास्करो निष्प्रभश्चासीन्महोल्काश्च प्रपेदिरे ॥ ७.२८.२८ ॥
इंद्र के निकलते ही प्रचंड वायु बहने लगी, सूर्य प्रभाहीन हो गए और बड़ी-बड़ी उल्काएँ गिरने लगीं।
7.28.29
एतस्मिन्नन्तरे शूरो दशग्रीवः प्रतापवान् ।
आरुरोह रथं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ७.२८.२९ ॥
इसी बीच शूरवीर और प्रतापी दशग्रीव रावण विश्वकर्मा द्वारा निर्मित दिव्य रथ पर चढ़ गया।
7.28.30
पन्नगैः सुमहाकार्यैर्वेष्टितं रोमहर्षणैः ।
तेषां निःश्वासवातेन प्रदीप्तमिव संयुगे ॥ ७.२८.३० ॥
वह रथ अत्यंत विशाल, रोंगटे खड़े कर देने वाले सर्पों से घिरा था, और उनकी फुफकार की वायु से वह युद्धभूमि में जलता-सा प्रतीत हो रहा था।
7.28.31
दैत्यैर्निशाचरैश्चैव स रथः परिवारितः ।
समराभिमुखो दैत्यो महेन्द्रं सो ऽभ्यवर्तत ॥ ७.२८.३१ ॥
दैत्यों और निशाचरों से घिरे उस रथ पर सवार वह दैत्य युद्ध के सम्मुख होकर महेन्द्र की ओर बढ़ा।
7.28.32
पुत्रं तं वारयित्वा तु स्वयमेव व्यवस्थितः ।
सो ऽपि युद्धाद्विनिष्क्रम्य रावणिः समुपाविशत् ॥ ७.२८.३२ ॥
पुत्र को रोककर वह स्वयं ही डटकर खड़ा हो गया; और रावणि भी युद्ध से निकलकर बैठ गया।
7.28.33
ततो युद्धं प्रवृत्तं तु सुराणां राक्षसैः सह ।
शस्त्राणि वर्षतां घोरं मेघानामिव संयुगे ॥ ७.२८.३३ ॥
तब देवताओं और राक्षसों के बीच घोर युद्ध छिड़ गया, जिसमें मेघों के समान शस्त्र बरसने लगे।
7.28.34
कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा नानाप्रहरणोद्यतः ।
नाज्ञायत तदा युद्धे सह केनाप्ययुध्यत ॥ ७.२८.३४ ॥
परन्तु दुष्टात्मा कुम्भकर्ण नाना प्रकार के शस्त्र उठाए युद्ध में लगा था; उस समय वह किसी के साथ लड़ रहा था, यह पता नहीं चलता था।
7.28.35
दन्तैः भुजाभ्यां पद्मां च शक्तितोमरसायकैः ।
येन केनैव संरब्धस्ताडयामास वै सुरान् ॥ ७.२८.३५ ॥
दाँतों से, भुजाओं से, पैरों से, तथा शक्ति, तोमर और बाणों से—जो भी हाथ लगा उसी से, क्रोध में भरकर उसने देवताओं को मारा।
7.28.36
ततो रुद्रैर्महाघोरैः सङ्गम्याथ निशाचरः ।
प्रयुद्धस्तैश्च सङ्ग्रामे क्षतः शस्त्रैर्निरन्तरम् ॥ ७.२८.३६ ॥
तब अत्यन्त भयानक रुद्रों से भिड़कर वह निशाचर युद्ध में घोर लड़ा; और उनके शस्त्रों से वह निरन्तर घायल होता रहा।
7.28.37
बभौ शस्त्राचिततनुः कुम्भकर्णः क्षरन्नसृक् ।
विद्युत्स्तनितनिर्घोषो धारवानिव तोयदः ॥ ७.२८.३७ ॥
शस्त्रों से छिदा शरीर लिए, रक्त बहाता कुम्भकर्ण ऐसे शोभा दे रहा था जैसे बिजली की गड़गड़ाहट वाला, धारासार बरसता मेघ।
7.28.38
ततस्तद्राक्षसं सैन्यं प्रयुद्धं समरुद्गणैः ।
रणे विद्रावितं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः ॥ ७.२८.३८ ॥
तब मरुतों के गणों से भीषण युद्ध करती हुई वह राक्षस सेना, रणभूमि में तरह-तरह के तीखे शस्त्रों से पूरी तरह भगा दी गई।
7.28.39
केचिद्विनिहताः कृत्ताश्चेष्टन्ति स्म महीतले ।
वाहनेष्ववसक्ताश्च स्थिता एवापरे रणे ॥ ७.२८.३९ ॥
कुछ मारे गए और कटकर धरती पर तड़पने लगे, कुछ अपने वाहनों से चिपके रहे, और दूसरे युद्धभूमि में ज्यों के त्यों खड़े रह गए।
7.28.40
रथान्नागान्खरानुष्ट्रान्पन्नगांस्तुरगान् रणे ।
शिंशुमारान्वराहांश्च पिशाचवदनान्तथा ॥ ७.२८.४० ॥
युद्ध में रथों, हाथियों, गधों, ऊँटों, सर्पों, घोड़ों, शिंशुमारों (मगरमच्छों), सूअरों और पिशाच-मुख वाले (जीवों) को (वे धारण किए हुए थे)।
7.28.41
तान्समालिङ्ग्य बाहुभ्यां विष्टब्धाः केचिदुच्छ्रुताः ।
देवैस्तु शस्त्रसम्भिन्ना मम्रिरे च निशाचराः ॥ ७.२८.४१ ॥
कुछ राक्षस उन (वाहनों) को बाहों से कसकर पकड़े हुए ऊपर उठे रहे, परंतु देवताओं के शस्त्रों से छिदकर वे निशाचर मर गए।
7.28.42
चित्रकर्म इवाभाति स तेषां रणसम्प्लवः ।
निहतानां प्रमत्तानां राक्षसानां महीतले ॥ ७.२८.४२ ॥
धरती पर मारे गए, अचेत पड़े उन राक्षसों का वह युद्ध-प्रलय चित्रकारी के किसी चित्र जैसा दिखाई दे रहा था।
7.28.43
शोणितोदकनिष्पन्दकङ्कगृध्रसमाकुला ।
प्रवृत्ता संयुगमुखे शस्त्रग्राहवती नदी ॥ ७.२८.४३ ॥
रक्त के जल के बहाव से भरी, बगुलों और गिद्धों से आकुल, रणभूमि के मुहाने पर बहती हुई, शस्त्ररूपी मगरों से भरी एक नदी उमड़ पड़ी।
7.28.44
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो दशग्रीवः प्रतापवान् ।
निरीक्ष्य तद्बलं कृत्स्नं दैवतैर्विनिपातितम् ॥ ७.२८.४४ ॥
इसी बीच क्रोधित, पराक्रमी दशग्रीव रावण ने देखा कि उसकी पूरी सेना देवताओं द्वारा गिरा दी गई है।
7.28.45
स तं प्रति विगाह्याशु प्रवृद्धं सैन्यसागरम् ।
त्रिदशान्समरे निघ्नञ्छक्रमेवाभ्यवर्तत ॥ ७.२८.४५ ॥
वह तुरंत उस विशाल सेना-सागर में घुसकर, युद्ध में देवताओं को मारता हुआ, सीधे इन्द्र की ओर बढ़ा।
7.28.46
आगाच्छक्रो महच्चापं विस्फार्य सुमहास्वनम् ।
यस्य विस्फारघोषेण स्तनन्ति स्म दिशो दश ॥ ७.२८.४६ ॥
इन्द्र आया, अपना महान धनुष ज़ोर से खींचकर, जिसकी अति प्रचंड टंकार से दसों दिशाएँ गूँज उठीं।
7.28.47
तद्विकृष्य महच्चापमिन्द्रो रावणमूर्धनि ।
निपातयामास शरान्पावकादित्यवर्चसः ॥ ७.२८.४७ ॥
उस महान धनुष को खींचकर इन्द्र ने रावण के सिर पर अग्नि और सूर्य के समान तेजस्वी बाण बरसाए।
7.28.48
तथैव च महाबाहुर्दशग्रीवो व्यवस्थितः ।
शक्रं कार्मुकविभ्रष्टैः शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ७.२८.४८ ॥
उसी प्रकार महाबाहु दशग्रीव रावण भी अटल खड़ा रहा और अपने धनुष से छूटी बाणवर्षा से उसने इन्द्र को ढक दिया।
7.28.49
प्रयुध्यतोरथ तयोर्बाणवर्षैः समन्ततः ।
न ज्ञायते तदा किञ्चित्सर्वं हि तमसा वृतम् ॥ ७.२८.४९ ॥
तब उन दोनों के युद्ध करते समय बाणों की वर्षा से चारों ओर कुछ भी दिखाई नहीं देता था, क्योंकि सब कुछ अंधकार से ढक गया था।