বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 7.29
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.29.1
ततस्तमसि सञ्जाते सर्वे ते देवराक्षसाः ।
अयुद्ध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम् ॥ ७.२९.१ ॥
তারপর অন্ধকার নেমে এলে, বলদর্পে উন্মত্ত সেই দেবতা ও রাক্ষসেরা একে অপরকে বধ করতে করতে যুদ্ধ করতে লাগল।
7.29.2
ततस्तु देवसैन्येन राक्षसानां बृहद्बलम् ।
दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम् ॥ ७.२९.२ ॥
তারপর দেবসেনা রাক্ষসদের বিশাল সেনাবাহিনীর দশ ভাগের একভাগ যুদ্ধে আটকে রাখল, আর বাকিদের যমলোকে পাঠিয়ে দিল।
7.29.3
तस्मिंस्तु तामसे युद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः ।
अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युध्यमानाः परस्परम् ॥ ७.२९.३ ॥
সেই অন্ধকার যুদ্ধে যুদ্ধরত সেই দেবতা ও রাক্ষসেরা একে অপরকে চিনতে পারল না।
7.29.4
इन्द्रश्च रावणश्चैव रावणिश्च महाबलः ।
तस्मिंस्तमोजालवृते मोहमीयुर्न ते त्रयः ॥ ७.२९.४ ॥
ইন্দ্র, রাবণ এবং মহাবল রাবণি (ইন্দ্রজিৎ) — অন্ধকারের জালে ঘেরা সেই যুদ্ধে তাঁরা তিনজন মোহগ্রস্ত হলেন না।
7.29.5
स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं रावणो निहतं क्षणात् ।
क्रोधमभ्यगमत्तीव्रं महानादं च मुक्तवान् ॥ ७.२९.५ ॥
কিন্তু রাবণ নিজের সমস্ত সেনাকে মুহূর্তে নিহত হতে দেখে তীব্র ক্রোধে আক্রান্ত হলেন এবং মহানাদে গর্জন করে উঠলেন।
7.29.6
क्रोधात्सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थमुवाच ह ।
परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तो नयस्व माम् ॥ ७.२९.६ ॥
ক্রোধে দুর্ধর্ষ রাবণ রথে দাঁড়ানো সারথিকে বললেন — "শত্রুসেনার মাঝখান দিয়ে, যতদূর তার শেষ ততদূর আমাকে নিয়ে চলো।"
7.29.7
अद्यैतान् त्रिदशान्सर्वान्विक्रमैः समरे स्वयम् ।
नानाशस्त्रैर्महाघोरैर्नयामि यमसादनम् ॥ ७.२९.७ ॥
আজ আমি নিজেই যুদ্ধে আমার বিক্রমে এই সমস্ত ত্রিদশকে ভয়ংকর নানা অস্ত্রে যমালয়ে পাঠাব।
7.29.8
अहमिन्द्रं वधिष्यामि धनदं वरुणं यमम् ।
त्रिदशान्विनिहत्याथ स्वयं स्थास्याम्यथोपरि ।
विषादो न च कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम् ॥ ७.२९.८ ॥
আমি ইন্দ্র, ধনদ (কুবের), বরুণ ও যমকে বধ করব; ত্রিদশদের নিহত করে নিজে উপরে দাঁড়াব। বিষাদ করা উচিত নয়; শীঘ্র আমার রথ চালাও।
7.29.9
द्विः खलु त्वां ब्रवीम्यद्य यावदन्तो नयस्व माम् ॥ ७.२९.९ ॥
আজ আমি তোমাকে দু'বার বলছি — যুদ্ধের শেষ পর্যন্ত আমাকে নিয়ে চলো।
7.29.10
अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तामहे वयम् ।
नय मामद्य तत्र त्वमुदयो यत्र पर्वतः ॥ ७.२९.१० ॥
আমরা যেখানে আছি এই সেই নন্দন-প্রদেশ। এখন আমাকে সেখানে নিয়ে চলো, যেখানে উদয় পর্বত।
7.29.11
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुरगान्स मनोजवान् ।
आदिदेशाथ शत्रणां मध्येनैव च सारथिः ॥ ७.२९.११ ॥
তার সেই কথা শুনে সারথি মনের মতো বেগবান ঘোড়াগুলিকে শত্রুদের মাঝখান দিয়েই চালিয়ে দিল।
7.29.12
तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस्तदा ।
रथस्थः समरस्थस्तान्देवान्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ७.२९.१२ ॥
তার সেই সংকল্প জেনে দেবেশ্বর শক্র তখন রথে দাঁড়িয়ে, যুদ্ধক্ষেত্রে থেকে সেই দেবতাদের এই কথা বললেন।
7.29.13
सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत्तावन्मम रोचते ।
जीवन्नेव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम् ॥ ७.२९.१३ ॥
হে দেবগণ, আমার কথা শোনো। এখন আমার কাছে এটাই উচিত মনে হচ্ছে: দশগ্রীব রাক্ষসকে জীবিত অবস্থায়ই ভালোভাবে বন্দি করা হোক।
7.29.14
एष ह्यतिबलः सैन्यै रथेन पवनौजसा ।
गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि ॥ ७.२९.१४ ॥
এই অতি বলবান রাক্ষস সৈন্যসহ বায়ুবেগের রথে চড়ে পূর্ণিমায় উত্তাল তরঙ্গের সমুদ্রের মতো এগিয়ে যাবে।
7.29.15
नह्येष हन्तुं शक्यो ऽद्य वरदानात्सुनिर्भयः ।
तद्ग्रहीष्यामहे रक्षो यत्ता भवत संयुगे ॥ ७.२९.१५ ॥
বরের কারণে সে অত্যন্ত নির্ভীক; তাই আজ তাকে বধ করা সম্ভব নয়। অতএব আমরা সেই রাক্ষসকে ধরব; তোমরা যুদ্ধের জন্য প্রস্তুত থাকো।
7.29.16
यथा बलौ निरुद्धे च त्रैलोक्यं भुज्यते मया ।
एवमेतस्य पापस्य निरोधो मम रोचते ॥ ७.२९.१६ ॥
বলিকে নিরুদ্ধ করার পর আমি যেমন ত্রিলোক ভোগ করেছিলাম, তেমনই এই পাপীকে নিরোধ করাই আমার কাছে উচিত মনে হয়।
7.29.17
ततो ऽन्यं देशमास्थाय शक्रः सन्त्यज्य रावणम् ।
अयुध्यत महाराज राक्षसांस्त्रासयन्रणे ॥ ७.२९.१७ ॥
তখন, হে মহারাজ, ইন্দ্র রাবণকে ত্যাগ করে অন্য স্থানে গিয়ে, যুদ্ধে রাক্ষসদের ভীত করতে করতে যুদ্ধ করলেন।
7.29.18
उत्तरेण दशग्रीवः प्रविवेशानिवर्तकः ।
दक्षिणेन तु पार्श्वेन प्रविवेश शतक्रतुः ॥ ७.२९.१८ ॥
দশগ্রীব রাবণ পিছু না হটে উত্তর দিক থেকে প্রবেশ করল; আর শতক্রতু ইন্দ্র দক্ষিণ পার্শ্ব থেকে প্রবেশ করলেন।
7.29.19
ततः स योजनशतं प्रविष्टो राक्षसाधिपः ।
देवतानां बलं सर्वं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ७.२९.१९ ॥
তারপর সেই রাক্ষসাধিপ একশো যোজন ভিতরে প্রবেশ করে দেবতাদের সমস্ত সৈন্যকে বাণবর্ষণে ঢেকে দিল।
7.29.20
ततः शक्रो निरीक्ष्याथ प्रनष्टं तु स्वकं बलम् ।
न्यवर्तयदसम्भ्रान्तः समावृत्य दशाननम् ॥ ७.२९.२० ॥
তখন ইন্দ্র নিজের সেনাবাহিনী বিনষ্ট হতে দেখে, অবিচলিত থেকে দশাননকে ঘিরে ফেরাল।
7.29.21
एतस्मिन्नन्तरे नादो मुक्तो दानवराक्षसैः ।
हा हताः स्म इति ग्रस्तं दृष्ट्वा शक्रेण रावणम् ॥ ७.२९.२१ ॥
এই সময়ে দানব ও রাক্ষসেরা 'হায়, আমরা নিহত হলাম!' বলে আর্তনাদ করল — ইন্দ্র রাবণকে ধরেছে দেখে।
7.29.22
ततो रथं समास्थाय रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ।
तत्सैन्यमतिसङ्क्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम् ॥ ७.२९.२२ ॥
তারপর ক্রোধে মূর্ছিত রাবণি (ইন্দ্রজিৎ) রথে আরোহণ করে, অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে সেই ভয়ংকর সৈন্যে প্রবেশ করল।
7.29.23
तां प्रविश्य महामायां प्राप्तां गोपतिना पुरा ।
प्रविवेश सुसंरब्धस्तत्सैन्यं समभिद्रवत् ॥ ७.२९.२३ ॥
পূর্বে গোপতি (ইন্দ্র) যে মহামায়া লাভ করেছিলেন, তাতে প্রবেশ করে, অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে সে সেই সৈন্যকে আক্রমণ করল।
7.29.24
स सर्वा देवतास्त्यक्त्वा शक्रमेवाभ्यधावत ।
महेन्द्रश्च महातेजा नापश्यच्च सुतं रिपोः ॥ ७.२९.२४ ॥
সে সকল দেবতাকে ত্যাগ করে কেবল ইন্দ্রের দিকে ছুটল; কিন্তু মহাতেজা মহেন্দ্র শত্রুর পুত্রকে দেখতে পেলেন না।
7.29.25
विमुक्तकवचस्तत्र वध्यमानो ऽपि रावणिः ।
त्रिदशैः सुमहावीर्यैर्न चकार च किञ्चन ॥ ७.२९.२५ ॥
সেখানে কবচ খুলে ফেলা হলেও, অতি পরাক্রমী দেবতাদের দ্বারা আহত হয়েও, রাবণি কিছুই করলেন না।
7.29.26
स मातलिं समायान्तं ताडयित्वा शरोत्तमैः ।
महेन्द्रं बाणवर्षेण भूय एवाभ्यवाकिरत् ॥ ७.२९.२६ ॥
কাছে আসা মাতলিকে উৎকৃষ্ট বাণে আঘাত করে, বাণবর্ষণে মহেন্দ্রকে আবার আচ্ছন্ন করলেন।
7.29.27
ततस्त्यक्त्वा रथं शक्रो विससर्ज च सारथिम् ।
ऐरावतं समारुह्य मृगयामास रावणिम् ॥ ७.२९.२७ ॥
তারপর শক্র রথ ত্যাগ করে সারথিকে বিদায় দিলেন, এবং ঐরাবতে আরোহণ করে রাবণিকে খুঁজতে লাগলেন।
7.29.28
स तत्र मायाबलवानदृश्यो ऽथान्तरिक्षगः ।
इन्द्रं मायापरिक्षिप्तं कृत्वा स प्राद्रवच्छरैः ॥ ७.२९.२८ ॥
সেখানে মায়াবলে শক্তিশালী তিনি, অদৃশ্য হয়ে আকাশে বিচরণ করে, মায়ায় ইন্দ্রকে ঘিরে, বাণে আঘাত করে পালিয়ে গেলেন।
7.29.29
स तं यदा परिश्रान्तमिन्द्रं जज्ञे ऽथ रावणिः ।
तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यमभितो ऽनयत् ॥ ७.२९.२९ ॥
ইন্দ্র অত্যন্ত ক্লান্ত হয়েছেন জানতে পেরে রাবণি মায়ায় তাঁকে বেঁধে নিজের সৈন্যদের দিকে নিয়ে গেলেন।
7.29.30
तं तु दृष्ट्वा बलात्तेन नीयमानं महारणात् ।
महेन्द्रममराः सर्वे किं नु स्यादित्यचिन्तयन् ॥ ७.२९.३० ॥
তাঁকে বলপূর্বক সেই মহাযুদ্ধ থেকে নিয়ে যাওয়া হতে দেখে, সকল দেবতা ভাবলেন, "এখন কী হবে?"
7.29.31
दृश्यते न स मायावी शक्रजित्समितिञ्जयः ।
विद्यावानपि येनेन्द्रो मायया नीयते बलात् ॥ ७.२९.३१ ॥
মায়াবী ও যুদ্ধবিজয়ী শক্রজিৎকে দেখা যাচ্ছে না; বিদ্যাবান হয়েও সে মায়ায় বলপূর্বক ইন্দ্রকে নিয়ে যাচ্ছে।
7.29.32
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धाः सर्वे सुरगणास्तदा ।
रावणं विमुखीकृत्य शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ७.२९.३२ ॥
এই সময়ে ক্রুদ্ধ সমস্ত দেবগণ রাবণকে বিমুখ করে শরবর্ষণে তাকে আচ্ছাদিত করল।
7.29.33
रावणस्तु समासाद्य आदित्यांश्च वसूंस्तदा ।
न शशाक स सङ्ग्रामे योद्धुं शत्रुभिरर्दितः ॥ ७.२९.३३ ॥
কিন্তু রাবণ আদিত্য ও বসুদের সম্মুখীন হয়ে শত্রুদের দ্বারা পীড়িত হয়ে সেই যুদ্ধে লড়াই করতে পারল না।
7.29.34
स तं दृष्ट्वा परिम्लानं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।
रावणिः पितरं युद्धे दर्शनस्थो ऽब्रवीदिदम् ॥ ७.२९.३४ ॥
আঘাতে জর্জরিত ও শ্রীহীন তাকে দেখে, যুদ্ধে দৃশ্যমান হয়ে রাবণপুত্র পিতাকে এই কথা বলল।
7.29.35
आगच्छ तात गच्छामो रणकर्म निवर्तताम् ।
जितं नो विदितं ते ऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः ॥ ७.२९.३५ ॥
আসুন পিতা, চলুন; যুদ্ধকর্ম শেষ হোক। আমাদের জয় আপনার জানা থাক। সুস্থ হোন, দুশ্চিন্তামুক্ত হোন।
7.29.36
अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः ।
स गृहीतो दैवबलाद्भग्नदर्पाः सुराः कृताः ॥ ७.२९.३६ ॥
দেবসেনা ও ত্রিলোকের যে প্রভু, সে দৈববলে ধৃত হয়েছে; দেবতাদের দর্প চূর্ণ হয়েছে।
7.29.37
यथेष्टं भुङ्क्ष्व लोकांस्त्रीन्निगृह्यारातिमोजसा ।
वृथा किं ते श्रमेणेह युद्धमद्य तु निष्फलम् ॥ ७.२९.३७ ॥
তোমার বলে শত্রুকে দমন করে ত্রিলোক যথেচ্ছ ভোগ করো। আজ এখানে যুদ্ধ করে পরিশ্রম করে তোমার কী লাভ? এই যুদ্ধ নিষ্ফল।
7.29.38
ततस्ते दैवतगणा निवृत्ता रणकर्मणः ।
तच्छ्रुत्वा रावणेर्वाक्यं स्वस्थचेताः बभूव ह ॥ ७.२९.३८ ॥
তখন সেই দেবগণ যুদ্ধকর্ম থেকে নিবৃত্ত হলেন। রাবণির সেই বাক্য শুনে সে স্বস্থচিত্ত হলো।
7.29.39
अथ स रणविगतज्वरः प्रभुर्विजयमवाप्य निशाचराधिपः ।
स्वभवनमभितो जगाम हृष्टः स्वसुतमवाप्य च वाक्यमब्रवीत् ॥ ७.२९.३९ ॥
তারপর যুদ্ধের জ্বর থেকে মুক্ত সেই প্রভু, জয় লাভ করে, নিশাচরাধিপ আনন্দে নিজ ভবনের দিকে গেলেন; নিজ পুত্রের কাছে পৌঁছে এই কথা বললেন।
7.29.40
अतिबलसदृशैः पराक्रमैस्तैर्मम कुलमानविवर्धनं कृतम् ।
यदयमतुल्यबलस्त्वयाद्य वै त्रिदशपतिस्त्रिदशाश्च निर्जिताः ॥ ७.२९.४० ॥
অতিবলের যোগ্য সেই পরাক্রমে তুমি আমার বংশের মর্যাদা বৃদ্ধি করেছ; অতুলনীয় বলশালী এই দেবরাজ ও দেবগণকে আজ তুমি জয় করেছ।
7.29.41
नय रथमधिरोप्य वासवं नगरमितो व्रज सेनया वृतस्त्वम् ।
अहमपि तव गच्छतो द्रुतं सह सचिवैरनुयामि पृष्ठतः ॥ ७.२९.४१ ॥
বাসবকে রথে তুলে এখান থেকে নগরে নিয়ে যাও; সেনাবাহিনী দ্বারা পরিবৃত হয়ে তুমি যাও। আমিও মন্ত্রীদের সঙ্গে দ্রুত তোমার পিছু পিছু যাব।
7.29.42
अथ स बलवृतः सवाहनस्त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः ।
स्वभवनमभिगम्य वीर्यवान्कृतसमरान्विससर्ज राक्षसान् ॥ ७.२९.४२ ॥
তারপর সেনাবাহিনী দ্বারা পরিবৃত, বাহনসহ, দেবরাজকে ধরে বীর্যবান রাবণি নিজ ভবনে গিয়ে যুদ্ধ করা রাক্ষসদের বিদায় দিলেন।