वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.31.1
ततो रामो महातेजा विस्मयात्पुनरेव हि ।
उवाच प्रणतो वाक्यमगस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ ७.३१.१ ॥
तेव्हा महातेजस्वी राम विस्मयाने पुन्हा नम्रपणे श्रेष्ठ ऋषी अगस्त्यांना हे वचन बोलला.
7.31.2
भगवन्राक्षसः क्रूरो यदाप्रभृति मेदिनीम् ।
पर्यटत्किं तदा लोकाः शून्या आसन्द्विजोत्तम ॥ ७.३१.२ ॥
हे भगवन्, तो क्रूर राक्षस पृथ्वीवर फिरू लागल्यापासून लोक ओसाड झाले होते का, हे द्विजोत्तमा?
7.31.3
राजा वा राजमात्रो वा किं तदा नात्र कश्चन ।
धर्षणं यत्र न प्राप्तो रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ७.३१.३ ॥
तेव्हा येथे राजा किंवा राजपुरुष असा कोणीच नव्हता का, ज्याचा राक्षसेश्वर रावणाने अपमान केला नाही?
7.31.4
उताहो हतवीर्यास्ते बभूवुः पृथिवीक्षितः ।
बहिष्कृता वरास्त्रैश्च बहवो निर्जिता नृपाः ॥ ७.३१.४ ॥
किंवा पृथ्वीचे राजे पराक्रमहीन झाले होते का? उत्तम अस्त्रांनी हाकलून लावलेले आणि जिंकलेले अनेक राजे होते का?
7.31.5
राघवस्य वचः श्रुत्वा ह्यगस्त्यो भगवानृषिः ।
उवाच रामं प्रहसन्पितामह इवेश्वरम् ॥ ७.३१.५ ॥
राघवाचे वचन ऐकून भगवान ऋषी अगस्त्य हसत रामाला म्हणाले, जसे पितामह ब्रह्मदेव ईश्वराशी बोलतात.
7.31.6
इत्येवं बाधमानस्तु पार्थिवान्पार्थिवर्षभ ।
चचार रावणो राम पृथिवीं पृथिवीपते ॥ ७.३१.६ ॥
अशा प्रकारे राजांना पीडा देत रावण पृथ्वीवर फिरत राहिला, हे राम, हे पृथ्वीपती, हे राजश्रेष्ठा.
7.31.7
ततो माहिष्मतीं नाम पुरीं स्वर्गपुरीप्रभाम् ।
सम्प्राप्तो यत्र सान्निध्यं सदासीद्वसुरेतसः ॥ ७.३१.७ ॥
नंतर तो स्वर्गपुरीसारख्या तेजस्वी माहिष्मती नावाच्या नगरीत पोहोचला; तेथे वसुरेतस् (अग्नी) नेहमी उपस्थित असे.
7.31.8
तुल्य आसीन्नृपस्तस्य प्रभावाद्वसुरेतसः ।
अर्जुनो नाम यत्राग्निः शरकुण्डेशयः सदा ॥ ७.३१.८ ॥
वसुरेतसाच्या (अग्नीच्या) प्रभावामुळे तेथील राजा त्याच्यासारखाच होता — अर्जुन नावाचा; शरकुंडात शयन करणारा अग्नी तेथे सदा असे.
7.31.9
तमेव दिवसं सो ऽथ हैहयाधिपतिर्बली ।
अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः ॥ ७.३१.९ ॥
त्याच दिवशी हैहयांचा बलवान अधिपती अर्जुन स्त्रियांसह नर्मदेत विहार करण्यासाठी गेला होता.
7.31.10
तमेव दिवसं सो ऽथ रावणस्तत्र आगतः ।
रावणो राक्षसेन्द्रस्तु तस्यामात्यानपृच्छत ॥ ७.३१.१० ॥
त्याच दिवशी राक्षसेंद्र रावण तेथे आला आणि त्याने आपल्या अमात्यांना विचारले.
7.31.11
क्वार्जुनो नृपतिः शीघ्रं सम्यगाख्यातुमर्हथ ।
रावणो ऽहमनुप्राप्तो युद्धेप्सुर्नृवरेण ह ।
ममागमनमप्यग्रे युष्माभिः सन्निवेद्यताम् ॥ ७.३१.११ ॥
अर्जुन राजा कोठे आहे? लवकर नीट सांगा. मी रावण आहे; युद्धाच्या इच्छेने नरश्रेष्ठाशी लढण्यासाठी आलो आहे. माझे आगमनही त्याला आधी कळवा.
7.31.12
इत्येवं रावणेनोक्तास्ते ऽमात्याः सुविपश्चितः ।
अब्रुवन्राक्षसपतिमसान्निध्यं महीपतेः ॥ ७.३१.१२ ॥
रावणाने असे विचारल्यावर ते अत्यंत बुद्धिमान अमात्य राक्षसपतीला म्हणाले की राजा तेथे उपस्थित नाही.
7.31.13
श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणामर्जुनं गतम् ।
अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्सन्निभं गिरिम् ॥ ७.३१.१३ ॥
विश्रवसाचा पुत्र अर्जुन पौराणांच्या देशात गेला आहे हे ऐकून परत येऊन हिमालयासारख्या विंध्य पर्वताजवळ आला.
7.31.14
स तमभ्रमिवाविष्टमुद्भ्रन्तमिव मेदिनीम् ।
अपश्यद्रावणो विन्ध्यमालिखन्तमिवाम्बरम् ॥ ७.३१.१४ ॥
रावणाने ते विंध्य पर्वत पाहिले; ते ढगांनी वेढलेले, पृथ्वीवर भटकणारे आणि आकाश खरवडणारे भासत होते.
7.31.15
सहस्रशिखरोपेतं सिंहाध्युषितकन्दरम् ।
प्रपातपतितैस्तोयैः साट्टहासमिवाम्बुधिम् ॥ ७.३१.१५ ॥
हजार शिखरे असलेले ते पर्वत होते; त्याच्या गुहांत सिंह राहत होते; धबधब्यांच्या पाण्याने जणू समुद्र जोरात हसत होता.
7.31.16
देवदानवगन्धर्वैः साप्सरोगणकिन्नरैः ।
स्वस्त्रीभिः क्रीडमानैश्च स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम् ॥ ७.३१.१६ ॥
देव, दानव, गंधर्व, अप्सरा आणि किन्नर आपापल्या स्त्रियांसह क्रीडा करीत होते; ते स्वर्गासारखे आणि अत्यंत उंच होते.
7.31.17
नदीभिः स्यन्दमानाभिः स्फटिकप्रतिमं जलम् ।
फणाभिश्चलजिह्वाभिरनन्तमिव विष्ठितम् ॥ ७.३१.१७ ॥
वाहणाऱ्या नद्यांमुळे त्याचे पाणी स्फटिकासारखे होते; चंचल जिभांच्या फणांसह अनंत नागासारखे ते स्थित होते.
7.31.18
उत्क्रामन्तं दरीवन्तं हिमवत्सन्निभं गिरिम् ।
पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ ॥ ७.३१.१८ ॥
गुहांनी युक्त, हिमालयासारख्या त्या उंच पर्वताकडे पाहत रावण नंतर विंध्यावरून नर्मदेकडे गेला.
7.31.19
चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम् ॥ ७.३१.१९ ॥
चंचल दगडांनी भरलेल्या पाण्याची, पवित्र, पश्चिम समुद्राकडे वाहणारी (नर्मदा).
7.31.20
महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः ।
उष्णाभितप्तैस्तृषितैः सङ्क्षोभितजलाशयाम् ॥ ७.३१.२० ॥
म्हशी, सृमर हरिण, सिंह, वाघ, अस्वल आणि श्रेष्ठ हत्ती—उष्णतेने तापलेल्या व तहानलेल्या त्यांच्यामुळे जलाशय ढवळलेले.
7.31.21
चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः ।
सारसैश्च सदा मत्तैः सुकूजद्भिः समावृताम् ॥ ७.३१.२१ ॥
चक्रवाक, कारंडव, हंस, पाणकोंबडे व सारस पक्ष्यांनी—सदैव आनंदाने मत्त होऊन मधुर स्वरात कूजणाऱ्यांनी—वेढलेली.
7.31.22
फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम् ।
विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम् ॥ ७.३१.२२ ॥
फुललेल्या वृक्षांचा मुकुट धारण केलेली, चक्रवाक जोडप्यांना स्तन असलेली, विस्तीर्ण वाळूचे किनारे कंबर असलेली, हंसांच्या ओळी सुंदर मेखला असलेली.
7.31.23
पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम् ।
जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम् ।
पुष्पकादवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम् ॥ ७.३१.२३ ॥
फुलांच्या परागाने माखलेले अवयव, फेसाचे निर्मळ वस्त्र, जलस्नानाचा स्पर्श, उमललेल्या कमलांसारखे शुभ नेत्र असलेल्या—नद्यांमध्ये श्रेष्ठ नर्मदेजवळ रावण पुष्पकातून लगेच उतरला.
7.31.24
इष्टामिव वरां नारीमवगाह्य दशाननः ।
स तस्याः पुलिने रम्ये नानामुनिनिषेविते ॥ ७.३१.२४ ॥
आवडत्या श्रेष्ठ स्त्रीत ठायी शिरावे तसे दशाननाने (नर्मदेच्या पाण्यात) अवगाहन केले; तो तिच्या रमणीय काठावर होता, जो अनेक मुनींनी सेवित केला होता.
7.31.25
उपोपविष्टैः सचिवैः सार्धं राक्षसपुङ्गवः ।
प्रख्याय नर्मदां सो ऽथ गङ्गेयमिति रावणः ॥ ७.३१.२५ ॥
जवळ बसलेल्या मंत्र्यांसह राक्षसश्रेष्ठ रावणाने नर्मदेला गंगा समजले.
7.31.26
नर्मदादर्शजं हर्षमाप्तवान् राक्षसाधिपः ।
उवाच सचिवांस्तत्र सलीलं शुकसारणौ ॥ ७.३१.२६ ॥
नर्मदेच्या दर्शनाने हर्ष पावलेला राक्षसाधिपती तेथेच लीलेने शुक आणि सारण यांना म्हणाला.
7.31.27
एष रश्मिसहस्रेण जगत्कृत्वैव काञ्चनम् ।
तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो ऽर्धं समाश्रितः ॥ ७.३१.२७ ॥
हजार किरणांनी जगाला सोनेरी करून, तीव्र ताप देणारा हा सूर्य आकाशाच्या अर्ध्या भागावर आला आहे.
7.31.28
मामासीनं विदित्वैव चन्द्रायति दिवाकरः ॥ ७.३१.२८ ॥
मी बसलो आहे हे जाणूनच जणू सूर्य चंद्रासारखा वागत आहे.
7.31.29
नर्मदाजलशीतश्च सुगन्धिः श्रमनाशनः ।
मद्भयादनिलो ऽप्यत्र वात्येष सुसमाहितः ॥ ७.३१.२९ ॥
नर्मदेच्या पाण्याने शीतल, सुगंधी आणि श्रम हरणारा हा वारा सुद्धा माझ्या भयाने येथे अत्यंत शांतपणे वाहत आहे.
7.31.30
इयं वापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्मवर्धिनी ।
नक्रमीनविहङ्गोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता ॥ ७.३१.३० ॥
मगर, मासे आणि पक्ष्यांच्या लाटांसह ही श्रेष्ठ नदी नर्मदा, आनंद वाढवणारी, भयभीत स्त्रीप्रमाणे उभी आहे.
7.31.31
तद्भवन्तः क्षताः शस्त्रैर्नृपैरिन्द्रसमैर्युधि ।
चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः ॥ ७.३१.३१ ॥
म्हणून तुम्ही युद्धात इंद्रासमान राजांच्या शस्त्रांनी जखमी झाला आहात; चंदनरसाने लेपल्याप्रमाणे रक्ताने माखलेले आहात.
7.31.32
ते यूयमवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां शुभाम् ।
महापद्ममुखा मत्ता गङ्गामिव गहागजाः ।
अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ ॥ ७.३१.३२ ॥
तुम्ही सर्वजण शुभ, सुखदायी नर्मदेत स्नान करा, गंगेत उतरणाऱ्या मदोन्मत्त रानहत्तींप्रमाणे. या महानदीत स्नान करून तुम्ही पापापासून पूर्ण मुक्त व्हाल.
7.31.33
अहमप्यद्य पुलिने शरदिन्दुसमप्रभे ।
पुष्पोपहारं शनकैः करिष्यामि कपर्दिनः ॥ ७.३१.३३ ॥
आजही मी शरद चंद्रासारख्या तेजस्वी काठावर जटाधारी शिवाला हळूहळू पुष्पार्पण करीन.
7.31.34
रावणेनैवमुक्तास्तु प्रहस्तशुकसारणाः ।
समहोदरधूम्राक्षा नर्मदां विजगाहिरे ॥ ७.३१.३४ ॥
रावणाने असे सांगितल्यावर प्रहस्त, शुक, सारण, महोदर आणि धूम्राक्ष नर्मदेत उतरले.
7.31.35
राक्षसेन्द्रगजैस्तैस्तु क्षोभिता नर्मदा नदी ।
वामनाञ्जनपद्माद्यैर्गङ्गा इव महागजैः ॥ ७.३१.३५ ॥
त्या राक्षसराजाच्या हत्तींनी नर्मदा नदी क्षुब्ध झाली; वामन, अंजन, पद्म आदी महागजांनी गंगा क्षुब्ध व्हावी तसे.
7.31.36
ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदायां महाबलाः ।
उत्तीर्य पुष्पाण्याजह्रुर्बल्यर्थं रावणस्य तु ॥ ७.३१.३६ ॥
मग त्या महाबली राक्षसांनी नर्मदेत स्नान करून बाहेर येऊन रावणाच्या बलीसाठी फुले आणली.
7.31.37
नर्मदापुलिने हृद्ये शुभ्राभ्रसदृशप्रभे ।
राक्षसैस्तु मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः ॥ ७.३१.३७ ॥
नर्मदेच्या सुंदर तीरावर, पांढऱ्या ढगांसारख्या तेजस्वी ठिकाणी, राक्षसांनी क्षणार्धात फुलांचा एक पर्वत उभारला.
7.31.38
पुष्पेषूपहृतेष्वेवं रावणो राक्षसेश्वरः ।
अवतीर्णो नदीं स्नातुं गङ्गामिव महागजः ॥ ७.३१.३८ ॥
अशा प्रकारे फुले आणली गेल्यावर, राक्षसराज रावण स्नानासाठी नदीत उतरला, गंगेत उतरणाऱ्या महागजाप्रमाणे.
7.31.39
तत्र स्नात्वा च विधिवज्जप्त्वा जप्यमनुत्तमम् ।
नर्मदासलिलात्तस्मादुत्ततार स रावणः ॥ ७.३१.३९ ॥
तेथे स्नान करून, विधिपूर्वक श्रेष्ठ जप करून, त्या नर्मदेच्या पाण्यातून रावण बाहेर आला.
7.31.40
ततः क्लिन्नाम्बरं त्यक्त्वा शुक्लवस्त्रसमावृतम् ।
रावणं प्राञ्जलिं यान्तमन्वयुः सर्वराक्षसाः ॥ ७.३१.४० ॥
मग ओले वस्त्र सोडून, पांढरे वस्त्र परिधान करून, हात जोडून चाललेल्या रावणामागे सर्व राक्षस गेले.
7.31.41
तद्गतीवशमापन्ना मूर्तिमन्त इवाचलाः ।
यत्र यत्र च याति स्म रावणो राक्षसेश्वरः ।
जाम्बूनदमयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते ॥ ७.३१.४१ ॥
त्याच्या गतीच्या अधीन होऊन, मूर्तिमंत पर्वतांप्रमाणे राक्षस चालले; राक्षसेश्वर रावण जिथे जिथे जात असे, तिथे तिथे सुवर्णमय लिंग नेले जाई.
7.31.42
वालुकावेदिमध्ये तु तल्लिङ्गं स्थाप्य रावणः ।
अर्चयामास गन्धैश्च पुष्पैश्चामृतगन्धिभिः ॥ ७.३१.४२ ॥
वाळूच्या वेदीच्या मध्यभागी ते लिंग स्थापून रावणाने सुगंधी द्रव्यांनी आणि अमृतगंधी फुलांनी त्याची पूजा केली.
7.31.43
ततः सतामार्तिहरं परं वरं वरप्रदं चन्द्रमयूखभूषणम् ।
समर्चयित्वा स निशाचरो जगौ प्रसार्य हस्तान्प्रणनर्त चाग्रतः ॥ ७.३१.४३ ॥
नंतर तो निशाचर सज्जनांचे दुःख हरणाऱ्या, श्रेष्ठ, वरदायी, चंद्रकिरणांचे भूषण धारण करणाऱ्या त्या देवाची उत्तम पूजा करून गायला; हात पसरून त्याच्यासमोर नाचला.