Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.44

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.44.1

विसृज्य तु सुहृद्वर्गं बुद्ध्या निश्चित्य राघवः ।
समीपे द्वाःस्थमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७.४४.१ ॥

राघव ने सुहृदों के समूह को विदा करके बुद्धि से निश्चय कर, समीप बैठे द्वारपाल से यह वचन कहा।

7.44.2

शीघ्रमानय सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
भरतं च महाभागं शत्रुघ्नमपराजितम् ॥ ७.४४.२ ॥

शीघ्र ही शुभ लक्षणों वाले सौमित्रि लक्ष्मण को, और महाभाग्यशाली भरत को, तथा अपराजित शत्रुघ्न को ले आओ।

7.44.3

रामस्य वचनं श्रुत्वा द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
लक्ष्मणस्य गृहं गत्वा प्रविवेशानिवारितः ॥ ७.४४.३ ॥

राम का वचन सुनकर द्वारपाल ने सिर पर हाथ जोड़कर लक्ष्मण के घर जाकर बिना रोक-टोक के भीतर प्रवेश किया।

7.44.4

उवाच सुमहात्मानं वर्धयित्वा कृताञ्जलिः ।
द्रष्टुमिच्छति राजा त्वां गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ ७.४४.४ ॥

हाथ जोड़कर, उस महात्मा की स्तुति करके बोला — राजा आपको देखना चाहते हैं; वहाँ शीघ्र चलिए, देर न कीजिए।

7.44.5

बाढमित्येव सौमित्रिः श्रुत्वा राघवशासनम् ।
प्राद्रवद्रथमारुह्य राघवस्य निवेशनम् ॥ ७.४४.५ ॥

'बहुत अच्छा' कहकर सौमित्रि लक्ष्मण ने राघव की आज्ञा सुनकर रथ पर चढ़कर राघव के निवास की ओर शीघ्रता से प्रस्थान किया।

7.44.6

प्रयान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा द्वाःस्थो भरतमन्तिकात् ।
उवाच भरतं तत्र वर्धयित्वा कृताञ्जलिः ॥ ७.४४.६ ॥

लक्ष्मण को जाते देखकर द्वारपाल ने समीप से भरत से, वहाँ हाथ जोड़कर और स्तुति करके कहा।

7.44.7

विनयावनतो भूत्वा राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
भरतस्तु वचःश्रुत्वा द्वाःस्थाद्रामसमीरितम् ॥ ७.४४.७ ॥

विनम्रता से झुककर राजा तुमसे मिलना चाहते हैं। राम के द्वारपाल से यह वचन सुनकर भरत ने—

7.44.8

उत्पपातासनात्तूर्णं पद्भ्यामेव ययौ बली ।
दृष्ट्वा प्रयान्तं भरतं त्वरमाणः कृताञ्जलिः ॥ ७.४४.८ ॥

बलवान भरत आसन से तुरंत उठे और पैदल ही चल पड़े। जाते हुए लक्ष्मण को देखकर, हाथ जोड़े, शीघ्रता से—

7.44.9

शत्रुघ्नभवनं गत्वा ततो वाक्यमुवाच ह ।
एह्यागच्छ रघुश्रेष्ठ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ ७.४४.९ ॥

शत्रुघ्न के भवन जाकर तब उन्होंने यह वचन कहा—“आओ, आओ, हे रघुश्रेष्ठ! राजा तुम्हें देखना चाहते हैं।”

7.44.10

गतो हि लक्ष्मणः पूर्वं भरतश्च महायशाः ।
श्रुत्वा तु वचनं तस्य शत्रुघ्नः परमासनात् ॥ ७.४४.१० ॥

लक्ष्मण पहले ही चले गए थे और महायशस्वी भरत भी। उनके वचन सुनकर शत्रुघ्न श्रेष्ठ आसन से—

7.44.11

शिरसा धरणीं प्राप्य प्रययौ यत्र राघवः ।
द्वाःस्थस्त्वागम्य रामाय सर्वानेव कृताञ्जलिः ।
निवेदयामास तदा भ्रातऽन्स्वान्समुपस्थितान् ॥ ७.४४.११ ॥

सिर झुकाकर भूमि को छूकर वे वहाँ चले गए जहाँ राघव थे। तब द्वारपाल आकर, हाथ जोड़कर, राम को सूचित किया कि उनके सभी भाई उपस्थित हैं।

7.44.12

कुमारानागताञ्छ्रुत्वा चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः ।
अवाङ्मुखो दीनमना द्वाःस्थं वचनमब्रवीत् ॥ ७.४४.१२ ॥

कुमारों को आया सुनकर, चिंता से व्याकुल इंद्रियों वाले, नीचे मुख किए, दीन मन से, उन्होंने द्वारपाल से यह वचन कहा।

7.44.13

प्रवेशय कुमारांस्त्वं मत्समीपं त्वरान्वितः ।
एतेषु जीवितं मह्यमेते प्राणाः प्रिया मम ॥ ७.४४.१३ ॥

तुम शीघ्रता से उन कुमारों को मेरे समीप ले आओ। इन्हीं में मेरा जीवन है, ये मेरे प्राणों के समान प्रिय हैं।

7.44.14

आज्ञप्तास्तु नरेन्द्रेण कुमाराः शक्रतेजसः ।
प्रह्वाः प्राञ्जलयो भूत्वा विविशुस्ते समाहिताः ॥ ७.४४.१४ ॥

राजा द्वारा आज्ञा पाकर इन्द्र के समान तेजस्वी कुमार विनम्र होकर, हाथ जोड़े, सावधान चित्त से भीतर प्रविष्ट हुए।

7.44.15

ते तु दृष्ट्वा मुखं तस्य सग्रहं शशिनं यथा ।
सन्ध्यागतमिवादित्यं प्रभया परिवर्जितम् ॥ ७.४४.१५ ॥

उन्होंने उसका मुख देखा, जो ग्रहण से ग्रस्त चन्द्रमा के समान, अथवा संध्या को प्राप्त सूर्य के समान, कान्ति से रहित था।

7.44.16

बाष्पपूर्णे च नयने दृष्ट्वा रामस्य धीमतः ।
हतशोभं यथा पद्मं मुखं वीक्ष्य च तस्य ते ॥ ७.४४.१६ ॥

बुद्धिमान राम के नेत्र आँसुओं से भरे थे, और उनका मुख मुरझाए कमल के समान शोभाहीन था—यह देखकर वे कुमार विस्मित हुए।

7.44.17

ततो ऽभिवाद्य त्वरिताः पादौ रामस्य मूर्धभिः ।
तस्थुः समाहिताः सर्वे रामस्त्वश्रूण्यवर्तयत् ॥ ७.४४.१७ ॥

तब उन्होंने शीघ्रता से राम के चरणों में सिर झुकाकर प्रणाम किया और सब सावधान होकर खड़े हो गए। राम ने अपने आँसू पोंछ लिए।

7.44.18

तान्परिष्वज्य बाहुभ्यामुत्थाप्य च महाबलः ।
आसनेष्वासतेत्युक्त्वा ततो वाक्यं जगाद ह ॥ ७.४४.१८ ॥

महाबली राम ने उन्हें दोनों भुजाओं से गले लगाया और उठाकर कहा, "आसनों पर बैठो"; फिर यह वचन बोले।

7.44.19

भवन्तो मम सर्वस्वं भवन्तो जीवितं मम ।
भवद्भिश्च कृतं राज्यं पालयामि नरेश्वराः ॥ ७.४४.१९ ॥

आप सब मेरा सर्वस्व हैं, आप सब मेरा जीवन हैं। आप सबके द्वारा सम्पन्न इस राज्य का मैं पालन करता हूँ, हे नरेश्वरो।

7.44.20

भवन्तः कृतशास्त्रार्था बुद्ध्या च परिनिष्ठिताः ।
सम्भूय च मदर्थो ऽयमन्वेष्टव्यो नरेश्वराः ॥ ७.४४.२० ॥

आप सब शास्त्रों के अर्थ को जानने वाले और बुद्धि से सुदृढ़ हैं। हे नरेश्वरो, मेरे लिए यह बात आप सब मिलकर विचार करें।

7.44.21

तथा वदति काकुत्स्थे अवधानपरायणाः ।
उद्विग्नमनसः सर्वे किं नु राजाभिधास्यति ॥ ७.४४.२१ ॥

काकुत्स्थ राम के इस प्रकार कहने पर सब लोग ध्यान से सुनने में लीन हो गए, उद्विग्न मन से सोचने लगे कि राजा अब क्या कहेंगे।