वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.58.1
एवं ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणः परवीरहा ।
प्रत्युवाच महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ ७.५८.१ ॥
जब राम ने ऐसा कहा, तब शत्रु-वीरों का संहार करने वाले लक्ष्मण ने तेज से जलते हुए के समान उन महात्मा को उत्तर दिया।
7.58.2
महदद्भुतमाश्चर्यं विदेहस्य पुरातनम् ।
निर्वृत्तं राजशार्दूल वसिष्ठस्य निमेस्सह ॥ ७.५८.२ ॥
हे राजाओं में व्याघ्र, विदेह (निमि) और वसिष्ठ के बीच पुराना, महान और अद्भुत आश्चर्य घटित हुआ था।
7.58.3
निमिस्तु क्षत्रियः शूरो विशेषेण च दीक्षितः ।
न क्षमां कृतवान्राजा वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ ७.५८.३ ॥
निमि क्षत्रिय और शूरवीर थे, विशेष रूप से दीक्षित भी थे; किंतु राजा ने महात्मा वसिष्ठ के प्रति क्षमा नहीं दिखाई।
7.58.4
एवमुक्तस्तु तेनायं श्रीमान् क्षत्रियपुङ्गवः ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं सर्वशास्त्रविशारदम् ॥ ७.५८.४ ॥
लक्ष्मण के ऐसा कहने पर श्रीमान् क्षत्रियश्रेष्ठ राम ने सर्वशास्त्रों में निपुण लक्ष्मण से यह वचन कहा।
7.58.5
रामो रमयतां श्रेष्ठो भ्रातरं दीप्ततेजसम् ।
न सर्वत्र क्षमा वीर पुरुषेषु प्रदृश्यते ॥ ७.५८.५ ॥
राम, जो आनन्द देने वालों में श्रेष्ठ हैं, ने तेजस्वी भ्राता से कहा — हे वीर, मनुष्यों में क्षमा सर्वत्र नहीं दिखाई देती।
7.58.6
सौमित्रे दुःसहो रोषो यथा क्षान्तो ययातिना ।
सत्त्वानुगं पुरस्कृत्य तन्निबोध समाहितः ॥ ७.५८.६ ॥
हे सौमित्र, जैसे ययाति ने दुःसह क्रोध को सहन किया था, वैसे ही अपने सत्त्व के अनुरूप आचरण को सामने रखकर उसे सावधान होकर सुनो।
7.58.7
नहुषस्य सुतो राजा ययातिः पौरवर्धनः ।
तस्य भार्याद्वयं सौम्य रूपेणाप्रतिमं भुवि ॥ ७.५८.७ ॥
नहुष का पुत्र राजा ययाति, जो पौरव वंश को बढ़ाने वाला था, उसकी दो पत्नियाँ थीं, हे सौम्य, जो पृथ्वी पर रूप में अनुपम थीं।
7.58.8
एका तु तस्य राजर्षेर्नाहुषस्य पुरस्कृता ।
शर्मिष्ठा नाम दैतेयी दुहिता वृषपर्वणः ॥ ७.५८.८ ॥
उन राजर्षि नहुष-पुत्र की एक पत्नी, जो प्रमुख मानी जाती थी, शर्मिष्ठा नाम की दैत्य-कन्या थी, वृषपर्वा की पुत्री।
7.58.9
अन्या तूशनसः पत्नी ययातेः पुरुषर्षभ ।
न तु सा दयिता राज्ञो देवयानी सुमध्यमा ॥ ७.५८.९ ॥
दूसरी पत्नी उशनस् की पुत्री थी, हे पुरुषर्षभ। पर वह राजा की प्रिय नहीं थी—वह सुंदर कटि वाली देवयानी थी।
7.58.10
तयोः पुत्रौ तु सम्भूतौ रूपवन्तौ समाहितौ ।
शर्मिष्ठा ऽजनयत्पूरुं देवयानी यदुं तदा ॥ ७.५८.१० ॥
उन दोनों के रूपवान और संयमी पुत्र उत्पन्न हुए—शर्मिष्ठा ने तब पूरु को जन्म दिया और देवयानी ने यदु को।
7.58.11
पूरुस्तु दयितो राज्ञो गुणैर्मातृकृतेन च ।
ततो दुःखसमाविष्टो यदुर्मातरमब्रवीत् ॥ ७.५८.११ ॥
पूरु राजा को गुणों के कारण और माता के प्रयत्न से भी प्रिय था। तब दुःख से भरे यदु ने अपनी माता से कहा।
7.58.12
भार्गवस्य कुले जाता देवस्याक्लिष्टकर्मणः ।
सहसे हृद्गतं दुःखमवमानं च दुःसहम् ॥ ७.५८.१२ ॥
भृगु-वंश में, देव (शुक्र) के, अथक कर्म करने वाले के कुल में जन्मी माता, मैं अपने हृदय में बसे दुःख और असह्य अपमान को सह रहा हूँ।
7.58.13
आवां च सहितौ देवि प्रविशाव हुताशनम् ।
राजा तु रमतां सार्धं दैत्यपुत्र्या बहुक्षपाः ॥ ७.५८.१३ ॥
हे देवि, हम दोनों साथ मिलकर अग्नि में प्रवेश करें; राजा तो दैत्य की पुत्री के साथ अनेक रातें आनन्द करें।
7.58.14
यदि वा सहनीयं ते मामनुज्ञातुमर्हसि ।
क्षम त्वं न क्षमिष्ये ऽहं मरिष्यामि न संशयः ॥ ७.५८.१४ ॥
यदि आपके लिए सह्य हो, तो मुझे अनुमति दें; आप सह लें, मैं नहीं सहूँगी, मैं निश्चय ही मर जाऊँगी।
7.58.15
पुत्रस्य भाषितं श्रुत्वा परमार्तस्य रोदतः ।
देवयानी तु सङ्क्रुद्धा सस्मार पितरं तदा ॥ ७.५८.१५ ॥
परम दुःखी होकर रोते हुए (उस व्यक्ति) के वचन सुनकर, क्रोधित देवयानी ने तब अपने पिता का स्मरण किया।
7.58.16
इङ्गितं तदभिज्ञाय दुहितुर्भार्गवस्तदा ।
आगतस्त्वरितं तत्र देवयानी तु यत्र सा ॥ ७.५८.१६ ॥
पुत्री के उस संकेत को समझकर भार्गव (शुक्र) तब शीघ्र ही वहाँ आए, जहाँ देवयानी थी।
7.58.17
दृष्ट्वा चाप्रकृतिस्थां तामप्रहृष्टामचेतनाम् ।
पिता दुहितरं वाक्यं किमेतदिति चाब्रवीत् ॥ ७.५८.१७ ॥
उसे असामान्य अवस्था में, प्रसन्नता रहित और अचेत देखकर पिता ने अपनी पुत्री से कहा, "यह क्या है?"
7.58.18
पृच्छन्तमसकृत्तं वै भार्गवं दीप्ततेजसम् ।
देवयानी तु सङ्क्रुद्धा पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७.५८.१८ ॥
बार-बार पूछते हुए दीप्त तेज वाले भार्गव (शुक्र) से, क्रोधित देवयानी ने अपने पिता से यह वचन कहा।
7.58.19
अहमग्निं विषं तीक्ष्णमपो वा मुनिसत्तम ।
भक्षयिष्ये प्रवेक्ष्यामि न तु शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ ७.५८.१९ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ, मैं अग्नि, तीखा विष या जल खा लूँगी या उसमें प्रवेश कर जाऊँगी, पर जीवित नहीं रह पाऊँगी।
7.58.20
न मां त्वमवजानीषे दुःखितामवमानिताम् ।
वृक्षस्यावज्ञया ब्रह्मंश्छिद्यन्ते वृक्षजीविनः ॥ ७.५८.२० ॥
आप मुझ दुखी और अपमानित को तुच्छ नहीं समझते? हे ब्रह्मन्, वृक्ष की उपेक्षा से वृक्ष पर जीने वाले (लोग) कट जाते हैं।
7.58.21
अवज्ञया च राजर्षिः परिभूय च भार्गव ।
मय्यवज्ञां प्रयुङ्क्ते हि न च मां बहु मन्यते ॥ ७.५८.२१ ॥
हे भार्गव, वह राजर्षि अवज्ञा से और मेरा तिरस्कार करके मेरे प्रति अनादर दिखाता है; वह मुझे बिलकुल आदर नहीं देता।
7.58.22
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कोपेनाभिपरिप्लुतः ।
व्याहर्तुमुपचक्राम भार्गवो नहुषात्मजम् ॥ ७.५८.२२ ॥
उसकी उन बातों को सुनकर क्रोध से भरे हुए भार्गव नहुष-पुत्र से बोलने लगे।
7.58.23
यस्मान्मामवजानीषे नाहुष त्वं दुरात्मवान् ।
जरया परया जीर्णः शैथिल्यमुपयास्यसि ॥ ७.५८.२३ ॥
हे नहुषपुत्र, चूँकि तुम मेरा तिरस्कार करते हो, हे दुरात्मा, तुम अत्यधिक वृद्धावस्था से जर्जर होकर दुर्बलता को प्राप्त होगे।
7.58.24
एवमुक्त्वा दुहितरं समाश्वास्य च भार्गवः ।
पुनर्जगाम ब्रह्मर्षिर्भवनं स्वं महायशाः ॥ ७.५८.२४ ॥
ऐसा कहकर और अपनी पुत्री को सांत्वना देकर, महायशस्वी ब्रह्मर्षि भार्गव फिर अपने निवास को चले गए।
7.58.25
स एवमुक्त्वा द्विजपुङ्गवाग्र्यः सुतां समाश्वास्य च देवयानीम् ।
पुनर्ययौ सूर्यसमानतेजा दत्त्वा च शापं नहुषात्मजाय ॥ ७.५८.२५ ॥
ऐसा कहकर, द्विजों में श्रेष्ठों में अग्रणी उस सूर्य के समान तेजस्वी ऋषि ने अपनी पुत्री देवयानी को सांत्वना दी, और नहुष के पुत्र को शाप देकर वे फिर चले गए।