वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.69
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.69.1
तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
क्रोधामाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ७.६९.१ ॥
महात्मा शत्रुघ्नाचे ते बोलणे ऐकून त्याला तीव्र क्रोध आला आणि तो म्हणाला, "थांब, थांब!"
7.69.2
पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान्कटकटाय्य च ।
लवणो रघुशार्दूलमाह्वयामास चासकृत् ॥ ७.६९.२ ॥
लवणाने हाताशी हात घासत, दात खाडकन चावत रघुकुलातील सिंहाला वारंवार आव्हान दिले.
7.69.3
तं ब्रुवाणं तथा वाक्यं लवणं घोरदर्शनम् ।
शत्रुघ्नो देवशत्रुघ्न इदं वचनमब्रवीत् ॥ ७.६९.३ ॥
असे बोलणाऱ्या भयंकर दिसणाऱ्या लवणाला देवांच्या शत्रूंचा संहार करणारा शत्रुघ्न म्हणाला.
7.69.4
न शत्रुघ्नस्तथा जातो यथा ऽन्ये निर्जितास्त्वया ।
तदद्य बाणाभिहतो व्रज त्वं यमसादनम् ॥ ७.६९.४ ॥
शत्रुघ्न हा इतरांसारखा तुझ्याकडून पराभूत होण्यासाठी जन्मलेला नाही. म्हणून आज बाणांनी घायाळ होऊन तू यमलोकी जा.
7.69.5
ऋषयो ऽप्यद्य पापात्मन्मया त्वां निहतं रणे ।
पश्यन्तु विप्रा विद्वांसस्त्रिदशा इव रावणम् ॥ ७.६९.५ ॥
अरे पापी! आज रणांगणात माझ्या हातून तुझा वध झालेला ऋषी, ब्राह्मण आणि विद्वान पाहोत—जसे देवांनी रावणाला पाहिले होते.
7.69.6
त्वयि मद्बाणनिर्दग्धे पतिते ऽद्य निशाचर ।
पुरे जनपदे चापि क्षेममेव भविष्यति ॥ ७.६९.६ ॥
हे निशाचरा! आज माझ्या बाणांनी जळून तू पडलास तर नगरात आणि जनपदात निश्चितच कल्याण होईल.
7.69.7
अद्य मद्बाहुनिष्क्रान्तः शरो वज्रनिभाननः ।
प्रवेक्ष्यते ते हृदयं पद्ममंशुरिवार्कजः ॥ ७.६९.७ ॥
आज माझ्या बाहूतून सुटलेला वज्रासारख्या मुखाचा बाण तुझ्या हृदयात प्रवेश करील, जसा सूर्यकिरण कमळात प्रवेश करतो.
7.69.8
एवमुक्तो महावृक्षं लवणः क्रोधमूर्च्छितः ।
शत्रुघ्नोरसि चिक्षेप स च तं शतधाच्छिनत् ॥ ७.६९.८ ॥
असे म्हटल्यावर क्रोधाने मूर्च्छित झालेल्या लवणाने एक महावृक्ष शत्रुघ्नाच्या छातीवर फेकला; त्याने तो शंभर तुकड्यांत छेदला.
7.69.9
तद्दृष्ट्वा विफलं कर्म राक्षसः पुनरेव तु ।
पादपान्सुबहून्गृह्य शत्रुघ्नायासृजद्बली ॥ ७.६९.९ ॥
ते कर्म निष्फळ झाल्याचे पाहून तो बलवान राक्षस पुन्हा अनेक वृक्ष उचलून शत्रुघ्नावर फेकू लागला.
7.69.10
शत्रुघ्नश्चापि तेजस्वी वृक्षानापततो बहून् ।
त्रिभिश्चतुर्भिरेकैकं चिच्छेद नतपर्वभिः ॥ ७.६९.१० ॥
तेजस्वी शत्रुघ्नाने आपल्यावर येणाऱ्या अनेक वृक्षांपैकी प्रत्येकाला तीन-चार वाकलेल्या पेऱ्यांच्या बाणांनी तोडले.
7.69.11
ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजद्राक्षसोरसि ।
शत्रुघ्नो वीर्यसम्पन्नो विव्यथे न स राक्षसः ॥ ७.६९.११ ॥
नंतर वीर्यसंपन्न शत्रुघ्नाने राक्षसाच्या छातीवर बाणांचा वर्षाव केला; पण तो राक्षस व्यथित झाला नाही.
7.69.12
ततः प्रहस्य लवणो वृक्षमुद्यम्य वीर्यवान् ।
शिरस्यभ्यहनच्छूरं स्रस्ताङ्गः स मुमोह वै ॥ ७.६९.१२ ॥
मग हसत वीर्यवान लवणाने एक वृक्ष उचलून वीर शत्रुघ्नाच्या डोक्यावर प्रहार केला; शरीर शिथिल होऊन तो मूर्च्छित झाला.
7.69.13
तस्मिन्निपतिते वीरे हाहाकारो महानभूत् ।
ऋषीणां देवसङ्घानां गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥ ७.६९.१३ ॥
त्या वीराचे पतन झाल्यावर मोठा हाहाकार उठला; ऋषी, देवसमूह, गंधर्व आणि अप्सरा यांच्यामध्येही.
7.69.14
तमवज्ञाय तु हतं शत्रुघ्नं भुवि पातितम् ।
रक्षो लब्धान्तरमपि न विवेश स्वमालयम् ॥ ७.६९.१४ ॥
पण शत्रुघ्न मेला आणि भूमीवर पडला आहे असे समजून, संधी मिळूनही तो राक्षस आपल्या निवासात गेला नाही.
7.69.15
नापि शूलं प्रजग्राह तं दृष्ट्वा भुवि पातितम् ।
ततो हत इति ज्ञात्वा तान्भक्षान्समुदावहत् ॥ ७.६९.१५ ॥
तो भूमीवर पडलेला पाहून त्याने शूलही उचलले नाही. मग तो मेला असे समजून त्याने ते खाद्यपदार्थ वाहून नेले.
7.69.16
मुहूर्ताल्लब्धसञ्ज्ञस्तु पुनस्तस्थौ धृतायुधः ।
शत्रुघ्नो वै पुरद्वारि ऋषिभिः सम्प्रपूजितः ॥ ७.६९.१६ ॥
क्षणभराने शुद्धी परत आल्यावर शत्रुघ्न शस्त्र धारण करून पुन्हा नगराच्या द्वारी उभा राहिला; ऋषींनी त्याचा उत्तम सन्मान केला.
7.69.17
ततो दिव्यममोघं तं जग्राह शरमुत्तमम् ।
ज्वलन्तं तेजसा घोरं पूरयन्तं दिशो दश ॥ ७.६९.१७ ॥
मग त्याने ते दिव्य, अमोघ, उत्तम बाण घेतले; जे आपल्या तेजाने प्रज्वलित, भयंकर आणि दहा दिशा व्यापणारे होते.
7.69.18
वज्राननं वज्रवेगं मेरुमन्दरसन्निभम् ।
नतं पर्वसु सर्वेषु संयुगेष्वपराजितम् ॥ ७.६९.१८ ॥
वज्रासारखे टोक, वज्रासारखा वेग, मेरु आणि मंदर पर्वतांसारखा; सर्व सांध्यांमध्ये न वाकणारा, युद्धांत अपराजित.
7.69.19
असृक्चन्दनदिग्धाङ्गं चारुपत्रं पतत्रिणम् ।
दानवेन्द्राचलेन्द्राणामसुराणां च दारणम् ॥ ७.६९.१९ ॥
रक्तचंदनाने माखलेले शरीर आणि सुंदर पंख असलेला तो पक्षी, दानवांना आणि पर्वतसदृश असुरांना फाडणारा होता.
7.69.20
तं दीप्तमिव कालाग्निं युगान्ते समुपस्थिते ।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परित्रासमुपागमन् ॥ ७.६९.२० ॥
युगांत जवळ आल्यावर प्रज्वलित झालेल्या कालाग्नीप्रमाणे तेजस्वी त्याला पाहून सर्व प्राणी भयभीत झाले.
7.69.21
सदेवासुरगन्धर्वं मुनिभिः साप्सरोगणम् ।
जगद्धि सर्वमस्वस्थं पितामहमुपस्थितम् ॥ ७.६९.२१ ॥
देव, असुर, गंधर्व, मुनी आणि अप्सरांच्या समूहांसह अस्वस्थ झालेले सर्व जग पितामहांजवळ आले.
7.69.22
उवाच देवदेवेशं वरदं प्रपितामहम् ।
देवानां भयसंमोहो लोकानां सङ्क्षयं प्रति ॥ ७.६९.२२ ॥
देवदेव, वरदाता प्रपितामहांना ते म्हणाले: देवांचे भय आणि संमोह, लोकांच्या संहाराकडे निर्देश करणारे आहेत.
7.69.23
नेदृशं दृष्टपूर्वं च न श्रुतं प्रपितामह ।
देवानां भयसम्मोहो लोकानां सङ्क्षयं प्रति ॥ ७.६९.२३ ॥
हे प्रपितामह, असे पूर्वी कधी पाहिले नाही किंवा ऐकले नाही. देवांचे भय आणि संमोह, लोकांच्या संहाराकडे निर्देश करणारे आहेत.
7.69.24
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ।
भयकारणमाचष्ट लोकानामभयङ्करः ।
उवाच मधुरां वाणीं शृणुध्वं सर्वदेवताः ॥ ७.६९.२४ ॥
त्यांचे ते बोलणे ऐकून लोकपितामह ब्रह्मा, जे लोकांना अभय देणारे, त्यांनी भयाचे कारण सांगितले आणि मधुर वाणीने म्हटले — हे सर्व देवांनो, ऐका.
7.69.25
वधाय लवणस्याजौ शरः शत्रुघ्नधारितः ।
तेजसा तस्य सम्मूढाः सर्वे स्मः सुरसत्तमाः ॥ ७.६९.२५ ॥
लवणाच्या वधासाठी युद्धात शत्रुघ्नाने धारण केलेला हा बाण आहे. त्याच्या तेजाने आम्ही सर्व श्रेष्ठ देव मोहित झालो आहोत.
7.69.26
एष पूर्वस्य देवस्य लोककर्तुः सनातनः ।
शरस्तेजोमयो वत्सा येन वै भयमागतम् ॥ ७.६९.२६ ॥
हा लोकनिर्मात्या आदिदेव सनातनाचा तेजोमय बाण आहे. हे वत्सांनो, यामुळेच खरोखर भय आले.
7.69.27
एष वै कैटभस्यार्थे मधुनश्च महाशरः ।
सृष्टो महात्मना तेन वधार्थे दैत्ययोस्तयोः ॥ ७.६९.२७ ॥
हा महाबाण कैटभ आणि मधू यांच्यासाठीच त्या महात्म्याने निर्माण केला होता; त्या दोन दैत्यांच्या वधासाठीच तो निर्माण झाला.
7.69.28
एक एव प्रजानाति विष्णुस्तेजोमयं शरम् ।
एषा एव तनुः पूर्वा विष्णोस्तस्य महात्मनः ॥ ७.६९.२८ ॥
हा तेजोमय बाण केवळ विष्णूलाच ठाऊक आहे. हेच त्या महात्मा विष्णूचे आदिरूप आहे.
7.69.29
इतो गच्छत पश्यध्वं वध्यमानं महात्मना ।
रामानुजेन वीरेण लवणं राक्षसोत्तमम् ॥ ७.६९.२९ ॥
येथून जाऊन पाहा: महात्मा, रामाच्या वीर अनुजाकडून राक्षसोत्तम लवण वधला जात आहे.
7.69.30
तस्य ते देवदेवस्य निशम्य वचनं सुराः ।
आजग्मुर्यत्र युध्येते शत्रुघ्नलवणावुभौ ॥ ७.६९.३० ॥
देवांच्या देवाचे ते वचन ऐकून देव जिथे शत्रुघ्न आणि लवण दोघे युद्ध करत होते तिथे आले.
7.69.31
तं शरं दिव्यसङ्काशं शत्रुघ्नकरधारितम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि युगान्ताग्निमिवोत्थितम् ॥ ७.६९.३१ ॥
शत्रुघ्नाच्या हातात धरलेला तो दिव्यासारखा बाण युगांताच्या अग्नीप्रमाणे उभा राहिलेला सर्व प्राण्यांनी पाहिला.
7.69.32
अकाशमावृतं दृष्ट्वा देवैर्हि रघुनन्दनः ।
सिंहनादं भृशं कृत्वा ददर्श लक्षणं पुनः ॥ ७.६९.३२ ॥
देवांनी आकाश व्यापलेले पाहून रघुनंदनाने जोरदार सिंहनाद केला आणि पुन्हा लक्ष्मणाकडे पाहिले.
7.69.33
आहूतश्च पुनस्तेन शत्रुघ्नेन महात्मना ।
लवणः क्रोधसंयुक्तो युद्धाय समुपस्थितः ॥ ७.६९.३३ ॥
महात्मा शत्रुघ्नाने पुन्हा आव्हान दिल्यावर क्रोधाने भरलेला लवण युद्धासाठी पुढे आला.
7.69.34
आकर्णात्स विकृष्याथ तद्धनुर्धन्विनां वरः ।
तं मुमोच महाबाणं लवणस्य महोरसि ॥ ७.६९.३४ ॥
मग धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याने ते धनुष्य कानापर्यंत ओढून लवणाच्या विशाल छातीवर तो महाबाण सोडला.
7.69.35
उरस्तस्य विदार्याशु प्रविवेश रसातलम् ॥ ७.६९.३५ ॥
त्याची छाती त्वरित फोडून तो रसातलात शिरला.
7.69.36
गत्वा रसातलं दिव्यः शरो विबुधपूजितः ।
पुनरेवागमत्तूर्णमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ॥ ७.६९.३६ ॥
रसातलात जाऊन देवांनी पूजिलेला तो दिव्य बाण त्वरित पुन्हा इक्ष्वाकुकुलनंदनाकडे परत आला.
7.69.37
शत्रुघ्नशरनिर्भिन्नो लवणः स निशाचरः ।
पपात सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः ॥ ७.६९.३७ ॥
शत्रुघ्नाच्या बाणाने भेदलेला तो निशाचर लवण अचानक भूमीवर कोसळला, वज्राने आदळलेल्या पर्वताप्रमाणे.
7.69.38
तच्च शूलं महत्तेन हते लवणराक्षसे ।
पश्यतां सर्वदेवानां रुद्रस्य वशमन्वगात् ॥ ७.६९.३८ ॥
लवण राक्षस मारला गेल्यावर, सर्व देवांच्या देखत ते महान त्रिशूल रुद्राच्या वशात परत गेले.
7.69.39
एकेषुपातेन भृशं निपात्य लोकत्रयस्यापि रघुप्रवीरः ।
विनिर्बभावुत्तमचापबाणस्तमः प्रणुद्येव सहस्ररश्मिः ॥ ७.६९.३९ ॥
एकाच बाणाच्या प्रहाराने त्रिलोकालाही भयंकर असलेल्या त्याला पाडून, रघुवीर उत्तम धनुष्यबाण घेऊन अंधार दूर करणाऱ्या सहस्ररश्मी सूर्यासारखे झळकले.
7.69.40
ततो हि देवा ऋषिपन्नगाश्च प्रपूजिरे ह्यप्सरसश्च सर्वाः ।
दिष्ट्या जयो दाशरथेरवाप्तस्त्यक्त्वा भयं सर्प इव प्रशान्तः ॥ ७.६९.४० ॥
तेव्हा देव, ऋषी, नाग आणि सर्व अप्सरांनी त्यांचा सन्मान केला. सुदैवाने दशरथपुत्राला विजय मिळाला; भय सोडून ते सर्पासारखे शांत झाले.