वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.7.1
नारायणगिरिं ते तु गर्जन्तो राक्षसाम्बुदाः ।
ववर्षुः शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिमम्बुदाः ॥ ७.७.१ ॥
गर्जना करीत त्या राक्षसरूपी मेघांनी नारायण पर्वतावर बाणांचा वर्षाव केला, जसे मेघ पर्वतावर जलवर्षाव करतात.
7.7.2
श्यामावदातस्तैर्विष्णुर्नीलैर्नक्तञ्चरोत्तमैः ।
वृतो ऽञ्जनगिरीवासीत् वर्षमाणैः पयोधरैः ॥ ७.७.२ ॥
श्यामल पण तेजस्वी विष्णू, त्या निळ्या श्रेष्ठ निशाचरांनी वेढलेले, वर्षाव करणाऱ्या मेघांनी वेढलेल्या अंजन पर्वतासारखे होते.
7.7.3
शलभा इव केदारं मशका इव पर्वतम् ।
यथामृतघटं दंशा मकरा इव चार्णवम् ॥ ७.७.३ ॥
टोळ जसे शेतावर, डास जसे पर्वतावर, माशा जशा अमृतकुंभावर, आणि मकर जसे सागरावर तुटून पडतात.
7.7.4
तथा रक्षोधनुर्मुक्ता वज्रानिलमनोजवाः ।
हरिं विशन्ति स्म शरा लोका इव विपर्यये ॥ ७.७.४ ॥
तसेच राक्षसांच्या धनुष्यांतून सुटलेले, वज्र, वायू आणि मनाच्या वेगाचे बाण हरीत शिरले, प्रलयकाळी लोक जसे लीन होतात तसे.
7.7.5
स्यन्दनैः स्यन्दनगता गजैश्च गजपृष्ठगाः ।
अश्वारोहास्तथाश्वैश्च पादाताश्चाम्बरे स्थिताः ॥ ७.७.५ ॥
रथांवरील, हत्तींच्या पाठीवरील, घोडेस्वार आणि पायदळ आकाशात उभे होते.
7.7.6
राक्षसेन्द्रा गिरिनिभाः शरैः शक्त्यृष्टितोमरैः ।
निरुछ्वासं हरिं चक्रुः प्राणायामा इव द्विजम् ॥ ७.७.६ ॥
पर्वतासारखे राक्षसराज बाण, शक्ती, ऋष्टी आणि तोमरांनी हरीला श्वासरहित करते झाले, जसा प्राणायाम करणाऱ्या द्विजाचा श्वास रोखला जातो.
7.7.7
निशाचरैस्ताड्यमानो मीनैरिव महोदधिः ।
शार्ङ्गमायम्य दुर्धर्षो राक्षसेभ्यो ऽसृजच्छरान् ॥ ७.७.७ ॥
माशांनी आदळलेल्या महासागराप्रमाणे, राक्षसांनी पीडित होऊनही अजेय विष्णूने शार्ङ्ग धनुष्य ओढून राक्षसांवर बाण सोडले.
7.7.8
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैर्वज्रवक्त्रैर्मनोजवैः ।
चिच्छेद विष्णुर्निशितैः शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ ७.७.८ ॥
पूर्ण ओढून सोडलेल्या, वज्रमुखी, मनासारख्या वेगवान तीक्ष्ण बाणांनी विष्णूने शेकडो आणि हजारो (राक्षसांना) छिन्न केले.
7.7.9
विद्राव्य शरवर्षेण वर्षा वायुरिवोत्थितम् ।
पाञ्चजन्यं महाशङ्खं प्रदध्मौ पुरुषोत्तमः ॥ ७.७.९ ॥
बाणांच्या वर्षावाने (राक्षसांना) पळवून लावून, वारा उठलेल्या मेघाला विखुरतो तसे, पुरुषोत्तमाने पाञ्चजन्य नावाचा महाशंख फुंकला.
7.7.10
सो ऽम्बुजो हरिणा ध्मातः सर्वप्राणेन शङ्खराट् ।
ररास भीमनिर्हादस्त्रैलोक्यं व्यथयन्निव ॥ ७.७.१० ॥
हरीने सर्व प्राणशक्तीने फुंकलेला तो शंखराज भयंकर नादाने तिन्ही लोकांना व्यथित करत घुमला.
7.7.11
शङ्खराजरवः सो ऽथ त्रासयामास राक्षसान् ।
मृगराज इवारण्ये समदानिव कुञ्जरान् ॥ ७.७.११ ॥
त्या शंखराजाच्या नादाने राक्षस भयभीत झाले, अरण्यात सिंह मदोन्मत्त हत्तींना भिववावे तसे.
7.7.12
न शेकुरश्वाः संस्थातुं विमदाः कुञ्जराभवन् ।
स्यन्दनेभ्यश्च्युता वीराः शङ्खरावितदुर्बलाः ॥ ७.७.१२ ॥
घोडे उभे राहू शकले नाहीत, हत्ती मदरहित झाले, शंखनादाने दुर्बल होऊन वीर रथांवरून खाली पडले.
7.7.13
शार्ङ्गचापविनिर्मुक्ता वज्रतुल्याननाः शराः ।
विदार्य तानि रक्षांसि सुपुङ्खा विविशुः क्षितिम् ॥ ७.७.१३ ॥
शार्ङ्ग धनुष्यातून सुटलेले, वज्रासारख्या टोकांचे, सुंदर पिसे असलेले बाण त्या राक्षसांना भेदून पृथ्वीत घुसले.
7.7.14
भिद्यमानाः शरैः सङ्ख्ये नारायणकरच्युतैः ।
निपेतू राक्षसा भूमौ शैला वज्रहता इव ॥ ७.७.१४ ॥
युद्धात नारायणाच्या हातातून सुटलेल्या बाणांनी भेदलेले राक्षस वज्राने आघात झालेल्या पर्वतांप्रमाणे भूमीवर कोसळले.
7.7.15
व्रणानि परगात्रेभ्यो विष्णुचक्रकृतानि वै ।
असृक्क्षरन्ति धाराभिः स्वर्णधारा इवाचलाः ॥ ७.७.१५ ॥
विष्णूच्या चक्राने झालेल्या शत्रूंच्या शरीरावरील जखमांमधून रक्ताच्या धारा वाहत होत्या, जणू पर्वत सुवर्णधारा वाहवितात.
7.7.16
शङ्खराजरवश्चापि शार्ङ्गचापरस्वस्तथा ।
राक्षसानां रवांश्चापि ग्रसते वैष्णवो रवः ॥ ७.७.१६ ॥
राजशंखाचा नाद आणि शार्ङ्ग धनुष्याचा टणत्कार — वैष्णव नादाने राक्षसांचे आक्रोश गिळून टाकले.
7.7.17
तेषां शिरोधरान्धूताञ्छरध्वजधनूंषि च ।
रथान्पताकास्तूणीरांश्चिच्छेद स हरिः शरैः ॥ ७.७.१७ ॥
त्यांची थरथरणारी डोकी, बाण, ध्वज, धनुष्ये, रथ, पताका आणि भाते — त्या हरीने बाणांनी छेदून टाकली.
7.7.18
सूर्यादिव करा घोरा ऊर्मयः सागरादिव ।
पर्वतादिव नागेन्द्रा धारौघा इव चाम्बुदात् ॥ ७.७.१८ ॥
सूर्यापासून भयंकर किरण, समुद्रापासून लाटा, पर्वतापासून श्रेष्ठ गजेंद्र, मेघांपासून पावसाच्या धारा निघाव्यात तसे (बाण निघाले).
7.7.19
तथा शार्ङ्गविनिर्मुक्ताः शरा नारायणेरिताः ।
निर्धावन्तीषवस्तूर्णं शतशोथ सहस्रशः ॥ ७.७.१९ ॥
त्याचप्रमाणे शार्ङ्ग धनुष्यातून सोडलेले, नारायणाने प्रेरित केलेले बाण वेगाने शेकडो आणि हजारोंच्या संख्येने धावले.
7.7.20
शरभेण यथा सिंहाः सिंहेन द्विरदा यथा ।
द्विरदेन यथा व्याघ्रा व्याघ्रेण द्वीपिनो यथा ॥ ७.७.२० ॥
शरभाच्या भीतीने सिंह, सिंहाच्या भीतीने हत्ती, हत्तीच्या भीतीने वाघ, वाघाच्या भीतीने बिबटे जसे पळतात.
7.7.21
द्वीपिनेव यथा श्वानः शुना मार्जारका यथा ।
मार्जारेण यथा सर्पाः सर्पेण च यथा ऽ ऽखवः ॥ ७.७.२१ ॥
बिबट्याच्या भीतीने कुत्रे, कुत्र्याच्या भीतीने मांजरे, मांजराच्या भीतीने साप, सापाच्या भीतीने उंदीर जसे पळतात.
7.7.22
तथा ते राक्षसाः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
द्रवन्ति द्राविताश्चन्ये शायिताश्च महीतले ॥ ७.७.२२ ॥
अशा प्रकारे ते सर्व राक्षस प्रभावशाली विष्णूमुळे पळत सुटले; इतर पळवून लावले जाऊन भूमीवर पाडले गेले.
7.7.23
राक्षसानां सहस्राणि निहत्य मधुसूदनः ।
वारिजं पूरयामास तोयदं सुरराडिव ॥ ७.७.२३ ॥
राक्षसांचे हजारो वध करून मधुसूदनाने, सुरराज इंद्र मेघ भरतो तसा, शंख फुंकला.
7.7.24
नारायणशरत्रस्तं शङ्खनादसुविह्वलम् ।
ययौ लङ्कामभिमुखं प्रभग्नं राक्षसं बलम् ॥ ७.७.२४ ॥
नारायणाच्या बाणांनी भयभीत आणि शंखनादाने अत्यंत विव्हल झालेले, मोडलेले राक्षससैन्य लंकेच्या दिशेने पळाले.
7.7.25
प्रभग्ने राक्षसबले नारायणशराहते ।
सुमाली शरवर्षेण निववार रणे हरिम् ॥ ७.७.२५ ॥
राक्षससेना विखुरली असता, नारायणाच्या बाणांनी घायाळ होऊन, सुमालीने रणात बाणवर्षावाने हरीला अडवले.
7.7.26
स तु तं छादयामास नीहार इव भास्करम् ।
राक्षसाः सत्त्वसम्पन्नाः पुनर्धैर्यं समादधुः ॥ ७.७.२६ ॥
त्याने त्याला धुक्याने सूर्य झाकावा तसे झाकले; पराक्रमी राक्षसांनी पुन्हा धैर्य धरले.
7.7.27
अथ सो ऽभ्यपतद्रोषाद्राक्षसो बलदर्पितः ।
महानादं प्रकुर्वाणो राक्षसाञ्जीवयन्निव ॥ ७.७.२७ ॥
मग तो राक्षस रागाने, बलाच्या गर्वाने, मोठी गर्जना करत, राक्षसांना जीवदान देत असल्यासारखा पुढे झेपावला.
7.7.28
उत्क्षिप्य लम्बाभरणं धुन्वन्करमिव द्विपः ।
ररास राक्षसो हर्षात्सतडित्तोयदो यथा ॥ ७.७.२८ ॥
लांब अलंकार उंचावून, हत्तीची सोंड हलवावी तसा हलवत, तो राक्षस हर्षाने विजेसह ढगासारखा गरजला.
7.7.29
सुमालेर्नर्दतस्तस्य शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
चिच्छेद यन्तुरश्वाश्च भ्रान्तास्तस्य तु रक्षसः ॥ ७.७.२९ ॥
गर्जणाऱ्या सुमालीचे तेजस्वी कुंडले असलेले मस्तक छेदले गेले; त्या राक्षसाच्या सारथ्याचे घोडेही गोंधळून गेले.
7.7.30
तैरश्वैर्भ्राम्यते भ्रान्तैः सुमाली राक्षसेश्वरः ।
इन्द्रियाश्वैः परिभ्रान्तैर्धृतिहीनो यथा नरः ॥ ७.७.३० ॥
त्या भ्रमित घोड्यांनी राक्षसराज सुमाली गरगरत फिरवला जाऊ लागला; इंद्रियरूपी घोड्यांनी भरकटलेल्या, धैर्यहीन माणसाप्रमाणे.
7.7.31
ततो विष्णुं महाबाहुं प्रपतन्तं रणाजिरे ।
हृते सुमालेरश्वैश्च रथे विष्णुरथं प्रति ॥ ७.७.३१ ॥
तेव्हा रणभूमीत पडत असलेल्या महाबाहू विष्णूकडे, सुमालीच्या घोड्यांनी रथ हरण केला असता, विष्णूच्या रथाकडे.
7.7.32
माली चाभ्यद्रवद्युक्तः प्रगृह्य सशरं धनुः ।
मालेर्धनुश्च्युता बाणाः कार्तस्वरविभूषिताः ।
विविशुर्हरिमासाद्य क्रौञ्चं पत्ररथा इव ॥ ७.७.३२ ॥
माली सज्ज होऊन, बाण लावलेले धनुष्य घेऊन पुढे धावला. मालीच्या धनुष्यातून सुटलेले सुवर्णभूषित बाण हरी (विष्णू)पर्यंत पोहोचून, क्रौञ्च पक्ष्यात पंखी बाण शिरावेत तसे आत शिरले.
7.7.33
अर्द्यमानः शरैः सो ऽथ मालिमुक्तैः सहस्रशः ।
चुक्षुभे न रणे विष्णुर्जितेन्द्रिय इवाधिभिः ॥ ७.७.३३ ॥
मालीने सोडलेल्या हजारो बाणांनी पीडित होऊनही विष्णू रणात डगमगले नाहीत; जितेंद्रिय पुरुष मानसिक व्यथांनी विचलित होत नाही तसे.
7.7.34
अथ मौर्वीस्वनं कृत्वा भगवान्भूतभावनः ।
मालिनं प्रति बाणौघान्ससर्जारिनिषूदनः ॥ ७.७.३४ ॥
तेव्हा भगवान, भूतभावन, शत्रुसंहारक विष्णूने धनुष्याची टणत्कार करून मालीच्या दिशेने बाणांचा प्रवाह सोडला.
7.7.35
ते मालिदेहमासाद्य वज्रविद्युत्प्रभाः शराः ।
पिबन्ति रुधिरं तस्य नागा इव सुधारसम् ॥ ७.७.३५ ॥
वज्र आणि विजेच्या तेजाचे ते बाण मालीच्या देहापर्यंत पोहोचून, नाग जसे अमृतरस पितात तसे त्याचे रक्त पिऊ लागले.
7.7.36
मालिनं विमुखं कृत्वा शङ्खचक्रगदाधरः ।
मालिमौलिं ध्वजं चापं वाजिनश्चाप्यपातयत् ॥ ७.७.३६ ॥
शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्या विष्णूने मालीला माघार घ्यायला लावले आणि त्याचा मुकुट, ध्वज, धनुष्य व घोडेही पाडले.
7.7.37
विरथस्तु गदां गृह्य माली नक्तञ्चरोत्तमः ।
आपुप्लुवे गदापाणिर्गिर्यग्रादिव केसरी ॥ ७.७.३७ ॥
रथहीन झालेल्या मालीने गदा हाती घेतली; रात्रिचरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो गदाधारी पर्वतशिखरावरून झेपावणाऱ्या सिंहासारखा उसळला.
7.7.38
गदया गरुडेशानमीशानमिव चान्तकः ।
ललाटदेशे ऽभ्यहनद्वज्रेणेन्द्रो यथा ऽचलम् ॥ ७.७.३८ ॥
यमाने ईशानाला मारावे, इंद्राने वज्राने पर्वतावर प्रहार करावा, तसा त्याने गदेने गरुडेशाच्या कपाळावर घाव घातला.
7.7.39
गदयाभिहतस्तेन मालिना गरुडो भृशम् ।
रणात्पराङ्मुखं देवं कृतवान्वेदनातुरः ॥ ७.७.३९ ॥
मालीच्या गदेच्या प्रहाराने अत्यंत जखमी झालेला गरुड वेदनेने व्याकूळ होऊन रणांगणातून माघारी फिरला; त्याने देवालाही माघारी फिरवले.
7.7.40
पराङ्मुखे कृते देवे मालिना गरुडेन वै ।
उदतिष्ठन्महाञ्छब्दो रक्षसामभिनर्दताम् ॥ ७.७.४० ॥
माली आणि गरुड यांनी देवाला माघारी फिरवल्यावर गर्जना करणाऱ्या राक्षसांचा मोठा जयघोष उठला.
7.7.41
रक्षसां रवतां रावं श्रुत्वा हरिहयानुजः ॥ ७.७.४१ ॥
गर्जणाऱ्या राक्षसांचा तो आवाज ऐकून हरीचा अनुज (गरुड)...
7.7.42
तिर्यगास्थाय सङ्क्रुद्धः पक्षीशे भगवान्हरिः ।
पराङ्मुखो ऽप्युत्ससर्ज मालेश्चक्रं जिघांसया ॥ ७.७.४२ ॥
संतप्त झालेले भगवान हरी गरुडावर तिरकसपणे उभे राहून, पाठ फिरवलेले असतानाही, माली याला मारण्याच्या इच्छेने चक्र फेकले.
7.7.43
तत्सूर्यमण्डलाभासं स्वभासा भासयन्नभः ।
कालचक्रनिभं चक्रं मालेः शीर्षमपातयत् ॥ ७.७.४३ ॥
सूर्यमंडलासारखे तेजस्वी ते चक्र आपल्या प्रकाशाने आकाश उजळवत, कालचक्रासारखे माळीचे मस्तक पाडले.
7.7.44
तच्छिरो राक्षसेन्द्रस्य चक्रोत्कृत्तं बिभीषणम् ।
पपात रुधिरोद्गारि पुरा राहुशिरो यथा ॥ ७.७.४४ ॥
चक्राने छिन्न झालेले ते राक्षसराजाचे भयंकर मस्तक, पूर्वी राहूचे मस्तक पडले तसे, रक्त ओकत पडले.
7.7.45
ततः सुरैः संसहृष्टैः सर्वप्राणसमीरितः ।
सिंहनादरवोन्मुक्तः साधु देवेतिवादिभिः ॥ ७.७.४५ ॥
तेव्हा हर्षित देवांनी आणि सर्व प्राण्यांनी सिंहगर्जनेसारख्या स्वरात 'साधु, हे देवा!' असे उद्गार काढले.
7.7.46
मालिनं निहतं दृष्ट्वा सुमाली माल्यवानपि ।
सबलौ शोकसन्तप्तौ लङ्कामेव प्रधावितौ ॥ ७.७.४६ ॥
माळी मारला गेलेला पाहून सुमाली आणि माल्यवान दुःखाने व्याकूळ होऊन सैन्यासह लंकेकडेच पळाले.
7.7.47
गरुडस्तु समाश्वस्तः सन्निवृत्य यथा पुरा ।
राक्षसान्द्रावयामास पक्षवातेन कोपितः ॥ ७.७.४७ ॥
पण गरुड पुन्हा आश्वस्त होऊन पूर्वीप्रमाणे परत आला आणि क्रोधाने पंखांच्या वाऱ्याने राक्षसांना पळवून लावले.
7.7.48
चक्रकृत्तास्यकमला गदासञ्चूर्णितोरसः ।
लाङ्गलग्लपितग्रीवा मुसलैर्भिन्नमस्तकाः ॥ ७.७.४८ ॥
चक्राने कमलासारखी मुखे छिन्न झालेले, गदांनी छाती चूर्ण झालेले, नांगराच्या आयुधांनी मान चिरडलेले, मुसळांनी मस्तके फुटलेले.
7.7.49
केचिच्चैवासिना छिन्नास्तथान्ये शरपीडिताः ।
निपेतुरम्बरात्तूर्णं राक्षसाः सागराम्भसि ॥ ७.७.४९ ॥
काही राक्षस तलवारींनी कापले गेले; इतर बाणांनी पीडित होऊन आकाशातून त्वरेने समुद्राच्या पाण्यात कोसळले.
7.7.50
नारायणो बाणवराशनीभिर्विदारयामास धनुर्विमुक्तैः ।
नक्तञ्चरान्मुक्तविधूतकेशान्यथा ऽशनीभिः सतडिन्महाभ्राः ॥ ७.७.५० ॥
नारायणाने धनुष्यातून सोडलेल्या उत्तम बाणरूपी वज्रांनी, विखुरलेल्या केसांच्या निशाचरांना फाडून टाकले; जसे विजांसह महामेघ वज्रपाताने फाटतात.
7.7.51
भिन्नातपत्रं पतमानमस्त्रं शरैरपध्वस्तविनीतवेषम् ।
विनिस्सृतान्त्रं भयलोलनेत्रं बलं तदुन्मत्ततरं बभूव ॥ ७.७.५१ ॥
तुटलेली छत्रे, बाणांनी पडणारी, नीटनेटका वेष विस्कळीत झालेली, आतडी बाहेर आलेली आणि भीतीने चंचल डोळ्यांची ती सेना अत्यंत उन्मत्त झाली.
7.7.52
सिंहार्दितानामिव कुञ्जराणां निशाचराणां सह कुञ्जराणाम् ।
रवाश्च वेगाश्च समं बभूवुः पुराणसिंहेन विमर्दितानाम् ॥ ७.७.५२ ॥
सिंहाने पीडित केलेल्या हत्तींप्रमाणे, निशाचर आणि हत्तींसह, त्या प्राचीन सिंहाने चिरडलेल्यांचे आक्रोश आणि वेग सारखे झाले.
7.7.53
ते वार्यमाणा हरिबाणजालैः सबाणजालानि समुत्सृजन्तः ।
धावन्ति नक्तञ्चरकालमेघा वायुप्रभिन्ना इव कालमेघाः ॥ ७.७.५३ ॥
हरिबाणांच्या जाळ्यांनी अडवले जाऊन, स्वतःचे बाणजाल सोडत ते धावतात — प्रलयकालीन काळ्या मेघांसारखे निशाचर, वाऱ्याने फाटलेल्या काळ्या मेघांप्रमाणे.
7.7.54
चक्रपहारैर्विनिकृत्तशीर्षाः सञ्चूर्णिताङ्गाश्च गदाप्रहारैः ।
अभिप्रहारैर्द्विविधा विभिन्नाः पतन्ति शैला इव राक्षसेन्द्राः ॥ ७.७.५४ ॥
चक्रांच्या प्रहारांनी ज्यांची मस्तके छिन्न झाली, गदांच्या प्रहारांनी ज्यांची अंगे चूर्ण झाली, आणि तीव्र आक्रमणांनी जे दोन तुकडे झाले, असे राक्षसराज पर्वतांसारखे पडत आहेत.
7.7.55
विलम्बमानैर्मणिहारकुण्डलैर्निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः ।
निपात्यमानैर्ददृशे निरन्तरं निपात्यमानैरिव नीलपर्वतैः ॥ ७.७.५५ ॥
मणिहार व कुंडले लोंबणारे, काळ्या ढगांसारखे निशाचर सतत पाडले जात असलेले दिसत होते, जणू निळे पर्वतच पाडले जात आहेत.