वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.74
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.74.1
तथा तु करुणं तस्य द्विजस्य परिदेवनम् ।
शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम् ॥ ७.७४.१ ॥
इस प्रकार ब्राह्मण का करुण विलाप, दुःख और शोक से भरा हुआ, राघव (राम) ने सब कुछ सुना।
7.74.2
स दुःखेन च सन्तप्तो मन्त्रिणस्तानुपाह्वयत् ।
वसिष्ठं वामदेवं च भ्रातरौ सह नैगमान् ॥ ७.७४.२ ॥
वह दुःख से संतप्त होकर उन मंत्रियों को बुलाने लगे—वसिष्ठ और वामदेव को, दोनों भाइयों को तथा नागरिकों को।
7.74.3
ततो द्विजा वसिष्ठेन सार्धमष्टौ प्रवेशिताः ।
राजानं देवसङ्काशं वर्धस्वेति ततो ऽब्रुवन् ॥ ७.७४.३ ॥
तब वसिष्ठ के साथ आठ ब्राह्मण भीतर लाए गए, और देवतुल्य राजा से उन्होंने कहा, "आप समृद्ध हों।"
7.74.4
मार्कण्डेयो ऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः ।
कात्यायनो ऽथ जाबालिर्गौतमो नारदस्तथा ।
एते द्विजर्षभाः सर्वे आसनेषूपवेशिताः ॥ ७.७४.४ ॥
मार्कण्डेय, मौद्गल्य, वामदेव और काश्यप, कात्यायन, जाबालि, गौतम तथा नारद — ये सभी श्रेष्ठ ब्राह्मण आसनों पर बैठाए गए।
7.74.5
महर्षीन्समनुप्राप्तानभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
मन्त्रिणो नैगमांश्चैव यथार्हमनुकूलतः ॥ ७.७४.५ ॥
आए हुए महर्षियों को हाथ जोड़कर प्रणाम करके, और मंत्रियों तथा नागरिकों को भी उचित रीति से और अनुकूलता से।
7.74.6
तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम् ।
राघवः सर्वमाचष्टे द्विजो ऽयमुपरोधते ॥ ७.७४.६ ॥
उन सब दीप्त तेजवाले महात्माओं के बैठ जाने पर राघव ने सब कुछ कहा — "यह ब्राह्मण (मेरे कारण) बाधित हो रहा है।"
7.74.7
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञो दीनस्य नारदः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यमृषीणां सन्निधौ नृपम् ॥ ७.७४.७ ॥
राजा को दुखी देखकर नारद ने उनकी बात सुनी और ऋषियों की उपस्थिति में राजा से यह शुभ वचन कहा।
7.74.8
शृणु राजन्यथाकाले प्राप्तो बालस्य सङ्क्षयः ।
श्रुत्वा कर्तव्यतां राजन्कुरुष्वरघुनन्दन ॥ ७.७४.८ ॥
हे राजन, सुनो: समय आने पर बालक का यह अंत हुआ है। हे रघुनंदन, अब जो करने योग्य है उसे सुनकर वैसा ही करो।
7.74.9
पुरा कृतयुगे राजन्ब्राह्मणा वै तपस्विनः ।
अब्राह्मणस्तदा राजन्न तपस्वी कथञ्चन ॥ ७.७४.९ ॥
पूर्वकाल में, हे राजन, कृतयुग में ब्राह्मण ही तपस्वी होते थे। हे राजन, तब कोई अब्राह्मण किसी भी प्रकार तपस्वी नहीं होता था।
7.74.10
तस्मिन्युगे प्रज्वलिते ब्रह्मभूते त्वनावृते ।
अमृत्यवस्तदा सर्वे जज्ञिरे दीर्घदर्शिनः ॥ ७.७४.१० ॥
उस युग में, जो प्रज्वलित, ब्रह्ममय और अनावृत था, तब सभी दीर्घदर्शी प्राणी अमर होकर उत्पन्न हुए।
7.74.11
ततस्त्रेतायुगं नाम मानवानां वपुष्मताम् ।
क्षत्रियास्तत्र जायन्ते पूर्णेन तपसा ऽन्विताः ॥ ७.७४.११ ॥
फिर मनुष्यों के, जो शरीरधारी हैं, त्रेतायुग नामक युग आया; उसमें पूर्ण तपस्या से युक्त क्षत्रिय उत्पन्न होते हैं।
7.74.12
वीर्येण तपसा चैव ते ऽधिकाः पूर्वजन्मनि ।
मानवा ये महात्मानस्त्वत्र त्रेतायुगे युगे ॥ ७.७४.१२ ॥
वे पूर्वजन्म में पराक्रम और तपस्या में अधिक थे; और जो महात्मा मनुष्य इस त्रेतायुग में हैं, वे भी इस युग में (उसी प्रकार) होते हैं।
7.74.13
ब्रह्मक्षत्रं च तत्सर्वं यत्पूर्वमपरं च यत् ।
युगयोरुभयोरासीत्समवीर्यसमन्वितम् ॥ ७.७४.१३ ॥
जो ब्राह्मण और क्षत्रिय थे, वे सब जो पहले और बाद में थे, दोनों युगों में समान पराक्रम से युक्त थे।
7.74.14
अपश्यंस्तु न ते सर्वे विशेषमधिकं ततः ।
स्थापनं चक्रिरे तत्र चातुर्वर्ण्यस्य सम्मतम् ॥ ७.७४.१४ ॥
परंतु उन सबने कोई विशेष श्रेष्ठता नहीं देखी, इसलिए उन्होंने वहाँ चातुर्वर्ण्य की स्थापना को स्वीकृत किया।
7.74.15
तस्मिन्युगे प्रज्वलिते धर्मभूते ह्यनावृते ।
अधर्मः पादमेकं तु पातयत्पृथिवीतले ॥ ७.७४.१५ ॥
उस युग में, जो धर्ममय, प्रज्वलित और अबाधित था, अधर्म ने पृथ्वी-तल पर एक ही चरण गिराया।
7.74.16
अधर्मेण हि संयुक्तस्तेजो मन्दं भविष्यति ॥ ७.७४.१६ ॥
अधर्म से युक्त होकर तेज मंद हो जाएगा।
7.74.17
आमिषं यच्च पूर्वेषां राजसं च मलं भृशम् ।
अनृतं नाम तद्भूतं पादेन पृथिवीतले ॥ ७.७४.१७ ॥
जो मांस और राजसिक मल पूर्वजों में था और अत्यधिक था, वह 'अनृत' नामक प्राणी पृथ्वी-तल पर एक चरण से आया।
7.74.18
अनृतं पातयित्वा तु पादमेकमधर्मतः ।
ततः प्रादुष्कृतं पूर्वमायुषः परिनिष्ठितम् ॥ ७.७४.१८ ॥
अधर्म के कारण अनृत ने एक चरण गिरा दिया; तब पहले निश्चित की गई आयु प्रकट होकर सीमित हो गई।
7.74.19
पतिते त्वनृते तस्मिन्नधर्मे च महीतले ।
शुभान्येवाचरँल्लोकः सत्यधर्मपरायणः ॥ ७.७४.१९ ॥
झूठ और अधर्म के उस पृथ्वी पर गिर जाने पर भी, लोग शुभ कर्म करते हुए सत्य और धर्म में तत्पर रहे।
7.74.20
त्रेतायुगे च वर्तन्ते ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्च ये ।
तपो ऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषामपरे जनाः ॥ ७.७४.२० ॥
त्रेतायुग में जो ब्राह्मण और क्षत्रिय थे, वे सब तप करते थे, और अन्य लोग सेवा करते थे।
7.74.21
स धर्मः परमस्तेषां वैश्यशूद्रं समागमत् ।
पूजां च सर्ववर्णानां शूद्राश्चक्रुर्विशेषतः ॥ ७.७४.२१ ॥
उनका वह परम धर्म वैश्यों और शूद्रों तक भी पहुँचा; और सभी वर्णों की पूजा, विशेष रूप से शूद्रों ने की।
7.74.22
एतस्मिन्नन्तरे तेषामधर्मे चानृते च ह ।
ततः पूर्वे भृशं ह्रासमगमन्नृपसत्तम ॥ ७.७४.२२ ॥
इसी बीच उनके अधर्म और झूठ के कारण, हे नृपश्रेष्ठ, पूर्व के (गुण) बहुत घट गए।
7.74.23
ततः पादमधर्मस्स द्वितीयमवतारयत् ।
ततो द्वापरसञ्ज्ञा ऽस्य युगस्य समजायत ॥ ७.७४.२३ ॥
तब अधर्म ने उसका दूसरा चरण नीचे उतार दिया; तब इस युग का नाम द्वापर पड़ा।
7.74.24
तस्मिन्द्वापरसञ्ज्ञे तु वर्तमाने युगक्षये ।
अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ ॥ ७.७४.२४ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठ, उस द्वापर नामक युग के, युग के क्षय के समय में, अधर्म और झूठ ही बढ़ गए।
7.74.25
तस्मिन्द्वापरसङ्ख्याते तपो वैश्यान्समाविशत् ।
त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्क्रमाद्वै तप आविशत् ॥ ७.७४.२५ ॥
उस द्वापर नामक युग में तप वैश्यों में प्रविष्ट हुआ; तीनों युगों से क्रम से तीनों वर्णों में तप प्रविष्ट हुआ।
7.74.26
त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्धर्मश्च परिनिष्ठितः ।
न शुद्धो लभते धर्मं युगतस्तु नरर्षभ ।
हीनवर्णो नृपश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः ॥ ७.७४.२६ ॥
तीनों युगों से तीनों वर्णों में धर्म भी स्थापित हुआ; हे नरश्रेष्ठ, युग के अनुसार शुद्ध (वर्ण) धर्म को प्राप्त नहीं करता। हे नृपश्रेष्ठ, हीन वर्ण वाला अत्यंत कठोर तप करता है।
7.74.27
भविष्यच्छूद्रयोन्यां वै तपश्चर्या कलौ युगे ।
अधर्मः परमो राजन्द्वापरे शूद्रजन्मनः ॥ ७.७४.२७ ॥
भविष्य में शूद्र योनि में ही तपश्चर्या होगी, कलियुग में। हे राजन, द्वापर में शूद्र जन्म के कारण परम अधर्म होगा।
7.74.28
स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः ।
अद्य तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम् ॥ ७.७४.२८ ॥
वह तुम्हारे राज्य की सीमा पर महातपस्वी है; हे राजन, आज वह दुर्बुद्धि तप कर रहा है, इसलिए यह बालक का वध हुआ है।
7.74.29
यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य तु ।
करोति चाश्रीमूलं तत्पुरे वा दुर्मतिर्नरः ।
क्षिप्रं च नरकं याति स च राजा न संशयः ॥ ७.७४.२९ ॥
जो मनुष्य राजा के राज्य में अथवा नगर में अधर्म या अकार्य करता है, जो अनिष्ट का मूल है, वह दुर्बुद्धि शीघ्र ही नरक को जाता है, और राजा भी, इसमें संदेह नहीं।
7.74.30
अधीतस्य च तप्तस्य कर्मणः सुकृतस्य च ।
षष्ठं भजति भागं तु प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ ७.७४.३० ॥
धर्मपूर्वक प्रजा का पालन करने वाला राजा अध्ययन, तप, कर्म और सुकृत के फल का छठा भाग प्राप्त करता है।
7.74.31
षङ्भागस्य न भोक्ता ऽसौ रक्षते न प्रजाः कथम् ॥ ७.७४.३१ ॥
जो छठा भाग भोगने का अधिकारी है, वह प्रजाओं की रक्षा कैसे नहीं करता?
7.74.32
स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम् ।
दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर ॥ ७.७४.३२ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठ, तुम अपने राज्य में खोज करो; जहाँ कहीं अधर्म दिखे, वहीं उसे दूर करने का प्रयत्न करो।
7.74.33
एवं चेद्धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम् ।
भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम् ॥ ७.७४.३३ ॥
हे नरश्रेष्ठ, यदि ऐसा हो, तो धर्म की वृद्धि होगी, मनुष्यों की आयु बढ़ेगी, और इस बालक का जीवन भी (सुरक्षित) होगा।