वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.74
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.74.1
तथा तु करुणं तस्य द्विजस्य परिदेवनम् ।
शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम् ॥ ७.७४.१ ॥
अशा प्रकारे त्या ब्राह्मणाचा करुण विलाप, दुःख आणि शोकाने भरलेला सर्व काही राघवाने ऐकला.
7.74.2
स दुःखेन च सन्तप्तो मन्त्रिणस्तानुपाह्वयत् ।
वसिष्ठं वामदेवं च भ्रातरौ सह नैगमान् ॥ ७.७४.२ ॥
दुःखाने संतप्त झालेल्या त्याने त्या मंत्र्यांना बोलावले — वसिष्ठ, वामदेव, दोन्ही बंधू आणि नागरिकांसह.
7.74.3
ततो द्विजा वसिष्ठेन सार्धमष्टौ प्रवेशिताः ।
राजानं देवसङ्काशं वर्धस्वेति ततो ऽब्रुवन् ॥ ७.७४.३ ॥
नंतर वसिष्ठांसह आठ ब्राह्मणांना आत आणले गेले; देवासमान राजाला ते म्हणाले, "तुम्ही वर्धमान व्हा."
7.74.4
मार्कण्डेयो ऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः ।
कात्यायनो ऽथ जाबालिर्गौतमो नारदस्तथा ।
एते द्विजर्षभाः सर्वे आसनेषूपवेशिताः ॥ ७.७४.४ ॥
मार्कंडेय, मौद्गल्य, वामदेव, काश्यप, कात्यायन, जाबालि, गौतम आणि नारद — हे सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मण आसनांवर बसवले गेले.
7.74.5
महर्षीन्समनुप्राप्तानभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
मन्त्रिणो नैगमांश्चैव यथार्हमनुकूलतः ॥ ७.७४.५ ॥
आलेल्या महर्षींना हात जोडून वंदन करून; मंत्र्यांना आणि नागरिकांनाही योग्य रीतीने व अनुकूलतेने.
7.74.6
तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम् ।
राघवः सर्वमाचष्टे द्विजो ऽयमुपरोधते ॥ ७.७४.६ ॥
त्या सर्व दीप्ततेजस्वी ऋषींनी आसने घेतल्यावर राघवाने सर्व सांगितले — "हा ब्राह्मण (माझ्यामुळे) अडथळ्यात आहे."
7.74.7
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञो दीनस्य नारदः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यमृषीणां सन्निधौ नृपम् ॥ ७.७४.७ ॥
दुःखी राजाचे ते बोलणे ऐकून नारद ऋषींच्या उपस्थितीत राजाला हे शुभ वचन म्हणाले.
7.74.8
शृणु राजन्यथाकाले प्राप्तो बालस्य सङ्क्षयः ।
श्रुत्वा कर्तव्यतां राजन्कुरुष्वरघुनन्दन ॥ ७.७४.८ ॥
राजा, ऐक: योग्य काळी बालकाचा मृत्यू झाला आहे. रघुनंदना, कर्तव्य ऐकून ते कर.
7.74.9
पुरा कृतयुगे राजन्ब्राह्मणा वै तपस्विनः ।
अब्राह्मणस्तदा राजन्न तपस्वी कथञ्चन ॥ ७.७४.९ ॥
पूर्वी, राजा, कृतयुगात ब्राह्मणच तपस्वी होते. राजा, तेव्हा अब्राह्मण कोणत्याही प्रकारे तपस्वी नव्हता.
7.74.10
तस्मिन्युगे प्रज्वलिते ब्रह्मभूते त्वनावृते ।
अमृत्यवस्तदा सर्वे जज्ञिरे दीर्घदर्शिनः ॥ ७.७४.१० ॥
ते युग तेजस्वी, ब्रह्ममय आणि आच्छादनरहित असताना, तेव्हा दूरदर्शी सर्व अमृत्यू म्हणून जन्मले.
7.74.11
ततस्त्रेतायुगं नाम मानवानां वपुष्मताम् ।
क्षत्रियास्तत्र जायन्ते पूर्णेन तपसा ऽन्विताः ॥ ७.७४.११ ॥
नंतर देहधारी मानवांचे त्रेतायुग नावाचे युग येते; त्यात पूर्ण तपाने युक्त क्षत्रिय जन्मतात.
7.74.12
वीर्येण तपसा चैव ते ऽधिकाः पूर्वजन्मनि ।
मानवा ये महात्मानस्त्वत्र त्रेतायुगे युगे ॥ ७.७४.१२ ॥
ते पूर्वजन्मी पराक्रम आणि तपात अधिक होते; आणि या त्रेतायुगात असणारे महात्मे मानव सुद्धा तसेच आहेत.
7.74.13
ब्रह्मक्षत्रं च तत्सर्वं यत्पूर्वमपरं च यत् ।
युगयोरुभयोरासीत्समवीर्यसमन्वितम् ॥ ७.७४.१३ ॥
पूर्वीचे आणि नंतरचे ब्राह्मण व क्षत्रिय सर्व दोन्ही युगांत समान पराक्रमाने युक्त होते.
7.74.14
अपश्यंस्तु न ते सर्वे विशेषमधिकं ततः ।
स्थापनं चक्रिरे तत्र चातुर्वर्ण्यस्य सम्मतम् ॥ ७.७४.१४ ॥
परंतु त्यांना कोणतीही विशेष श्रेष्ठता दिसली नाही, म्हणून त्यांनी तेथे चातुर्वर्ण्य व्यवस्था स्थापण्यास संमती दिली.
7.74.15
तस्मिन्युगे प्रज्वलिते धर्मभूते ह्यनावृते ।
अधर्मः पादमेकं तु पातयत्पृथिवीतले ॥ ७.७४.१५ ॥
धर्ममय, तेजस्वी आणि अनावृत त्या युगात अधर्माने पृथ्वीतलावर एक पाद टाकला.
7.74.16
अधर्मेण हि संयुक्तस्तेजो मन्दं भविष्यति ॥ ७.७४.१६ ॥
अधर्माने युक्त झाल्यामुळे तेज मंद होईल.
7.74.17
आमिषं यच्च पूर्वेषां राजसं च मलं भृशम् ।
अनृतं नाम तद्भूतं पादेन पृथिवीतले ॥ ७.७४.१७ ॥
पूर्वजांमधील मांसाहार आणि अत्यधिक राजसिक मल — 'अनृत' नावाचे ते अस्तित्व एका पादाने पृथ्वीतलावर आले.
7.74.18
अनृतं पातयित्वा तु पादमेकमधर्मतः ।
ततः प्रादुष्कृतं पूर्वमायुषः परिनिष्ठितम् ॥ ७.७४.१८ ॥
अधर्मामुळे अनृताने एक पाद टाकल्यानंतर, पूर्वी निश्चित झालेले आयुष्य प्रकट होऊन मर्यादित झाले.
7.74.19
पतिते त्वनृते तस्मिन्नधर्मे च महीतले ।
शुभान्येवाचरँल्लोकः सत्यधर्मपरायणः ॥ ७.७४.१९ ॥
त्या असत्य आणि अधर्माचा पृथ्वीवर पतन झाला तरी लोक शुभ कर्मे करीत सत्यधर्मात तत्पर राहिले.
7.74.20
त्रेतायुगे च वर्तन्ते ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्च ये ।
तपो ऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषामपरे जनाः ॥ ७.७४.२० ॥
त्रेतायुगात जे ब्राह्मण व क्षत्रिय होते ते सर्व तप करीत; इतर लोक सेवा करीत.
7.74.21
स धर्मः परमस्तेषां वैश्यशूद्रं समागमत् ।
पूजां च सर्ववर्णानां शूद्राश्चक्रुर्विशेषतः ॥ ७.७४.२१ ॥
त्यांचा तो परम धर्म वैश्य व शूद्रांपर्यंत पोहोचला; सर्व वर्णांची पूजा, विशेषतः शूद्रांनी केली.
7.74.22
एतस्मिन्नन्तरे तेषामधर्मे चानृते च ह ।
ततः पूर्वे भृशं ह्रासमगमन्नृपसत्तम ॥ ७.७४.२२ ॥
या काळात त्यांच्या अधर्म व असत्यामुळे, हे नृपश्रेष्ठा, पूर्वीचे (गुण) फार कमी झाले.
7.74.23
ततः पादमधर्मस्स द्वितीयमवतारयत् ।
ततो द्वापरसञ्ज्ञा ऽस्य युगस्य समजायत ॥ ७.७४.२३ ॥
मग अधर्माने दुसरा पाद खाली आणला; तेव्हा या युगाला द्वापर नाव मिळाले.
7.74.24
तस्मिन्द्वापरसञ्ज्ञे तु वर्तमाने युगक्षये ।
अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ ॥ ७.७४.२४ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, द्वापर नावाचे ते युग चालू असताना, युगक्षयाच्या काळात अधर्म आणि असत्यच वाढले.
7.74.25
तस्मिन्द्वापरसङ्ख्याते तपो वैश्यान्समाविशत् ।
त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्क्रमाद्वै तप आविशत् ॥ ७.७४.२५ ॥
त्या द्वापर नावाच्या युगात तप वैश्यांमध्ये प्रविष्ट झाले; तीन युगांपासून क्रमाने तीन वर्णांमध्ये तप प्रविष्ट झाले.
7.74.26
त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्धर्मश्च परिनिष्ठितः ।
न शुद्धो लभते धर्मं युगतस्तु नरर्षभ ।
हीनवर्णो नृपश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः ॥ ७.७४.२६ ॥
तीन युगांपासून तीन वर्णांमध्ये धर्मही प्रस्थापित झाला; हे नरश्रेष्ठा, युगानुसार शुद्ध माणूस धर्म मिळवत नाही. हे नृपश्रेष्ठा, हीनवर्णाचा माणूस अतिशय मोठे तप करतो.
7.74.27
भविष्यच्छूद्रयोन्यां वै तपश्चर्या कलौ युगे ।
अधर्मः परमो राजन्द्वापरे शूद्रजन्मनः ॥ ७.७४.२७ ॥
भविष्यात शूद्र योनीतच तपश्चर्या होईल, कलियुगात. हे राजा, द्वापरात शूद्र जन्मामुळे परम अधर्म होईल.
7.74.28
स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः ।
अद्य तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम् ॥ ७.७४.२८ ॥
तो तुझ्या राज्याच्या सीमेवरील महातपस्वी आहे; हे राजा, आज तो दुर्बुद्धी तप करत आहे, म्हणूनच या बालकाचा वध झाला.
7.74.29
यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य तु ।
करोति चाश्रीमूलं तत्पुरे वा दुर्मतिर्नरः ।
क्षिप्रं च नरकं याति स च राजा न संशयः ॥ ७.७४.२९ ॥
राजाच्या राज्यात किंवा नगरात जो माणूस अधर्म किंवा अकार्य करतो — जे अमंगलाचे मूळ आहे — तो दुर्बुद्धी माणूस लवकरच नरकात जातो; आणि तो राजाही जातो, यात शंका नाही.
7.74.30
अधीतस्य च तप्तस्य कर्मणः सुकृतस्य च ।
षष्ठं भजति भागं तु प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ ७.७४.३० ॥
धर्माने प्रजेचे पालन करणारा राजा अध्ययन, तप, कर्म आणि सुकृत यांच्या फळाचा सहावा भाग मिळवतो.
7.74.31
षङ्भागस्य न भोक्ता ऽसौ रक्षते न प्रजाः कथम् ॥ ७.७४.३१ ॥
सहाव्या भागाचा उपभोग घेणारा तो आहे; तो प्रजांचे रक्षण कसे करत नाही?
7.74.32
स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम् ।
दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर ॥ ७.७४.३२ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, तू आपले राज्य शोध; जिथे दुष्कृत्य दिसेल तिथे प्रयत्न कर.
7.74.33
एवं चेद्धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम् ।
भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम् ॥ ७.७४.३३ ॥
हे नरश्रेष्ठा, असे झाल्यास धर्माची वृद्धी होईल, माणसांचे आयुष्य वाढेल आणि या बालकाचेही जीवन टिकेल.