वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.76
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.76.1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
अवाक्छिरास्तथाभूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७.७६.१ ॥
अक्लिष्टकर्मा रामाचे ते वचन ऐकून, मान खाली घालून तो हे वचन बोलला.
7.76.2
शूद्रयोन्यां प्रसूतो ऽस्मि शम्बूको नाम नामतः ।
देवत्वं पार्थये राम सशरीरो महायशः ॥ ७.७६.२ ॥
मी शूद्र योनीत जन्मलो आहे; माझे नाव शंबूक आहे. हे राम, हे महायशस्वी, सशरीर देवत्व मी इच्छितो.
7.76.3
न मिथ्या ऽहं वदे राम देवलोकजिगीषया ।
शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ तप उग्रं समास्थितम् ॥ ७.७६.३ ॥
हे राम, मी खोटे बोलत नाही; देवलोक जिंकण्याच्या इच्छेने. हे काकुत्स्था, उग्र तपश्चर्या करणाऱ्या मला शूद्र म्हणून जाण.
7.76.4
भाषतस्तस्य शूद्रस्य खड्गं सुरुचिरप्रभम् ।
निष्कृष्य कोशाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः ॥ ७.७६.४ ॥
तो शूद्र बोलत असताना, राघवाने कोशातून अतिसुंदर, तेजस्वी खड्ग काढून त्याचे मस्तक छाटले.
7.76.5
तस्मिञ्छूद्रे हते देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ।
साधु साध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुर्मुहुर्मुहुः ॥ ७.७६.५ ॥
तो शूद्र मारला गेल्यावर, इंद्रासह अग्नीला पुढे करून देव "साधु, साधु" असे म्हणत काकुत्स्थाची वारंवार प्रशंसा करू लागले.
7.76.6
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्दिव्यानां सुसुगन्धिनाम् ।
पुष्पाणां वायुमुक्तानां सर्वतः प्रपपात ह ॥ ७.७६.६ ॥
दिव्य, अतिसुगंधी फुलांचा मोठा वर्षाव झाला; वाऱ्याने सोडलेली फुले सर्वत्र पडली.
7.76.7
सुप्रीताश्चाब्रुवन्रामं देवाः सत्यपराक्रमम् ।
सुरकार्यमिदं सौम्य सुकृतं ते महामते ॥ ७.७६.७ ॥
अत्यंत प्रसन्न झालेले देव सत्यपराक्रमी रामाला म्हणाले — हे सौम्या, हे महामते, देवकार्य तू उत्तम प्रकारे पार पाडलेस.
7.76.8
गृहाण च वरं सौम्य यत्त्वमिच्छस्यरिन्दम ।
स्वर्गभाङ्नहि शूद्रो ऽयं त्वत्कृते रघुनन्दन ॥ ७.७६.८ ॥
हे सौम्या, तुला जो वर हवा आहे तो घे, हे शत्रुदमना. हे रघुनंदना, तुझ्यामुळे हा शूद्र स्वर्गाचा भागीदार होणार नाही.
7.76.9
देवानां भाषितं श्रुत्वा राघवः सुसमाहितः ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सहस्राक्षं पुरन्दरम् ॥ ७.७६.९ ॥
देवांचे बोलणे ऐकून अत्यंत संयमित राघव हात जोडून सहस्राक्ष पुरंदराला म्हणाला.
7.76.10
यदि देवाः प्रसन्ना मे द्विजपुत्रः स जीवतु ।
दिशन्तु वरमेतं मे इप्सितं परमं मम ॥ ७.७६.१० ॥
देव माझ्यावर प्रसन्न असतील, तर त्या ब्राह्मणाचा मुलगा जिवंत होवो. मला हा परम इष्ट वर द्यावा.
7.76.11
ममापचाराद्यातो ऽसौ ब्राह्मणस्यैकपुत्रकः ।
अप्राप्तकालः कालेन नीतो वैवस्वतक्षयम् ॥ ७.७६.११ ॥
माझ्या अपराधामुळे त्या ब्राह्मणाचा एकुलता एक मुलगा गेला. वेळ न येताच काळाने त्याला वैवस्वताच्या क्षयाला नेले.
7.76.12
तं जीवयथ भद्रं वो नानृतं कर्तुमर्हथ ।
द्विजस्य संश्रुतो ऽर्थो मे जीवयिष्यामि ते सुतम् ॥ ७.७६.१२ ॥
त्याला जिवंत करा, तुमचे कल्याण होवो. तुम्ही असत्य करू नये. ब्राह्मणाला दिलेले वचन पूर्ण करण्यासाठी मी त्याच्या मुलाला जिवंत करीन.
7.76.13
राघवस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा विबुधसत्तमाः ।
प्रत्युचू राघवं प्रीता देवाः प्रीतिसमन्वितम् ॥ ७.७६.१३ ॥
राघवाचे ते वचन ऐकून श्रेष्ठ देवता प्रसन्न होऊन प्रेमभरल्या राघवाला उत्तरले.
7.76.14
निर्वृतो भव काकुत्स्थ सो ऽस्मिन्नहनि बालकः ।
जीवितं प्राप्तवान्भूयः समेतश्चापि बन्धुभिः ॥ ७.७६.१४ ॥
हे काकुत्स्था, निश्चिंत हो! याच दिवशी तो बालक पुन्हा जीवन पावला आणि नातेवाइकांना भेटला.
7.76.15
यस्मिन्मुहूर्ते काकुत्स्थ शूद्रो ऽयं विनिपातितः ।
तस्मिन्मुहूर्ते बालो ऽसौ जीवेन समयुज्यत ॥ ७.७६.१५ ॥
हे काकुत्स्था, ज्या क्षणी हा शूद्र पाडला गेला, त्याच क्षणी तो बालक पुन्हा जीवनाशी जोडला गेला.
7.76.16
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते साधु याम नरर्षभ ।
अगस्त्यस्याश्रमपदं द्रष्टुमिच्छाम राघव ॥ ७.७६.१६ ॥
तुला कल्याण लाभो, शुभ प्राप्त होवो. हे नरश्रेष्ठा, बरे, चला जाऊ. हे राघवा, अगस्त्यांचा आश्रम पाहण्याची आमची इच्छा आहे.
7.76.17
तस्य दीक्षा समाप्ता हि ब्रह्मर्षेः सुमहाद्युतेः ।
द्वादशं हि गतं वर्षं जलशय्यां समासतः ॥ ७.७६.१७ ॥
त्या महातेजस्वी ब्रह्मर्षींची दीक्षा पूर्ण झाली आहे; बारा वर्षे उलटली आहेत; थोडक्यात, ते जलशय्येचे व्रत करत होते.
7.76.18
काकुत्स्थ तद्गमिष्यामो मुनिं समभिनन्दितुम् ।
त्वं चाप्यागच्छ भद्रं ते द्रष्टुं तमृषिसत्तमम् ॥ ७.७६.१८ ॥
हे काकुत्स्था, म्हणून आम्ही मुनींचे अभिनंदन करण्यास जाऊ. तुलाही कल्याण लाभो; तूही ये, त्या श्रेष्ठ ऋषींचे दर्शन घेण्यास.
7.76.19
स तथेति प्रतिज्ञाय देवानां रघुनन्दनः ।
आरुरोह विमानं तं पुष्पकं हेमभूषितम् ॥ ७.७६.१९ ॥
'तसेच होईल' असे म्हणून देवांना वचन देऊन रघुनंदन सोन्याने सजवलेल्या त्या पुष्पक विमानात चढला.
7.76.20
ततो देवाः प्रयातास्ते विमानैर्बहुविस्तरैः ।
रामो ऽप्यनुजगामाशु कुम्भयोनेस्तपोवनम् ॥ ७.७६.२० ॥
नंतर देव आपल्या अनेक विशाल विमानांतून निघाले; रामही त्वरित कुंभयोनी अगस्त्यांच्या तपोवनाकडे निघाला.
7.76.21
दृष्ट्वा तु देवान्सम्प्राप्तानगस्त्यस्तपसां निधिः ।
अर्चयामास धर्मात्मा सर्वांस्तानविशेषतः ॥ ७.७६.२१ ॥
तपस्येचे भांडार आणि धर्मात्मा अगस्त्य आलेल्या सर्व देवांना पाहून भेदभाव न करता त्या सर्वांचा सत्कार केला.
7.76.22
प्रतिगृह्य ततः पूजां सम्पूज्य च महामुनिम् ।
जग्मुस्ते त्रिदशा हृष्टा नाकपृष्ठं सहानुगैः ॥ ७.७६.२२ ॥
नंतर पूजा स्वीकारून आणि त्या महामुनींचा सन्मान करून हर्षित झालेले ते देव आपल्या अनुचरांसह स्वर्गलोकाकडे गेले.
7.76.23
गतेषु तेषु काकुत्स्थः पुष्पकादवरुह्य च ।
ततो ऽभिवादयामास ह्यगस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ ७.७६.२३ ॥
ते गेल्यानंतर काकुत्स्थवंशीय राम पुष्पक विमानातून खाली उतरला आणि ऋषिश्रेष्ठ अगस्त्यांना नमस्कार केला.
7.76.24
सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
आतिथ्यं परमं प्राप्य निषसाद नराधिपः ॥ ७.७६.२४ ॥
तेजाने प्रज्वलित असलेल्या त्या महात्म्याला नमस्कार करून, परम आतिथ्य मिळवून तो नराधिप बसला.
7.76.25
तमुवाच महातेजाः कुम्भयोनिर्महातपाः ।
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि राघव ॥ ७.७६.२५ ॥
महातेजस्वी आणि महातपस्वी कुंभयोनी त्यांना म्हणाले: हे नरश्रेष्ठा, तुमचे स्वागत आहे. हे राघवा, सुदैवाने तुम्ही येथे पोहोचलात.
7.76.26
त्वं मे बहुमतो राम गुणैर्बहुभिरुत्तमैः ।
अतिथिः पूजनीयश्च मम नित्यं हृदि स्थितः ॥ ७.७६.२६ ॥
हे राम, तुमच्या अनेक उत्तम गुणांमुळे तुम्ही मला अत्यंत मान्य आहात. अतिथी म्हणून तुम्ही पूजनीय आहात, आणि सदैव माझ्या हृदयात वसलेले आहात.
7.76.27
सुरा हि कथयन्ति त्वामागतं शूद्रघातिनम् ।
ब्राह्मणस्य तु धर्मेण त्वया जीवापितः सुतः ॥ ७.७६.२७ ॥
देव म्हणतात: तुम्ही शूद्राचा वध करणारे म्हणून आला आहात; पण धर्मानुसार तुम्ही एका ब्राह्मणाच्या पुत्राला जिवंत केलेत.
7.76.28
उष्यतां चेह रजनी सकाशे मम राघव ।
प्रभाते पुष्पकेण त्वं गन्ता ऽसि पुरमेव हि ॥ ७.७६.२८ ॥
हे राघवा, येथे माझ्या सान्निध्यात रात्र घालवा. प्रभातकाळी पुष्पक विमानातून तुम्ही आपल्या नगरीलाच जाल.
7.76.29
त्वं हि नारायणः श्रीमांस्त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
त्वं प्रभुः सर्वदेवानां पुरुषस्त्वं सनातनः ॥ ७.७६.२९ ॥
तुम्हीच श्रीमान नारायण आहात; तुमच्यातच सर्व काही प्रतिष्ठित आहे. तुम्ही सर्व देवांचे प्रभू आहात; तुम्ही सनातन पुरुष आहात.
7.76.30
इदं चाभरणं सौम्य निर्मितं विश्वकर्मणा ।
दिव्यं दिव्येन वपुषा दीप्यमानं स्वतेजसा ।
प्रतिगृह्णीष्व काकुत्स्थ मत्प्रियं कुरु राघव ॥ ७.७६.३० ॥
हे सौम्या, हे आभूषण विश्वकर्म्याने घडवले आहे. हे दिव्य आहे, दिव्य देहास योग्य आहे, आपल्याच तेजाने झळकत आहे. हे काकुत्स्था, हे स्वीकारा आणि माझे प्रिय करा, हे राघवा.
7.76.31
दत्तस्य हि पुनर्दाने सुमहत्फलमुच्यते ।
भरणे हि भवान् शक्तः सेन्द्राणां मरुतामपि ॥ ७.७६.३१ ॥
दिलेल्या वस्तूचे पुन्हा दान केल्याने अत्यंत मोठे फळ मिळते असे म्हटले जाते; कारण इंद्रासह मरुतांचेही पालन करण्यास आपण समर्थ आहात.
7.76.32
त्वं हि शक्तस्तारयितुं सेन्द्रानपि दिवौकसः ।
तस्मात्प्रदास्ये विधिवत्तत्प्रतीच्छ नराधिप ॥ ७.७६.३२ ॥
इंद्रासह देवांनाही तारण्यास आपण समर्थ आहात; म्हणून हे नराधिपा, मी विधिपूर्वक ते आपणास देतो, ते स्वीकारा.
7.76.33
दिव्यमाभरणं चित्रं प्रदीप्तमिव भास्करम् ॥ ७.७६.३३ ॥
ते दिव्य, विचित्र अलंकार सूर्यासारखे तेजाने चमकत होते.
7.76.34
अथोवाच महात्मानमिक्ष्वाकूणां महारथः ।
रामो मतिमतां श्रेष्ठः क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ ७.७६.३४ ॥
तेव्हा इक्ष्वाकूंचा महारथी, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राम क्षात्रधर्माचे स्मरण करून त्या महात्म्याला म्हणाला.
7.76.35
प्रतिग्रहो ऽयं भगवन्ब्राह्मणस्याविगर्हितः ।
गृह्णीयां क्षत्रियो ऽहं वै कथं ब्राह्मणपुङ्गव ॥ ७.७६.३५ ॥
हे भगवन्, ब्राह्मणाकडून दान घेणे निंद्य नाही; पण क्षत्रिय असून मी ते कसे घ्यावे, हे ब्राह्मणश्रेष्ठा?
7.76.36
ब्राह्मणेन विशेषेण दत्तं तद्वक्तुमर्हसि ।
एवमुक्तस्तु रामेण प्रत्युवाच महानृषिः ॥ ७.७६.३६ ॥
ब्राह्मणाने दिलेले ते दान विशेषतः (स्वीकार्य आहे); ते आपण स्पष्ट करावे. रामाने असे म्हटल्यावर महर्षी उत्तरले.
7.76.37
आसन्कृतयुगे राम ब्रह्मभूते पुरायुगे ।
अपार्थिवाः प्रजाः सर्वाः सुराणां तु शतक्रतुः ॥ ७.७६.३७ ॥
राम, कृतयुगात, ब्रह्मदेवाने शासित केलेल्या त्या प्राचीन युगात, सर्व प्रजा राजाविना होत्या; देवांचा (राजा) इंद्र होता.
7.76.38
ताः प्रजा देवदेवेशं राजार्थं समुपाद्रवन् ।
सुराणां स्थापितो राजा त्वया देव शतक्रतुः ॥ ७.७६.३८ ॥
ती प्रजा राजासाठी देवदेवाकडे धावत गेली; “हे देवा, देवांचा राजा म्हणून इंद्राची स्थापना आपणच केली आहे” (असे म्हणाली).
7.76.39
प्रयच्छ नो हि लोकेश पार्थिवं नरपुङ्गवम् ।
यस्मै पूजां प्रयुञ्जाना धूतपापाश्चरेमहि ।
न वसामो विना राज्ञा एष नो निश्चयः परः ॥ ७.७६.३९ ॥
हे लोकेश्वरा, नरश्रेष्ठ असा एक राजा आम्हाला द्या; त्याची पूजा करून पापरहित होऊन आम्ही जगू. राजाशिवाय आम्ही राहणार नाही — हा आमचा ठाम निश्चय आहे.
7.76.40
प्रजानां वचनं श्रुत्वा निश्चयित्वा ऽर्थमुत्तमम् ॥ ७.७६.४० ॥
प्रजेचे वचन ऐकून, उत्तम गोष्ट निश्चित करून (ब्रह्मदेवांनी पुढे कार्य केले).
7.76.41
ततो ब्रह्मा सुरश्रेष्ठो लोकपालान्सवासवान् ।
समाहूयाब्रवीत्सर्वांस्तेजोभागान्प्रयच्छत ॥ ७.७६.४१ ॥
मग देवश्रेष्ठ ब्रह्मदेवांनी वासवासह लोकपालांना बोलावून सर्वांना म्हटले: "आपापल्या तेजाचे भाग द्या."
7.76.42
ततो ददुर्लोकपालाः सर्वे भागान्स्वतेजसः ।
अक्षुपच्च ततो ब्रह्मा यतो जातः क्षुपो नृपः ॥ ७.७६.४२ ॥
मग सर्व लोकपालांनी आपापल्या तेजाचे भाग दिले. नंतर ब्रह्मदेवांनी (त्या तेजातून) क्षुप नावाचा राजा निर्माण केला; ज्यामुळे क्षुप नावाचा राजा जन्मला.
7.76.43
तं ब्रह्मा लोकपालानां सहांशैः समयोजयत् ।
ततो ददौ नृपं तासां प्रजानामीश्वरं क्षुपम् ॥ ७.७६.४३ ॥
ब्रह्मदेवांनी लोकपालांच्या अंशांसह त्याला जोडले. नंतर त्यांनी प्रजांचा ईश्वर असलेला राजा क्षुप त्यांना दिला.
7.76.44
तत्रैन्द्रेण च भागेन महीमाज्ञापयन्नृपः ।
वारुणेन तु भागेन वपुः पुष्यति पार्थिवः ॥ ७.७६.४४ ॥
त्या राजाने इंद्राच्या अंशाने पृथ्वीवर आज्ञा चालवली; वरुणाच्या अंशाने राजाचे शरीर पुष्ट होत असे.
7.76.45
कौबेरेण तु भागेन वित्तमासां ददौ तदा ।
यस्तु याम्यो ऽभवद्भागस्तेन शास्ति स्म स प्रजाः ॥ ७.७६.४५ ॥
कुबेराच्या अंशाने त्याने तेव्हा त्यांना धन दिले; यमाचा जो अंश होता त्याने तो प्रजांवर शासन करत असे.
7.76.46
तत्रैन्द्रेण नरश्रेष्ठ भागेन रघुनन्दन ।
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते तारणार्थं मम प्रभो ॥ ७.७६.४६ ॥
हे नरश्रेष्ठा, हे रघुनंदना, इंद्राचा तो अंश स्वीकार कर. तुझे कल्याण होवो, हे प्रभो, माझ्या उद्धारासाठी.
7.76.47
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषेः परमधार्मिकम् ।
तद्रामः प्रतिजग्राह मुनेराभरणं वरम् ॥ ७.७६.४७ ॥
त्या ऋषींचे अत्यंत धार्मिक वचन ऐकून रामाने त्या मुनीचे ते श्रेष्ठ अलंकार स्वीकारले.
7.76.48
प्रतिगृह्य ततो रामस्तदाभरणमुत्तमम् ।
आगमं तस्य दीप्तस्य प्रष्टुमेवोपचक्रमे ॥ ७.७६.४८ ॥
मग ते उत्तम अलंकार स्वीकारून रामाने त्या तेजस्वी पुरुषाच्या आगमनाविषयी विचारण्यास सुरुवात केली.
7.76.49
अत्यद्भुतमिदं दिव्यं वपुषा युक्तमुत्तमम् ।
कथं वा भगवता प्राप्तं कुतो वा केन वा हृतम् ॥ ७.७६.४९ ॥
हे अत्यंत अद्भुत, दिव्य आणि उत्तम रूपाने युक्त आहे. हे आपल्याला कसे प्राप्त झाले, किंवा कोणाकडून, कोठून हरण केले गेले?
7.76.50
कुतूहलितया ब्रह्मन्पृच्छामि त्वां महायशः ।
आश्चर्याणां बहूनां हि निधिः परमको भवान् ॥ ७.७६.५० ॥
हे ब्रह्मन्, हे महायशस्वी, कुतूहलाने मी आपल्याला विचारतो, कारण आपण अनेक आश्चर्यांचा परम साठा आहात.
7.76.51
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ।
शृणु राम यथावृत्तं पुरा त्रेतायुगे युगे ॥ ७.७६.५१ ॥
काकुत्स्थ राम असे बोलल्यावर मुनी हे वचन बोलले: हे राम, ऐक, पूर्वी त्रेतायुगात, युगायुगात जसे घडले तसे.
7.76.52
रमणीयप्रदेशे ऽस्मिन् वने यद्दृष्टवानहम् ।
आश्चर्यं मे महाबाहो दानमाश्रित्य केवलम् ॥ ७.७६.५२ ॥
या रमणीय प्रदेशातील वनात मी जे पाहिले ते मला आश्चर्यकारक होते, हे महाबाहो, केवळ दानाचा आश्रय घेऊन.