वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.9.1
कस्यचित्त्वथ कालस्य सुमाली नाम राक्षसः ।
रसातलान्मर्त्यलोकं सर्वं वै विचचार ह ॥ ७.९.१ ॥
काही काळानंतर सुमाली नावाचा राक्षस रसातलातून मर्त्यलोकात सर्वत्र संचार करू लागला.
7.9.2
नीलजीमूतसङ्काशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
कन्यां दुहितरं गृह्य विना पद्ममिव श्रियम् ॥ ७.९.२ ॥
नीळ्या मेघासारखा, तापलेल्या सोन्याची कुंडले घातलेला तो, कमळातील लक्ष्मीसारख्या आपल्या कन्येला घेऊन गेला.
7.9.3
राक्षसेन्द्रः स तु तदा विचरन्वै महीतलम् ।
तदापश्यत्स गच्छन्तं पुष्पकेण धनेश्वरम् ॥ ७.९.३ ॥
तेव्हा पृथ्वीवर संचार करणाऱ्या त्या राक्षसराजाने पुष्पक विमानातून जाणाऱ्या धनेश्वर कुबेराला पाहिले.
7.9.4
गच्छन्तं पितरं द्रष्टुं पुलस्त्यतनयं विभुम् ।
तं दृष्ट्वा ऽमरसङ्काशं स्वच्छन्दं तपनोपमम् ॥ ७.९.४ ॥
पिता पुलस्त्यांना भेटायला जाणाऱ्या पुलस्त्यपुत्र त्या समर्थ कुबेराला, देवासारख्या आणि सूर्यासारख्या स्वेच्छेने फिरणाऱ्या त्याला पाहून...
7.9.5
रसातलं प्रविष्टः सन्मर्त्यलोकात्सविस्मयः ।
इत्येवं चिन्तयामास राक्षसानां महामतिः ॥ ७.९.५ ॥
मर्त्यलोकातून रसातलात प्रवेश करून, विस्मित झालेला राक्षसांमधील महामती तो असा विचार करू लागला.
7.9.6
किं कृतं श्रेय इत्येवं वर्धेमहि कथं वयम् ।
अथाब्रवीत्सुतां रक्षः कैकसीं नाम नामतः ॥ ७.९.६ ॥
'आपले कल्याण कशात आहे? आपण कसे वाढावे?' असा विचार करून त्या राक्षसाने कैकसी नावाच्या आपल्या कन्येला सांगितले.
7.9.7
पुत्रि प्रदानकालो ऽयं यौवनं व्यतिवर्तते ।
प्रत्याख्यानाच्च भीतैस्त्वं न वरैः प्रतिगृह्यसे ॥ ७.९.७ ॥
मुली, हा विवाहाचा काळ आहे, तुझे तारुण्य सरत चालले आहे. नकाराच्या भीतीने वर तुझा स्वीकार करत नाहीत.
7.9.8
त्वत्कृते च वयं सर्वे यन्त्रिता धर्मबुद्धयः ।
त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः साक्षादिव पुत्रिके ।
कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्क्षिणाम् ॥ ७.९.८ ॥
तुझ्यामुळे आम्ही सर्व धर्मबुद्धी असूनही बद्ध आहोत. तू सर्वगुणसंपन्न आहेस, मुली, साक्षात् श्रीसारखी आहेस. मानाची इच्छा असणाऱ्या सर्वांसाठी कन्येचा पिता होणे दुःखाचे आहे.
7.9.9
न ज्ञायते च कः कन्यां वरयेदिति कन्यके ॥ ७.९.९ ॥
कन्ये, कोण कन्येचे वरण करील हे कळत नाही.
7.9.10
त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः साक्षादिव पुत्रिके ।
मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते ।
कुलत्रयं सदा कन्या संशये स्थाप्य तिष्ठति ॥ ७.९.१० ॥
तू सर्वगुणसंपन्न आहेस, मुली, साक्षात् श्रीसारखी आहेस. मातृकुल आणि पितृकुल जिथे दिले जाते, तिथे कन्या नेहमी तीन कुलांना संशयात ठेवून उभी राहते.
7.9.11
सा त्वं मुनिवरं श्रेष्ठं प्रजापतिकुलोद्भवम् ।
भज विश्रवसं पुत्रि पौलस्त्यं वरय स्वयम् ॥ ७.९.११ ॥
म्हणून मुली, प्रजापतीच्या कुलात जन्मलेल्या, मुनिश्रेष्ठ विश्रवसाजवळ जा; पुलस्त्याच्या पुत्राला तूच स्वतः वर.
7.9.12
ईदृशास्ते भविष्यन्ति पुत्राः पुत्रि न संशयः ।
तेजसा भास्करसमो यादृशो ऽयं धनेश्वरः ॥ ७.९.१२ ॥
मुली, तुला असेच पुत्र होतील, यात संशय नाही; तेजात सूर्यासमान, जसा हा धनेश्वर आहे.
7.9.13
सा तु तद्वचनं श्रुत्वा कन्यका पितृगौरवात् ।
तत्रोपागम्य सा तस्थौ विश्रवा यत्र तप्यते ॥ ७.९.१३ ॥
ते ऐकून ती कन्या पित्याच्या गौरवाखातर, जिथे विश्रवा तप करत होते तिथे जाऊन उभी राहिली.
7.9.14
एतस्मिन्नन्तरे राम पुलस्त्यतनयो द्विजः ।
अग्निहोत्रमुपातिष्ठच्चतुर्थ इव पावकः ॥ ७.९.१४ ॥
रामा, याच वेळी पुलस्त्याचा पुत्र तो द्विज चौथ्या अग्नीसारखा अग्निहोत्रात मग्न होता.
7.9.15
अविचिन्त्य तु तां वेलां दारुणां पितृगौरवात् ।
उपसृत्याग्रतस्तस्य चरणाधोमुखी स्थिता ।
विलिखन्ती मुहुर्भूमिमङ्गुष्ठाग्रेण भामिनी ॥ ७.९.१५ ॥
पित्याच्या गौरवाखातर त्या भयंकर वेळेचा विचार न करता ती भामिनी त्यांच्यासमोर जाऊन, पायांकडे तोंड करून उभी राहिली, आणि वारंवार अंगठ्याच्या टोकाने जमीन खरडत राहिली.
7.9.16
स तु तां वीक्ष्य सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अब्रवीत्परमोदारो दीप्यमानां स्वतेजसा ॥ ७.९.१६ ॥
सुंदर कमरेची, पूर्ण चंद्रासारख्या मुखाची, स्वतःच्या तेजाने तळपणारी ती कन्या पाहून, परम उदार अशा त्यांनी म्हटले.
7.9.17
भद्रे कस्यासि दुहिता कुतो वा त्वमिहागता ।
किं कार्यं कस्य वा हेतोस्तत्त्वतो ब्रूहि शोभने ॥ ७.९.१७ ॥
हे भद्रे, तू कुणाची कन्या आहेस? कोठून इथे आलीस? कोणत्या कार्यासाठी किंवा कोणाच्या कारणास्तव आलीस? हे शोभने, खरे खरे सांग.
7.9.18
एवमुक्ता तु सा कन्या कृताञ्जलिरथाब्रवीत् ।
आत्मप्रभावेण मुने ज्ञातुमर्हसि मे मतम् ॥ ७.९.१८ ॥
असे विचारल्यावर ती कन्या हात जोडून म्हणाली: हे मुने, आपल्या प्रभावानेच माझा मनोभाव आपण जाणू शकता.
7.9.19
किं तु मां विद्धि ब्रह्मर्षे शासनात्पितुरागताम् ।
कैकसी नाम नाम्नाहं शेषं त्वं ज्ञातुमर्हसि ॥ ७.९.१९ ॥
परंतु हे ब्रह्मर्षी, वडिलांच्या आज्ञेने आलेली मला जाणा. माझे नाव कैकसी; उर्वरित आपण जाणण्यास योग्य आहात.
7.9.20
स तु गत्वा मुनिर्ध्यानं वाक्यमेतदुवाच ह ।
विज्ञातं ते मया भद्रे कारणं यन्मनोगतम् ॥ ७.९.२० ॥
तो मुनी ध्यानात जाऊन हे शब्द म्हणाला: हे भद्रे, तुझ्या मनातील कारण मी जाणले आहे.
7.9.21
सुताभिलाषो मत्तस्ते मत्तमातङ्गगामिनि ।
दारुणायां तु वेलायां यस्मात्त्वं मामुपस्थिता ॥ ७.९.२१ ॥
हे मत्त हत्तीसारखी चाल असलेली, तुझी पुत्रेच्छा माझ्यापासून आहे; कारण या भयंकर वेळी तू माझ्याजवळ आलीस.
7.9.22
शृणु तस्मात्सुतान्भद्रे यादृशाञ्जनयिष्यसि ।
दारुणान्दारुणाकारान्दारुणाभिजनप्रियान् ॥ ७.९.२२ ॥
म्हणून हे भद्रे, ऐक: तू कशासारखी मुले जन्माला घालशील — भयंकर, भयंकर आकाराची, भयंकर कुळाची आवड असलेली.
7.9.23
प्रसविष्यसि सुश्रोणि राक्षसान्क्रूरकर्मणः ।
सा तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्याब्रवीद्वचः ॥ ७.९.२३ ॥
हे सुंदर कटिप्रदेशा, तू क्रूर कर्म करणाऱ्या राक्षसांना जन्म देशील. तिने ते शब्द ऐकून नमस्कार करून असे म्हटले.
7.9.24
भगवन्नीदृशान्पुत्रांस्त्वत्तो ऽहं ब्रह्मवादिनः ।
नेच्छामि सुदुराचारान्प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ७.९.२४ ॥
हे भगवन्, हे ब्रह्मवादी, आपल्याकडून असे पुत्र मला नको आहेत; अति दुराचारी पुत्रांची मला इच्छा नाही. कृपा करण्यास आपण योग्य आहात.
7.9.25
कन्यया त्वेवमुक्तस्तु विश्रवा मुनिपुङ्गवः ।
उवाच कैकसीं भूयः पूर्णेन्दुरिव रोहिणीम् ॥ ७.९.२५ ॥
कन्येने असे सांगितल्यावर मुनिश्रेष्ठ विश्रवा पूर्णचंद्राने रोहिणीला म्हणावे तसे कैकसीला पुन्हा म्हणाले.
7.9.26
पश्चिमो यस्तव सुतो भविष्यति शुभानने ।
मम वंशानुरूपः स धर्मात्मा च भविष्यति ॥ ७.९.२६ ॥
हे शुभानने! तुला जो शेवटचा पुत्र होईल, तो माझ्या वंशाला शोभेल असा आणि धर्मात्मा होईल.
7.9.27
एवमुक्ता तु सा कन्या राम कालेन केनचित् ।
जनयामास बीभत्सं रक्षोरूपं सुदारुणम् ॥ ७.९.२७ ॥
हे राम! असे सांगितल्यावर त्या कन्या कैकसीने काही काळानंतर अत्यंत भयंकर आणि बीभत्स राक्षसरूप जन्माला घातले.
7.9.28
दशग्रीवं महादंष्ट्रं नीलाञ्जनचयोपमम् ।
ताम्रोष्ठं विंशतिभुजं महास्यं दीप्तमूर्धजम् ॥ ७.९.२८ ॥
त्याला दहा मान, मोठे सुळे, निळ्या अंजनाच्या राशीसारखा देह, लाल ओठ, वीस बाहू, मोठे तोंड आणि तेजस्वी केस होते.
7.9.29
तस्मिञ्जाते तु तत्काले सज्वालकवलाः शिवाः ।
क्रव्यादाश्चापसव्यानि मण्डलानि प्रचक्रमुः ॥ ७.९.२९ ॥
तो जन्मताच त्याच वेळी ज्वालायुक्त घासांसह कोल्हे व मांसभक्षक प्राणी अपसव्य (डावीकडे) मंडले करू लागले.
7.9.30
ववर्ष रुधिरं देवो मेघाश्च खरनिःस्वनाः ।
प्रबभौ न च सूर्यो वै महोल्काश्चापतन्भुवि ॥ ७.९.३० ॥
देवाने रक्ताचा पाऊस पाडला; कठोर गर्जना करणारे मेघ आले; सूर्य तेजाने चमकला नाही; पृथ्वीवर मोठ्या उल्का पडल्या.
7.9.31
चकम्पे जगती चैव ववुर्वाताः सुदारुणाः ।
अक्षोभ्यः क्षुभितश्चैव समुद्रः सरितां पतिः ॥ ७.९.३१ ॥
पृथ्वी कंपली आणि अत्यंत भयंकर वारे वाहू लागले. अक्षोभ्य असलेला, नद्यांचा स्वामी समुद्रही क्षुब्ध झाला.
7.9.32
अथ नामाकरोत्तस्य पितामहसमः पिता ।
दशग्रीवः प्रसूतो ऽयं दशग्रीवो भविष्यति ॥ ७.९.३२ ॥
तेव्हा पितामहांसारखे त्याचे वडील त्याचे नाव ठेवते झाले — 'हा दशग्रीव जन्मला आहे, हा दशग्रीवच होईल.'
7.9.33
तस्य त्वनन्तरं जातः कुम्भकर्णो महाबलः ।
प्रमाणाद्यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ॥ ७.९.३३ ॥
त्यानंतर महाबलवान कुंभकर्ण जन्मला; ज्याच्या विशाल आकाराचे प्रमाण येथे नाही.
7.9.34
ततः शूर्पणखा नाम सञ्जज्ञे विकृतानना ।
विभीषणश्च धर्मात्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः ॥ ७.९.३४ ॥
मग शूर्पणखा नावाची विकृत मुखाची कन्या जन्मली; धर्मात्मा विभीषण कैकसीचा सर्वात धाकटा पुत्र झाला.
7.9.35
तस्मिञ्जाते महासत्त्वे पुष्पवर्षं पपात ह ॥ ७.९.३५ ॥
तो महात्मा जन्मला तेव्हा पुष्पवृष्टी झाली.
7.9.36
नभःस्थाने दुन्दुभयो देवानां प्राणदंस्तदा ।
वाक्यं चैवान्तरिक्षे च साधु साध्विति तत्तदा ॥ ७.९.३६ ॥
तेव्हा आकाशात देवतांचे दुंदुभी वाजले; अंतरिक्षात "साधु, साधु" असे शब्द घुमले.
7.9.37
तौ तु तत्र महारण्ये ववृधाते महौजसौ ।
कुम्भकर्णदशग्रीवौ लोकोद्वेगकरौ तदा ॥ ७.९.३७ ॥
ते दोघे महापराक्रमी कुंभकर्ण आणि दशग्रीव त्या महाअरण्यात तेव्हा वाढले; ते लोकांना भय उत्पन्न करणारे होते.
7.9.38
कुम्भकर्णः प्रमत्तस्तु महर्षीन्धर्मवत्सलान् ।
त्रैलोक्यं भक्षयन्नित्यासन्तुष्टो विचचार ह ॥ ७.९.३८ ॥
कुंभकर्ण उन्मत्त होऊन धर्मप्रिय महर्षींना आणि त्रिलोकांना सतत भक्षण करीत, कधीही तृप्त न होता भटकत असे.
7.9.39
विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मे व्यवस्थितः ।
स्वाध्यायनियताहार उवास विजितेन्द्रियः ॥ ७.९.३९ ॥
पण धर्मात्मा विभीषण सदैव धर्मात स्थिर होता; स्वाध्याय आणि नियमित आहारात संयमी राहून, इंद्रियांना जिंकून तो राहिला.
7.9.40
अथ वैश्रवणो देवस्तत्र कालेन केनचित् ।
आगतः पितरं द्रष्टुं पुष्पकेण धनेश्वरः ॥ ७.९.४० ॥
मग काही काळाने देव वैश्रवण, धनेश्वर कुबेर, पुष्पक विमानातून आपल्या वडिलांना पाहण्यासाठी तेथे आला.
7.9.41
तं दृष्ट्वा कैकसी तत्र ज्वलन्तमिव तेजसा ।
आगम्य राक्षसी तत्र दशग्रीवमुवाच ह ॥ ७.९.४१ ॥
तेजाने तळपणाऱ्या त्याला पाहून राक्षसी कैकसी तेथे येऊन दशग्रीवाला म्हणाली.
7.9.42
पुत्र वैश्रवणं पश्य भ्रातरं तेजसा वृतम् ।
भ्रातृभावे समे चापि पश्यात्मानं त्वमीदृशम् ॥ ७.९.४२ ॥
"पुत्रा, तेजाने वेढलेल्या तुझ्या भावाला वैश्रवणाला पाहा. भावाच्या नात्याने तुम्ही दोघे समान आहात; तरीही स्वतःकडे पाहा, तू असा आहेस का?"
7.9.43
दशग्रीव तथा यत्नं कुरुष्वामितविक्रम ।
यथा त्वमसि मे पुत्र भव र्वैश्रवणोपमः ॥ ७.९.४३ ॥
हे दशग्रीवा, हे अमितपराक्रमी, तसा प्रयत्न कर; पुत्रा, तू वैश्रवणासारखा हो.
7.9.44
मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् ।
अमर्षमतुलं लेभे प्रतिज्ञां चाकरोत्तदा ॥ ७.९.४४ ॥
मातेचे ते शब्द ऐकून पराक्रमी दशग्रीवाला अतुल संताप झाला आणि त्याने तेव्हा प्रतिज्ञा केली.
7.9.45
सत्यं ते प्रतिजानामि भ्रातृतुल्यो ऽधिको ऽपि वा ।
भविष्याम्योजसा चैव सन्तापं त्यज हृद्गतम् ॥ ७.९.४५ ॥
मी तुला खरे वचन देतो: भावांइतका किंवा त्यांच्याहूनही अधिक होईन, माझ्या ओजानेच; तुझ्या हृदयातील हा संताप सोड.
7.9.46
ततस्तेनैव कोपेन दशग्रीवः सहानुजः ।
चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म तपसे धृतमानसः ॥ ७.९.४६ ॥
मग त्याच संतापाने दशग्रीव धाकट्या भावासह दुष्कर कर्म करण्याच्या इच्छेने, तपासाठी दृढ मनाचा झाला.
7.9.47
प्राप्स्यामि तपसा काममिति कृत्वा ऽध्यवस्य च ।
आगच्छदात्मसिद्ध्यर्थं गोकर्णस्याश्रमं शुभम् ॥ ७.९.४७ ॥
'तपाने मी माझी इच्छा साधीन' असा निश्चय करून, आत्मसिद्धीसाठी तो शुभ गोकर्णाच्या आश्रमात गेला.
7.9.48
स राक्षसस्तत्र सहानुजस्तदा तपश्चकारातुलमुग्रविक्रमः ।
अतोषयच्चापि पितामहं विभुं ददौ स तुष्टश्च वराञ्जयावहान् ॥ ७.९.४८ ॥
तो राक्षस तेथे धाकट्या भावासह अतुल तप करू लागला; विभू पितामहांना (ब्रह्मदेवांना) प्रसन्न केले, आणि ते संतुष्ट होऊन विजय देणारे वर दिले.