वाल्मीकि रामायण · सर्ग 7.91
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.91.1
एतदाख्याय काकुत्स्थो भ्रातृभ्याममितप्रभः ।
लक्ष्मणं पुनरेवाह धर्मयुक्तमिदं वचः ॥ ७.९१.१ ॥
यह बताकर अमित तेज वाले काकुत्स्थ (राम) ने दोनों भाइयों से, फिर लक्ष्मण से यह धर्मयुक्त वचन कहा।
7.91.2
वसिष्ठं वामदेवं च जाबालिमथ कश्यपम् ।
द्विजांश्च सर्वप्रवरानश्वमेधपुरस्कृतान् ॥ ७.९१.२ ॥
वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, फिर कश्यप, और अश्वमेध को प्रमुख मानने वाले सभी श्रेष्ठ द्विजों को (बुलाओ)।
7.91.3
एतान्सर्वान्समानीय मन्त्रयित्वा च लक्ष्मण ।
हयं लक्षणसम्पन्नं विमोक्ष्यामि समाधिना ॥ ७.९१.३ ॥
इन सबको एकत्र करके और मन्त्रणा करके, हे लक्ष्मण, मैं लक्षणों से सम्पन्न उस अश्व को विधिपूर्वक छोड़ूँगा।
7.91.4
तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा त्वरितविक्रमः ।
द्विजान्सर्वान्समाहूय दर्शयामास राघवम् ॥ ७.९१.४ ॥
राघव के वचन को सुनकर, शीघ्र पराक्रमी (लक्ष्मण) ने सभी द्विजों को बुलाकर राघव से मिलाया।
7.91.5
ते दृष्ट्वा देवसङ्काशं कृतपादाभिवन्दनम् ।
राघवं सुदुराधर्षमाशीर्भिः समपूजयन् ॥ ७.९१.५ ॥
उन्होंने देवतुल्य राघव को देखा, जिन्होंने चरणों में प्रणाम किया था, जो अजेय थे, और आशीर्वादों से उनका सम्मान किया।
7.91.6
प्राञ्जलिः स तदा भूत्वा राघवो द्विजसत्तमान् ।
आचचक्षे ऽश्वमेधस्य ह्यभिप्रायं महायशाः ॥ ७.९१.६ ॥
तब हाथ जोड़कर खड़े होकर, महायशस्वी राघव ने श्रेष्ठ द्विजों से अश्वमेध का अपना अभिप्राय कहा।
7.91.7
ते तु रामस्य तच्छ्रुत्वा नमस्कृत्वा वृषध्वजम् ।
अश्वमेधं द्विजाः सर्वे पूजयन्ति स्म सर्वशः ॥ ७.९१.७ ॥
राम की उस बात को सुनकर वृषध्वज (शिव) को नमस्कार करके, सभी ब्राह्मणों ने हर प्रकार से अश्वमेध यज्ञ का सम्मान किया।
7.91.8
स तेषां द्विजमुख्यानां वाक्यमद्भुतदर्शनम् ।
अश्वमेधाश्रितं श्रुत्वा भृशं प्रीतो ऽभवत्तदा ॥ ७.९१.८ ॥
उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों के अद्भुत-सुन्दर वचन को, जो अश्वमेध यज्ञ से संबंधित थे, सुनकर वह तब अत्यंत प्रसन्न हुए।
7.91.9
विज्ञाय कर्म तत्तेषां रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
प्रेषयस्व द्रुतं दूतान् सुग्रीवाय महात्मने ॥ ७.९१.९ ॥
उनके उस कार्य को समझकर राम ने लक्ष्मण से कहा, "महात्मा सुग्रीव के पास शीघ्र दूत भेजो।"
7.91.10
यथा महद्भिर्हरिभिर्बहुभिश्च वनौकसाम् ।
सार्धमागच्छ भद्रं ते ह्यनुभोक्तुं महोत्सवम् ॥ ७.९१.१० ॥
ताकि बहुत से महान वानर और वनवासी भी आएँ — तुम्हारा कल्याण हो — और इस महान उत्सव का आनंद लें।
7.91.11
बिभीषणश्च रक्षोभिः कामगैर्बहुभिर्वृतः ।
अश्वमेधं महायज्ञमायात्वतुलविक्रमः ॥ ७.९१.११ ॥
और अतुल पराक्रमी विभीषण भी इच्छानुसार विचरने वाले अनेक राक्षसों के साथ घिरे हुए इस महान अश्वमेध यज्ञ में आएँ।
7.91.12
राजानश्च महाभागा ये मे प्रियचिकीर्षवः ।
सानुगाः क्षिप्रमायान्तु यज्ञं द्रष्टुमनुत्तमम् ॥ ७.९१.१२ ॥
और जो महाभाग राजा मेरा प्रिय करना चाहते हैं, वे अपने अनुचरों के साथ शीघ्र इस उत्तम यज्ञ को देखने आएँ।
7.91.13
देशान्तरगता ये च द्विजा धर्मसमाहिताः ।
आमन्त्रयस्व तान्सर्वानश्वमेधाय लक्ष्मण ॥ ७.९१.१३ ॥
जो द्विज अन्य देशों में गए हैं और धर्म में दृढ़ हैं, हे लक्ष्मण, अश्वमेध के लिए उन सबको निमंत्रण दो।
7.91.14
ऋषयश्च महाबाहो आहूयन्तां तपोधनाः ।
देशान्तरगताः सर्वे सदाराश्च द्विजातयः ।
तथैव तालावचरास्तथैव नटनर्तकाः ॥ ७.९१.१४ ॥
हे महाबाहु, तपोधन ऋषियों को भी बुलाया जाए; जो अन्य देशों में गए हैं वे सभी द्विज, अपनी पत्नियों सहित, तथा ताल-नर्तक और नट-नर्तक भी इसी प्रकार बुलाए जाएँ।
7.91.15
यज्ञवाटश्च सुमहान्गोमत्या नैमिशे वने ।
आज्ञाप्यतां महाबाहो तद्धि पुण्यमनुत्तमम् ॥ ७.९१.१५ ॥
और गोमती के तट पर नैमिष वन में विशाल यज्ञ-मंडप बनाने की आज्ञा दी जाए; हे महाबाहु, वह स्थान अत्यंत पुण्यमय और सर्वोत्तम है।
7.91.16
शान्तयश्च महाबाहो प्रवर्त्यन्तां समन्ततः ॥ ७.९१.१६ ॥
हे महाबाहु, चारों ओर शांति-अनुष्ठान भी आरंभ किए जाएँ।
7.91.17
शतशश्चापि धर्मज्ञाः क्रतुमुख्यमनुत्तमम् ।
अनुभूय महायज्ञं नैमिशे रघुनन्दन ॥ ७.९१.१७ ॥
हे रघुनंदन, नैमिष में सैकड़ों धर्मज्ञ भी इस श्रेष्ठ यज्ञ-प्रधान महायज्ञ का अनुभव करें।
7.91.18
तुष्टः पुष्टश्च सर्वो ऽसौ मानितश्च यथाविधि ।
प्रीतिं यास्यति धर्मज्ञ शीघ्रमामन्त्र्यतां जनः ॥ ७.९१.१८ ॥
जिसे यथाविधि सम्मान और पोषण मिलेगा, वह सारा जन संतुष्ट और तुष्ट होकर आनंद पाएगा; हे धर्मज्ञ, शीघ्र ही लोगों को निमंत्रण दिया जाए।
7.91.19
शतं वाहसहस्राणां तण्डुलानां वपुष्मताम् ।
अयुतं तिलमुद्गानां प्रयात्वग्रे महाबल ॥ ७.९१.१९ ॥
सौ हज़ार बोझ चावल के, जो उत्तम और भरपूर हों, और दस हज़ार तिल और मूँग के; ये आगे भेज दिए जाएँ, हे महाबली।
7.91.20
चणकानां कुलित्थानां माषाणां लवणस्य च ।
अतो ऽनुरूपं स्नेहं च गन्धं सङ्क्षिप्तमेव च ॥ ७.९१.२० ॥
चने, कुलथी और उड़द, तथा नमक भी; फिर इसके अनुरूप घी-तेल और सुगंध-द्रव्य भी, संक्षेप में ही सही।
7.91.21
सुवर्णकोट्यो बहुला हिरण्यस्य शतोत्तराः ।
अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे समाधिना ॥ ७.९१.२१ ॥
सोने की अनेक करोड़ मुद्राएँ, और चाँदी-सोने की सौ से भी अधिक; भरत को आगे रखकर वे धैर्यपूर्वक आगे चलें।
7.91.22
अन्तरा पण्यवीथ्यश्च सर्वे च नटनर्तकाः ।
सूदा नार्यश्च बहवो नित्यं यौवनशालिनः ॥ ७.९१.२२ ॥
बीच-बीच में बाज़ार की गलियाँ, और सभी नट-नर्तक, रसोइए तथा अनेक नित्य यौवन-सम्पन्न स्त्रियाँ भी।
7.91.23
भरतेन तु सार्धं ते यान्तु सैन्यानि चाग्रतः ।
नैगमा बलवृद्धाश्च द्विजाश्च सुसमाहिताः ॥ ७.९१.२३ ॥
भरत के साथ वे सेनाएँ आगे चलें; और नगरवासी, बलवृद्ध योद्धा तथा सुसंयत द्विज भी।
7.91.24
कर्मान्तिकान्वर्धकिनः कोशाध्यक्षांश्च नैगमान् ।
मम मातऽस्तथा सर्वाः कुमारान्तःपुराणि च ॥ ७.९१.२४ ॥
कर्मकार-अधिकारी, बढ़ई, कोषाध्यक्ष और व्यापारी, मेरी सभी माताएँ, कुमार तथा अंतःपुर भी।
7.91.25
काञ्चनीं मम पत्नीं च दीक्षायां ज्ञांश्च कर्मणि ।
अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे महायशाः ॥ ७.९१.२५ ॥
स्वर्ण की मेरी पत्नी-प्रतिमा और दीक्षा-अनुष्ठान में कुशल विद्वानों को आगे रखकर महायशस्वी भरत आगे चलें।
7.91.26
उपकार्या महार्हाश्च पार्थिवानां महौजसाम् ।
सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महाबलः ॥ ७.९१.२६ ॥
महाबली नरश्रेष्ठ (राम) ने अनुचरों सहित महातेजस्वी राजाओं के लिए उपयोगी और बहुमूल्य वस्तुओं का प्रबंध करने का आदेश दिया।