Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Bṛhadāraṇyaka 2.3

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Bṛhadāraṇyaka 2.3.1

(मूर्तामूर्तब्राह्मणम्)
द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे ।
मूर्तं चैवामूर्तं च ।
मर्त्यं चामृतं च ।
स्थितं च यच्च ।
सच्च त्यं च ॥ २.३.१ ॥

ब्रह्म के दो रूप हैं। मूर्त और अमूर्त, मर्त्य और अमृत, स्थित और जो है, सत् और त्य।

Bṛhadāraṇyaka 2.3.2

तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्च ।
एतन्मर्त्यम् ।
एतत्स्थितम् ।
एतत्सत् ।
तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो य एष तपति ।
सतो ह्येष रसः ॥ २.३.२ ॥

वह यह मूर्त है, जो वायु और अंतरिक्ष से अन्य है। यह मर्त्य है, यह स्थित है, यह सत् है। इस मूर्त, मर्त्य, स्थित और सत् का यही रस है, जो तपता है। निश्चय ही यह सत् का रस है।

Bṛhadāraṇyaka 2.3.3

अथामूर्तम् ।
वायुश्चान्तरिक्षश्च ।
एतदमृतम् ।
एतद्यत् ।
एतत्त्यम् ।
तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषः ।
त्यस्य ह्येष रस ।
इत्यधिदैवतम् ॥ २.३.३ ॥

अब अमूर्त: वायु और अंतरिक्ष। यह अमृत है। यह जो है, यह त्य है। इस अमूर्त, अमृत और जिससे उत्पन्न त्य का यही रस है, जो इस मंडल में पुरुष है। निश्चय ही यह त्य का रस है। यह अधिदैवत है।

Bṛhadāraṇyaka 2.3.4

अथाध्यात्मम् ।
इदमेव मूर्तं यदन्यत्प्राणाच्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाशः ।
एतन्मर्त्यम् ।
एतत्स्थितम् ।
एतत्सत् ।
तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो यच्चक्षुः ।
सतो ह्येष रसः ॥ २.३.४ ॥

अब अध्यात्म: यही मूर्त है जो प्राण से अन्य है, और जो यह अंतरात्मा में आकाश है। यह मर्त्य है, यह स्थित है, यह सत् है। इस मूर्त, मर्त्य, स्थित और सत् का यही रस है, जो चक्षु है। निश्चय ही यह सत् का रस है।

Bṛhadāraṇyaka 2.3.5

अथामूर्तं प्राणश्च यश्चायमन्तरात्मन्नाकाशः ।
एतदमृतम् ।
एतद्यत् ।
एतत्त्यत् ।
तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः ।
त्यस्य ह्येष रसः ॥ २.३.५ ॥

अब जो अमूर्त प्राण है और जो यह हृदय के भीतर का आकाश है, यह अमृत है। यह जो है, यह वह है। वह जो सूक्ष्म है, यह वह है। उस अमूर्त का, उस अमृत का, और उस सत्य का जो रस है, वही यह दाहिनी आँख में स्थित पुरुष है। उसी का यह रस है।

Bṛhadāraṇyaka 2.3.6

तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपम् ।
यथा माहारजनं वासो यथा पाण्ड्वाविकं यथेन्द्रगोपो यथाग्न्यर्चिर्यथा पुण्डरीकं यथा सकृद्विद्युत्तम् ।
सकृद्विद्युत्तेव ह वा अस्य श्रीर्भवति य एवं वेद ।
अथात आदेशो नेति नेति ।
न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति ।
अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति ।
प्राणा वै सत्यम् ।
तेषामेष सत्यम् ॥ २.३.६ ॥

उस पुरुष का रूप यह है: जैसे गहरा केसरिया वस्त्र, जैसे सफ़ेद ऊनी कपड़ा, जैसे इन्द्रगोप कीट, जैसे अग्नि की लपट, जैसे सफ़ेद कमल, जैसे एक बार चमकी बिजली। जो इस प्रकार जानता है, उसकी शोभा एक बार की बिजली जैसी होती है। अब इसका उपदेश है: 'न, न'। इससे परे कुछ और नहीं है, इसलिए 'न, न' कहा गया। अब उस सत्य का नाम 'सत्य' है। प्राण ही सत्य हैं, और यह उनका सत्य है।