ઉપનિષદો · Maitrāyaṇī 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 3.1
ते होचुर्भगवन्यद्येवमस्यात्मनो महिमानं सूचयसीत्यन्यो वा परः कोऽयमात्मा सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां वा गतं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति कतम एष इति तान्होवाच ॥ ३.१ ॥
તેઓએ કહ્યું: ભગવન્, જો આપ આ આત્માની મહિમા આ રીતે સૂચવો છો, તો સફેદ અને કાળા કર્મફળોથી અભિભૂત થઈ સત્-અસત્ યોનિ પામનાર આ કોણ છે, બીજો કોઈ કે પર? નીચે કે ઉપર જઈને દ્વંદ્વોથી અભિભૂત થઈ ભટકનાર આ કોણ છે? તે કયો છે? ત્યારે તેમને તેમણે કહ્યું.
Maitrāyaṇī 3.2
अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति ॥ ३.२ ॥
સફેદ અને કાળા કર્મફળોથી અભિભૂત થઈ સત્-અસત્ યોનિ પામનાર, નીચે કે ઉપર જતી ગતિમાં દ્વંદ્વોથી અભિભૂત થઈ ભટકનાર, એક બીજો નીચલો ભૂતાત્મા છે. તેનું વ્યાખ્યાન: પાંચ તન્માત્રાઓને 'ભૂત' શબ્દથી કહેવાય છે, પાંચ મહાભૂતોને પણ 'ભૂત' શબ્દથી કહેવાય છે; તેમનો જે સમુદાય તે શરીર કહેવાયો; અને જેને શરીર કહ્યું તેને 'ભૂતાત્મા' કહ્યો. તેનો આત્મા કમળપત્ર પરના જળબિંદુ જેવો છે. તે પ્રાકૃત ગુણોથી અભિભૂત થઈ મોહ પામે છે; અભિભૂત હોવાથી સંમોહ પામે છે. અસંમૂઢ હોવા છતાં, આત્મામાં સ્થિત પ્રભુ, ભગવાન, કારયિતાને તે જોતો નથી. ગુણોના પ્રવાહથી તૃપ્ત થઈ, કલુષિત, અસ્થિર, ચંચળ, લોલુપ, સ્પૃહાળુ, વ્યગ્ર થઈ તે અભિમાન પામે છે. 'હું તે છું, આ મારું છે' એમ માની, જાળમાં પક્ષીની જેમ પોતે પોતાને બાંધે છે; કરેલા કર્મોના અનુફળોથી અભિભૂત થઈ ભટકે છે.
Maitrāyaṇī 3.3
अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति ॥ ३.३ ॥
અહીં બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: જે કર્તા છે તે જ આ ભૂતાત્મા છે; ઇન્દ્રિયો દ્વારા કાર્ય કરાવનાર છે; અંતઃપુરુષ તેને પ્રેરે છે. અગ્નિથી તપાવેલો લોખંડનો ગોળો ઘણથી ટીપાતાં જેમ અનેક રૂપ પામે છે, તેમ આ ભૂતાત્મા અંતઃપુરુષથી અભિભૂત થઈ ગુણો દ્વારા આઘાત પામતાં નાનાત્વ પામે છે. ત્રિગુણમય આ ચોર્યાસી લાખ યોનિઓમાં પરિણમ્યું છે; એ જ નાનાત્વનું રૂપ છે. તે ગુણો પુરુષ દ્વારા ચક્રની જેમ પ્રેરિત થાય છે. ટીપાતા લોખંડના ગોળામાં અગ્નિ અભિભૂત થતો નથી, તેમ તે પુરુષ અભિભૂત થતો નથી; આ ભૂતાત્મા સંયુક્ત હોવાથી અભિભૂત થાય છે.
Maitrāyaṇī 3.4
अथान्यत्राप्युक्तं शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रामन्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णं कोश इवावसन्नेति ॥ ३.४ ॥
અહીં બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: આ શરીર મૈથુનથી જ ઉત્પન્ન થયું છે; ચેતનાવિહીન; ખરેખર એક નરક. તે મૂત્રદ્વારથી બહાર નીકળે છે; હાડકાંથી ચણાયેલું, માંસથી લીંપાયેલું, ચામડીથી બાંધેલું; મળ, મૂત્ર, પિત્ત, કફ, મજ્જા, મેદ, વસા તથા બીજા અનેક મળોથી ભરેલું; જાણે કોશમાં પડ્યું હોય એમ.
Maitrāyaṇī 3.5
अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेश्वभिषण्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति ॥ ३.५ ॥
અહીં બીજે પણ કહેવામાં આવ્યું છે: સંમોહ, ભય, વિષાદ, નિદ્રા, તંદ્રા, ઘા, જરા, શોક, ભૂખ-તરસ, કૃપણતા, ક્રોધ, નાસ્તિકતા, અજ્ઞાન, મત્સર, કરુણાનો અભાવ, મૂઢતા, નિર્લજ્જતા, કપટ, ઉદ્ધતાઈ અને અસમાનતા વડે તામસથી યુક્ત થાય છે; તૃષ્ણા, સ્નેહ, રાગ, લોભ, હિંસા, રતિ, દૃષ્ટિમાં વ્યાપૃતતા, ઈર્ષ્યા, કામ, સ્થિરતાનો અભાવ, ચંચળતા, છીનવી લેવાની ઇચ્છા, ધનોપાર્જન, મિત્રોનો અનુગ્રહ, પરિગ્રહનો આધાર, અનિષ્ટ ઇન્દ્રિયવિષયો પ્રત્યે દ્વેષ અને ઇષ્ટ પ્રત્યે આસક્તિ વડે રાજસથી યુક્ત થાય છે. આનાથી ભરેલો અને અભિભૂત આ ભૂતાત્મા તેથી અનેક રૂપ પામે છે, પામે છે.