ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Maitrāyaṇī 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 3.1
ते होचुर्भगवन्यद्येवमस्यात्मनो महिमानं सूचयसीत्यन्यो वा परः कोऽयमात्मा सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां वा गतं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति कतम एष इति तान्होवाच ॥ ३.१ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ: ਭਗਵਨ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ ਜਾਂ ਪਰਮ? ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਉੱਪਰ ਜਾ ਕੇ ਦਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Maitrāyaṇī 3.2
अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति ॥ ३.२ ॥
ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਸਤ-ਅਸਤ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਹੇਠਾਂ ਜਾਂ ਉੱਪਰ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਦਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੇਠਲਾ ਭੂਤਾਤਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ: ਪੰਜ ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਨੂੰ 'ਭੂਤ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ 'ਭੂਤ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋ ਸਮੂਹ ਹੈ ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਨੂੰ 'ਭੂਤਾਤਮਾ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਆਤਮਾ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਭਿਭੂਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਮੋਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੰਮੂੜ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਗਵਾਨ, ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਲੁਸ਼ਿਤ, ਅਸਥਿਰ, ਚੰਚਲ, ਲੋਭੀ, ਇੱਛੁਕ ਅਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਭਿਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਫਲਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 3.3
अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति ॥ ३.३ ॥
ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਕਰਤਾ ਹੈ ਉਹੀ ਇਹ ਭੂਤਾਤਮਾ ਹੈ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅੰਤਰ-ਪੁਰਖ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪਾਏ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਨੂੰ ਹਥੌੜਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਣ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਭੂਤਾਤਮਾ ਅੰਤਰ-ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾ ਕੇ ਨਾਨਾਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਨਾਨਾਤਵ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣ ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰੇਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਪੁਰਖ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਭੂਤਾਤਮਾ ਸੰਯੋਗ ਕਾਰਨ ਵੱਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Maitrāyaṇī 3.4
अथान्यत्राप्युक्तं शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रामन्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णं कोश इवावसन्नेति ॥ ३.४ ॥
ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੈਥੁਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਰਕ। ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ; ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿਣਿਆ, ਮਾਸ ਨਾਲ ਲਿੱਪਿਆ, ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ; ਮਲ, ਮੂਤਰ, ਪਿੱਤ, ਬਲਗਮ, ਮਿੱਝ, ਚਰਬੀ, ਵਸਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਖੋਲ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।
Maitrāyaṇī 3.5
अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेश्वभिषण्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति ॥ ३.५ ॥
ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਸੰਮੋਹ, ਭੈ, ਵਿਸ਼ਾਦ, ਨੀਂਦ, ਊਂਘ, ਜ਼ਖ਼ਮ, ਬੁਢਾਪਾ, ਸ਼ੋਕ, ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ, ਕੰਜੂਸੀ, ਕ੍ਰੋਧ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਅਗਿਆਨ, ਈਰਖਾ, ਦਇਆ ਦੀ ਕਮੀ, ਮੂਰਖਤਾ, ਬੇਸ਼ਰਮੀ, ਧੋਖਾ, ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਤਾਮਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸਨੇਹ, ਰਾਗ, ਲੋਭ, ਹਿੰਸਾ, ਰਤੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿਣਾ, ਈਰਖਾ, ਕਾਮ, ਥਿਰਤਾ ਦੀ ਕਮੀ, ਚੰਚਲਤਾ, ਖੋਹਣ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਧਨ ਕਮਾਉਣਾ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ, ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਸਹਾਰਾ, ਅਣਚਾਹੇ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਚਾਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਵੱਸ ਹੋਇਆ ਇਹ ਭੂਤਾਤਮਾ ਇਸ ਲਈ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।