उपनिषद् · Maitrāyaṇī 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 3.1
ते होचुर्भगवन्यद्येवमस्यात्मनो महिमानं सूचयसीत्यन्यो वा परः कोऽयमात्मा सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां वा गतं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति कतम एष इति तान्होवाच ॥ ३.१ ॥
उन्होंने कहा: हे भगवन्, यदि आप इस आत्मा की ऐसी महिमा बता रहे हैं, तो यह कौन है, दूसरा या परम आत्मा, जो सफ़ेद और काले कर्मफलों से अभिभूत होकर सत् और असत् योनि को प्राप्त होता है, और नीचे या ऊपर की गति को प्राप्त होकर द्वंद्वों से अभिभूत हुआ भटकता रहता है? वह कौन है? तब उन्होंने उनसे कहा।
Maitrāyaṇī 3.2
अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति ॥ ३.२ ॥
सफ़ेद और काले कर्मफलों से अभिभूत होकर सत् और असत् योनि को प्राप्त होने वाला, नीचे या ऊपर की गति में द्वंद्वों से अभिभूत होकर भटकने वाला, एक दूसरा, निम्न भूतात्मा है। इसकी व्याख्या: पाँच तन्मात्राओं को 'भूत' शब्द से कहा जाता है, पाँच महाभूतों को भी 'भूत' शब्द से कहा जाता है; इनका जो समुदाय है वही शरीर कहा गया है; और जिसे शरीर कहा गया, उसे 'भूतात्मा' कहा गया। उसकी आत्मा बिंदु के समान है जैसे कमल-पत्र पर जल-बिंदु। वह प्राकृत गुणों से अभिभूत होकर मोह को प्राप्त होता है; चूँकि वह अभिभूत है, इसलिए संमोह को प्राप्त होता है। असंमूढ़ होकर भी, आत्मा में स्थित, प्रभु, भगवान, कर्ता को वह नहीं देखता। गुणों के प्रवाह से तृप्त होकर, कलुषित, अस्थिर, चंचल, लोभी, इच्छुक और व्याकुल होकर वह अभिमान को प्राप्त होता है। 'मैं वह हूँ, यह मेरा है' ऐसा मानते हुए वह अपने ही द्वारा अपने को बाँधता है, जैसे जाल में पक्षी; कृत कर्मों के फलों से अभिभूत होकर वह भटकता है।
Maitrāyaṇī 3.3
अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति ॥ ३.३ ॥
यहाँ यह भी कहा गया है: जो कर्ता है, वही यह भूतात्मा है, जो करणों (इंद्रियों) से कार्य कराता है; अंतःपुरुष (भीतर का पुरुष) उसे प्रेरित करता है। जैसे अग्नि से तपाया गया लोहे का गोला, कर्ताओं द्वारा पीटा जाता हुआ, अनेकरूपता को प्राप्त होता है, वैसे ही यह भूतात्मा अंतःपुरुष से अभिभूत होकर गुणों द्वारा पीटा जाता हुआ अनेकरूपता को प्राप्त होता है। फिर जो त्रिगुणमय है और चौरासी लाख योनियों में परिणत हुआ है, वह भूतों का त्रिगुण है, यही अनेकता का रूप है। वे ये गुण पुरुष द्वारा चक्र की तरह प्रेरित होते हैं, जैसे चक्रधारी से चक्र। जैसे पीटे जाते लोहे के गोले में अग्नि अभिभूत नहीं होती, वैसे ही वह पुरुष अभिभूत नहीं होता; यह भूतात्मा (गुणों से) संयुक्त होने के कारण अभिभूत होता है।
Maitrāyaṇī 3.4
अथान्यत्राप्युक्तं शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रामन्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णं कोश इवावसन्नेति ॥ ३.४ ॥
यहाँ अन्यत्र भी कहा गया है: यह शरीर मैथुन से ही उत्पन्न हुआ है, चेतना से रहित है, वास्तव में एक नरक है। यह मूत्रद्वार से बाहर निकलता हुआ, हड्डियों से चुना हुआ, मांस से लिपा हुआ, चमड़े से बँधा हुआ, मल, मूत्र, पित्त, कफ, मज्जा, मेद और वसा तथा अन्य अनेक मलों से भरा हुआ है, मानो एक थैली में पड़ा हो।
Maitrāyaṇī 3.5
अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेश्वभिषण्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति ॥ ३.५ ॥
यहाँ अन्यत्र भी कहा गया है: मोह, भय, विषाद, निद्रा, तंद्रा, घाव, जरा, शोक, भूख-प्यास, कृपणता, क्रोध, नास्तिकता, अज्ञान, ईर्ष्या, करुणाहीनता, मूढ़ता, निर्लज्जता, छल, अहंकार और असमानता, इस प्रकार तामस से युक्त (होता है); तृष्णा, स्नेह, राग, लोभ, हिंसा, आसक्ति, दृष्टि में लगे रहना, ईर्ष्या, काम, अस्थिरता, चंचलता, हथियाने की इच्छा, धन-संचय, मित्रों पर कृपा, परिग्रह का सहारा, अप्रिय इंद्रिय-विषयों से द्वेष और प्रिय विषयों में आसक्ति, इस प्रकार राजस से युक्त (होता है)। इनसे परिपूर्ण और अभिभूत होकर यह भूतात्मा इसीलिए अनेक रूपों को प्राप्त होता है, प्राप्त होता है।