उपनिषदे · Maitrāyaṇī 3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 3.1
ते होचुर्भगवन्यद्येवमस्यात्मनो महिमानं सूचयसीत्यन्यो वा परः कोऽयमात्मा सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां वा गतं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति कतम एष इति तान्होवाच ॥ ३.१ ॥
ते म्हणाले: भगवन्, जर आपण या आत्म्याचे महात्म्य असे सूचित करता, तर पांढऱ्या आणि काळ्या कर्मफलांनी अभिभूत होऊन सत्-असत् योनी प्राप्त करणारा हा कोणी दुसरा आहे की परम आत्मा? खाली किंवा वर जाऊन द्वंद्वांनी अभिभूत होत फिरणारा हा कोण आहे? तो कोणता? तेव्हा त्यांना तो म्हणाला.
Maitrāyaṇī 3.2
अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसदयोनिमापद्यत इत्यवाचीं वोर्ध्वां गतिं द्वन्द्वैरभिभूयमानः परिभ्रमतीत्यस्योपव्याख्यानं पञ्च तन्मात्राणि भूतशब्देनोच्यन्ते पञ्च महाभूतानि भूतशब्देनोच्यन्तेऽथ तेषां यः समुदायः शरीरमित्युक्तमथ यो ह खलु वाव शरीरमित्युक्तं स भूतात्मेत्युक्तमथास्ति तस्यात्मा बिन्दुरिव पुष्कर इति स वा एषोऽभिभूतः प्राकृत्यैर्गुणैरित्यतोऽभिभूतत्वात्संमूढत्वं प्रयात्यसंमूढस्त्वादात्मस्थं प्रभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद्गुणौघैस्तृप्यमानः कलुषीकृतास्थिरश्चञ्चलो लोलुप्यमानः सस्पृहो व्यग्रश्चाभिमानत्वं प्रयात इत्यहं सो ममेदमित्येवं मन्यमानो निबध्नात्यात्मनात्मानं जालेनैव खचरः कृतस्यानुफलैरभिभूयमानः परिभ्रमतीति ॥ ३.२ ॥
पांढऱ्या आणि काळ्या कर्मफलांनी अभिभूत होऊन सत्-असत् योनी प्राप्त करणारा, खाली किंवा वर जाणाऱ्या गतीत द्वंद्वांनी अभिभूत होऊन फिरणारा, दुसरा एक खालचा भूतात्मा आहे. याचे स्पष्टीकरण: पाच तन्मात्रांना 'भूत' शब्दाने म्हणतात, पाच महाभूतांनाही 'भूत' शब्दाने म्हणतात; त्यांचा जो समुदाय, तोच शरीर असे सांगितले; आणि ज्याला शरीर म्हटले, त्यालाच 'भूतात्मा' असे म्हटले. त्याचा आत्मा कमळपानावरील पाण्याच्या थेंबासारखा आहे. तो प्राकृत गुणांनी अभिभूत होऊन मोहाला प्राप्त होतो; अभिभूत असल्यामुळे संमोहाला प्राप्त होतो. असंमूढ असूनही, आत्म्यात स्थित असलेल्या प्रभूला, भगवंताला, कारयित्याला तो पाहत नाही. गुणांच्या प्रवाहाने तृप्त होऊन, कलुषित, अस्थिर, चंचल, लोभी, आसक्त, व्यग्र होऊन तो अभिमानाला प्राप्त होतो. 'मी तो आहे, हे माझे आहे' असे मानत तो स्वतःच स्वतःला जाळ्यात पक्ष्याप्रमाणे बांधतो; केलेल्या कर्मांच्या अनुफलांनी अभिभूत होऊन तो फिरतो.
Maitrāyaṇī 3.3
अथान्यत्राप्युक्तं यः कर्ता सोऽयं वै भूतात्मा करणैः कारयितान्तःपुरुषोऽथ यथाग्निनायःपिण्डो वाभिभूतः कर्तृभिर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्येवं वाव खल्वसौ भूतात्मान्तःपुरुषेणाभिभूतो गुणैर्हन्यमानो नानात्वमुपैत्यथ यत्त्रिगुणं चतुरशीतिलक्षयोनिपरिणतं भूतत्रिगुणमेतद्वै नानात्वस्य रूपं तानि ह वा इमानि गुणानि पुरुषेणेरितानि चक्रमिव चक्रिणेत्यथ यथायःपिण्डे हन्यमाने नाग्निरभिभूयत्येवं नाभिभूयत्यसौ पुरुषोऽभिभूयत्ययं भूतात्मोपसंश्लिष्टत्वादिति ॥ ३.३ ॥
येथे इतरत्रही सांगितले आहे: जो कर्ता आहे तोच हा भूतात्मा; इंद्रियांद्वारे कार्य करवितो; अंतःपुरुष त्याला प्रेरित करतो. अग्नीने तापविलेला लोखंडी गोळा घणांनी ठोकला जाताना जसा अनेक रूपे धारण करतो, तसा हा भूतात्मा अंतःपुरुषाने अभिभूत होऊन गुणांनी ठोकला जाताना नानात्व प्राप्त करतो. त्रिगुणमय हे चौर्याऐंशी लाख योनींमध्ये परिणत झाले आहे; हेच नानात्वाचे रूप. ते गुण पुरुषाने चक्राप्रमाणे प्रेरित केलेले असतात. ठोकल्या जाणाऱ्या लोखंडी गोळ्यात अग्नी जसा अभिभूत होत नाही, तसा तो पुरुष अभिभूत होत नाही; हा भूतात्मा संयोगामुळे अभिभूत होतो.
Maitrāyaṇī 3.4
अथान्यत्राप्युक्तं शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रामन्तमस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णं कोश इवावसन्नेति ॥ ३.४ ॥
येथे इतरत्रही सांगितले आहे: हे शरीर मैथुनातूनच उत्पन्न झाले आहे; चेतनाहीन; खरोखर एक नरक. हे मूत्रद्वारातून बाहेर पडते; हाडांनी रचलेले, मांसाने लिंपलेले, त्वचेने बांधलेले; विष्ठा, मूत्र, पित्त, कफ, मज्जा, मेद, वसा आणि इतर अनेक मलांनी भरलेले; जणू एखाद्या कोशात पडलेले.
Maitrāyaṇī 3.5
अथान्यत्राप्युक्तं संमोहो भयं विषादो निद्रा तन्द्री व्रणो जरा शोकः क्षुत्पिपासा कार्पण्यं क्रोधो नास्तिक्यमज्ञानं मात्सर्यं वैकारुण्यं मूढत्वं निर्व्रीडत्वं निकृतत्वमुद्धातत्वमसमत्वमिति तामसान्वितस्तृष्णा स्नेहो रागो लोभो हिंसा रतिर्दृष्टिव्यापृतत्वमीर्ष्या काममवस्थितत्वं चञ्चलत्वं जिहीर्षार्थोपार्जनं मित्रानुग्रहणं परिग्रहावलम्बोऽनिष्टेष्विन्द्रियार्थेषु द्विष्टिरिष्टेश्वभिषण्ग इति राजसान्वितैः परिपूर्ण एतैरभिभूत इत्ययं भूतात्मा तस्मान्नानारूपाण्याप्नोतीत्याप्नोतीति ॥ ३.५ ॥
येथे इतरत्रही सांगितले आहे: संमोह, भय, विषाद, निद्रा, तंद्री, व्रण, जरा, शोक, भूकतहान, कृपणता, क्रोध, नास्तिकता, अज्ञान, मत्सर, करुणेचा अभाव, मूढता, निर्लज्जता, कपट, उद्धटपणा आणि विषमता यांनी तो तामसाने युक्त होतो; तृष्णा, स्नेह, राग, लोभ, हिंसा, रती, दृष्टीत गुंतणे, ईर्ष्या, काम, स्थिरता नसणे, चंचलता, हिसकावण्याची इच्छा, धनार्जन, मित्रांवर अनुग्रह, परिग्रहावर विसंबणे, अनिष्ट इंद्रियविषयांविषयी द्वेष आणि इष्टांविषयी आसक्ती यांनी तो राजसाने युक्त होतो. यांनी परिपूर्ण व अभिभूत होऊन हा भूतात्मा म्हणून नाना रूपे प्राप्त करतो, प्राप्त करतो.