મહાભારત महाभारत

આ શું છે

મહાભારત, એટલે કે "ભરતવંશીઓની મહાન કથા", વિશ્વનાં સૌથી લાંબાં કાવ્યોમાંનું એક છે. તેના પરિશિષ્ટ હરિવંશ સહિત તેમાં આશરે 100,000 શ્લોકો છે. તે એક જ રાજપરિવારની બે શાખાઓ, પાંચ પાંડવ ભાઈઓ અને તેમના સો કૌરવ પિતરાઈ ભાઈઓ, વચ્ચેની હરીફાઈની કથા કહે છે, જેનો અંત કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં અઢાર દિવસના યુદ્ધમાં આવે છે. આ કથાની આસપાસ તે પુરાણકથાઓ, ઉપદેશો અને અસંખ્ય બીજી કથાઓને સમાવે છે, અને ભગવદ્ ગીતા પણ તેનો જ એક ભાગ છે.

તેની રચના કેવી છે

આ મહાકાવ્ય અઢાર ગ્રંથો (પર્વો)માં વહેંચાયેલું છે, "આરંભ" એટલે કે આદિ પર્વથી લઈને અંતમાં સ્વર્ગારોહણ સુધી. યુદ્ધ પોતે ગ્રંથ 6 થી 10 સુધી ચાલે છે, જેમનાં નામ સેનાપતિઓ ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ અને શલ્ય પરથી તથા ત્યાર પછીના રાત્રિ-આક્રમણ પરથી પડ્યાં છે. તે કથાની અંદર કથા રૂપે કહેવાયું છે: પાંડવોના વંશજ રાજા જનમેજયના સર્પયજ્ઞમાં વૈશંપાયન તે કથા સંભળાવે છે, જેમ તેમણે પોતાના ગુરુ વ્યાસ પાસેથી શીખી હતી. એક જાણીતી દંતકથા કહે છે કે વ્યાસ બોલતા ગયા અને ગણેશે તે લખી લીધું.

તે શું શીખવે છે

મહાભારત વારંવાર પૂછે છે કે ધર્મ, એટલે કે યોગ્ય આચરણ, ખરેખર શું છે, અને સ્વીકારે છે કે તેનું સત્ય સૂક્ષ્મ અને સમજવું કઠિન છે. તે બતાવે છે કે ઈર્ષ્યા, લોભ, અભિમાન અને દ્યૂતની એક રમત કેવી રીતે દ્રૌપદીના અપમાન, વનવાસ અને છેવટે લગભગ સૌનો વિનાશ કરનારા યુદ્ધ સુધી લઈ જાય છે. તેનાં પાત્રો ભાગ્યે જ કેવળ સારાં કે કેવળ દુષ્ટ હોય છે: કર્ણની વફાદારી, ભીષ્મની પ્રતિજ્ઞા, યુધિષ્ઠિરની સત્યનિષ્ઠા અને તેમની નબળાઈ, આ બધાંની કિંમત ચૂકવવી પડે છે. તેમાં ભારતના કેટલાક સૌથી જાણીતા ઉપદેશો છે: ગીતા, બાણશય્યા પરથી ભીષ્મે આપેલો ઉપદેશ, વિદુરની સલાહ અને યક્ષના પ્રશ્નો.

તમારા જીવનમાં તેનો અર્થ શું હોઈ શકે

મહાભારત કઠિન નિર્ણયો માટે એક દર્પણ છે. તે બતાવે છે કે સારા લોકો પણ ખોટા નિર્ણયો લે છે, અને ખોટા નિર્ણયોનાં ફળ પેઢીઓ સુધી ભોગવવાં પડે છે; આમ તે આપણાં કર્મોનાં પરિણામોની જવાબદારી શીખવે છે. તે વફાદારી અને તેની મર્યાદાઓ, અભિમન્યુ અને દ્રૌપદી જેવાં લોકોની હિંમત, દરેક યુદ્ધ પછી આવતો શોક અને ક્ષમાની જરૂરિયાતને તપાસે છે. ભારતમાં લોકો ઘણી વાર કહે છે કે જગતમાં જે કંઈ છે તે મહાભારતમાં છે.

ક્યાંથી શરૂ કરવું

આખો ગ્રંથ વાંચવાને બદલે થોડા પ્રસિદ્ધ પ્રસંગોથી શરૂઆત કરો: સભા પર્વમાં દ્યૂતની રમત; વન પર્વમાં યક્ષે યુધિષ્ઠિરને પૂછેલા પ્રશ્નો; ભીષ્મ પર્વમાં ભગવદ્ ગીતા; દ્રોણ પર્વમાં ચક્રવ્યૂહમાં અભિમન્યુ; અને સ્ત્રી પર્વમાં સ્ત્રીઓનો વિલાપ. Vedyatra પરની ચિત્રકથાઓ ચક્રવ્યૂહથી શરૂ થાય છે.

ઉદ્ભવ અને સમયકાળ

પરંપરા અનુસાર તેના રચયિતા ઋષિ વ્યાસ છે, જે કથામાં પણ દેખાય છે. ઇતિહાસકારો તેને એવું કાવ્ય માને છે જે અનેક સદીઓ દરમિયાન, આશરે ઈ.સ. પૂર્વે 400 થી ઈ.સ. 400 વચ્ચે, રચાયું અને વિસ્તર્યું. તે દરેક ભારતીય ભાષામાં ફરી ફરી કહેવાયું છે, અને વિશ્વભરમાં રંગમંચ તથા પડદા પર રજૂ થયું છે.

Vedyatra પરનો પાઠ

અહીંનો સંસ્કૃત પાઠ સંસ્કૃત વિકિસ્રોતમાંથી લીધેલો છે, જેમાં દરેક અધ્યાય માટે એક પાનું છે, અને દરેક શ્લોક જે પાનાના જે ચોક્કસ સંસ્કરણમાંથી લેવાયો છે તેની કડી આપેલી છે. વિકિસ્રોતનાં પાનાં મહાકાવ્યની એક દક્ષિણી મુદ્રિત આવૃત્તિને અનુસરે છે: તેમની અધ્યાય-સંખ્યા (આદિ પર્વમાં 260 અધ્યાય, શાંતિ પર્વમાં 375) અને તેમની ટિપ્પણીઓમાંના હસ્તપ્રત-પાઠ 1906 થી 1910ની કુંભકોણમ આવૃત્તિ સાથે મેળ ખાતા જણાય છે, જે એક લાંબો દક્ષિણી પાઠ છે. એ પ્રમાણે અહીં અઢાર પર્વોમાં 2,311 અધ્યાયોમાં લગભગ 96,000 શ્લોક છે. હરિવંશ, એટલે કે કૃષ્ણના કુળ વિશેનું મહાકાવ્યનું પરિશિષ્ટ, હજી સમાવાયું નથી.

આ પાનાં ઘણા સ્વયંસેવકોએ ટાઇપ કર્યાં હતાં, તેથી Vedyatraએ તેમને સાફ કર્યાં: લખાણમાં ટાઇપ કરાયેલા શ્લોક-ક્રમાંક અને સંદર્ભો, પાદટીપના અંકો, કૌંસમાંની સમજૂતીઓ અને છૂટાંછવાયાં વિરામચિહ્નો દૂર કરાયાં છે, અને દરેક નિયમ ઓપન-સોર્સ આયાત-સાધનમાં ખુલ્લો ઉપલબ્ધ છે. જ્યાં કોઈ પાનું એવા અક્ષરો દર્શાવે છે જે વાંચી શકાયા ન હતા, ત્યાં શ્લોકમાં તેમની જગ્યાએ "…" દેખાય છે. દ્રોણ પર્વનાં પાનાં પોતાના શ્લોકોને જાણે ઉદ્યોગ પર્વ હોય એ રીતે ક્રમાંક આપે છે, તેથી Vedyatra દરેક શ્લોકને તે જે પાના પર છે તે પ્રમાણે ક્રમાંક આપે છે. એક શ્લોક (શાંતિ 257.1) છોડી દેવાયો છે કારણ કે વિકિસ્રોતમાં તેનો પાઠ ખોવાઈ ગયો છે, અને એક પાનું (શાંતિ 290) ત્યાં ખાલી છે.

પુણેની સમીક્ષાત્મક આવૃત્તિ (ભાંડારકર ઓરિએન્ટલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, 1933 થી 1966) એ સમગ્ર ભારતની હસ્તપ્રતોની તુલના કરી અને તેમાં સહિયારો હોય એવો સૌથી જૂનો પાઠ ફરી રચ્યો. તે લગભગ ચોથા ભાગ જેટલી ટૂંકી છે, આશરે 75,000 શ્લોક: માત્ર કેટલીક હસ્તપ્રતોમાં જ મળતા ખંડો, જેમાંના ઘણા દક્ષિણી છે, તેની ટિપ્પણીઓ અને પરિશિષ્ટોમાં ખસેડાયા છે, તેથી તેના અધ્યાય અને શ્લોક-ક્રમાંક અહીંના ક્રમાંકોથી જુદા પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભગવદ્ ગીતા અહીં ભીષ્મ પર્વ 25 થી 42 છે અને સમીક્ષાત્મક આવૃત્તિમાં 23 થી 40; અહીં તેના શ્લોકો સાથે એક ટિપ્પણી છે જે સ્વતંત્ર ગ્રંથ રૂપે પ્રકાશિત ગીતા તરફ નિર્દેશ કરે છે. જ્યાં અહીંનો કોઈ ખંડ સમીક્ષાત્મક આવૃત્તિમાં નથી અથવા ત્યાં જુદી રીતે વંચાય છે, ત્યાં ખંડોની સમીક્ષા થતી જાય તેમ, તે ખંડ પરની ટિપ્પણીમાં એ સમજાવવામાં આવે છે, જે મૂળ પાઠથી અલગ રાખવામાં આવે છે.

શરૂઆત માટેના અંશો

• સભા પર્વ: દ્યૂતની રમત અને દ્રૌપદીનું અપમાન.
• વન પર્વ, યક્ષના પ્રશ્નો: પોતાના ભાઈઓને બચાવવા યુધિષ્ઠિર એક યક્ષના કોયડાઓના ઉત્તર આપે છે.
• ભીષ્મ પર્વ: ભગવદ્ ગીતા: ગીતા છઠ્ઠા ગ્રંથનો ભાગ છે.
• દ્રોણ પર્વ: અભિમન્યુ ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશે છે.
• સ્ત્રી પર્વ: બંને પક્ષની સ્ત્રીઓ મૃતકો માટે શોક કરે છે.