ମହାଭାରତ महाभारत

ଏହା କ'ଣ

ମହାଭାରତ, ଅର୍ଥାତ୍ "ଭରତବଂଶୀଙ୍କ ମହାନ କାହାଣୀ", ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଦୀର୍ଘ କାବ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ଏହାର ପରିଶିଷ୍ଟ ହରିବଂଶକୁ ମିଶାଇ ଏଥିରେ ପ୍ରାୟ 100,000 ଶ୍ଳୋକ ଅଛି। ଏହା ଗୋଟିଏ ରାଜପରିବାରର ଦୁଇ ଶାଖା, ଅର୍ଥାତ୍ ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଭାଇ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଶହେ କୌରବ ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତାର କାହାଣୀ କହେ, ଯାହା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ପଡ଼ିଆରେ ଅଠର ଦିନର ଯୁଦ୍ଧରେ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି କାହାଣୀ ଚାରିପଟେ ଏହା ପୁରାଣକଥା, ଉପଦେଶ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ଅନ୍ୟ କାହାଣୀ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଏବଂ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଏହାର ଏକ ଅଂଶ।

ଏହା କିପରି ସଜ୍ଜିତ

ଏହି ମହାକାବ୍ୟ ଅଠରଟି ଖଣ୍ଡ (ପର୍ବ)ରେ ବିଭକ୍ତ, "ଆରମ୍ଭ" ଅର୍ଥାତ୍ ଆଦି ପର୍ବଠାରୁ ଶେଷରେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଯୁଦ୍ଧ ନିଜେ 6ରୁ 10 ଖଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଛି, ଯାହାର ନାମ ସେନାପତି ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶଲ୍ୟଙ୍କ ନାମରେ ଏବଂ ତା' ପରେ ହୋଇଥିବା ରାତ୍ରି ଆକ୍ରମଣ ନାମରେ ରଖାଯାଇଛି। ଏହା କାହାଣୀ ଭିତରେ କାହାଣୀ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି: ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ବଂଶଧର ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କ ସର୍ପଯଜ୍ଞରେ ବୈଶମ୍ପାୟନ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେପରି ସେ ନିଜ ଗୁରୁ ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିଲେ। ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ କହେ ଯେ ବ୍ୟାସ କହୁଥିବା ବେଳେ ଗଣେଶ ଏହାକୁ ଲେଖିଥିଲେ।

ଏହା କ'ଣ ଶିଖାଏ

ମହାଭାରତ ବାରମ୍ବାର ପଚାରେ ଯେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥାତ୍ ସଠିକ୍ କର୍ମ, ପ୍ରକୃତରେ କ'ଣ, ଏବଂ ସ୍ୱୀକାର କରେ ଯେ ଏହାର ସତ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଦେଖିବା କଷ୍ଟକର। ଏହା ଦେଖାଏ କିପରି ଈର୍ଷା, ଲୋଭ, ଅହଂକାର ଓ ଗୋଟିଏ ପଶାଖେଳ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅପମାନ, ବନବାସ ଏବଂ ଶେଷରେ ଏକ ଯୁଦ୍ଧକୁ ନେଇଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ। ଏହାର ଚରିତ୍ରମାନେ କ୍ୱଚିତ୍ କେବଳ ଭଲ ବା ମନ୍ଦ: କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱସ୍ତତା, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ତାଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତା, ସବୁର ମୂଲ୍ୟ ଦେବାକୁ ପଡ଼େ। ଏହା ଭିତରେ ଭାରତର କିଛି ସବୁଠାରୁ ପରିଚିତ ଉପଦେଶ ଅଛି: ଗୀତା, ଶରଶଯ୍ୟାରୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଉପଦେଶ, ବିଦୁରଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଏବଂ ଯକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରହେଳିକା।

ଆପଣଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏହାର ଅର୍ଥ କ'ଣ ହୋଇପାରେ

ମହାଭାରତ କଠିନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ଏକ ଦର୍ପଣ। ଏହା ଦେଖାଏ ଭଲ ଲୋକମାନେ ଖରାପ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଖରାପ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଫଳ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ, ଏବଂ ଏହିପରି ଏହା ଆମ କର୍ମର ପରିଣାମ ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ୱ ଶିଖାଏ। ଏହା ବିଶ୍ୱସ୍ତତା ଓ ତାହାର ସୀମା, ଅଭିମନ୍ୟୁ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପରି ଲୋକଙ୍କ ସାହସ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଆସୁଥିବା ଶୋକ, ଏବଂ କ୍ଷମାର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରେ। ଭାରତରେ ଲୋକମାନେ ପ୍ରାୟ କହନ୍ତି ଯେ ସଂସାରରେ ଯାହା ମିଳେ, ତାହା ମହାଭାରତରେ ମିଳେ।

କେଉଁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରିବେ

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରନ୍ଥ ବଦଳରେ କିଛି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ: ସଭା ପର୍ବରେ ପଶାଖେଳ; ବନ ପର୍ବରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଯକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ; ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବରେ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା; ଦ୍ରୋଣ ପର୍ବରେ ଚକ୍ରବ୍ୟୂହରେ ଅଭିମନ୍ୟୁ; ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ପର୍ବରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ବିଳାପ। Vedyatraରେ ଚିତ୍ରିତ କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ଚକ୍ରବ୍ୟୂହରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ସମୟକାଳ

ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହାର ରଚୟିତା ହେଉଛନ୍ତି ଋଷି ବ୍ୟାସ, ଯିଏ କାହାଣୀରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଦିଅନ୍ତି। ଐତିହାସିକମାନେ ଏହାକୁ ଏପରି ଏକ କାବ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି ଯାହା ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି, ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 400ରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ 400 ମଧ୍ୟରେ ରଚିତ ଓ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ଭାଷାରେ ଏବଂ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ମଞ୍ଚ ଓ ପରଦାରେ ପୁନର୍ବାର କୁହାଯାଇଛି।

Vedyatraରେ ଥିବା ପାଠ

ଏଠାରେ ଥିବା ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ସଂସ୍କୃତ ଉଇକିପାଠାଗାର (Wikisource)ରୁ ନିଆଯାଇଛି। ସେଠାରେ ପ୍ରତି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ପୃଷ୍ଠା ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଳୋକ ଯେଉଁ ପୃଷ୍ଠାର ଯେଉଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଶୋଧନ (revision)ରୁ ନିଆଯାଇଛି, ତାହାର ଲିଙ୍କ ଦିଆଯାଇଛି। ଉଇକିପାଠାଗାରର ପୃଷ୍ଠାଗୁଡ଼ିକ ମହାକାବ୍ୟର ଏକ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ସେଗୁଡ଼ିକର ଅଧ୍ୟାୟ ସଂଖ୍ୟା (ଆଦି ପର୍ବରେ 260 ଅଧ୍ୟାୟ, ଶାନ୍ତି ପର୍ବରେ 375) ଏବଂ ଟିପ୍ପଣୀରେ ଥିବା ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ପାଠ 1906 ରୁ 1910 ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ କୁମ୍ଭକୋଣମ୍ ସଂସ୍କରଣ ସହିତ ମେଳ ଖାଉଥିବା ପରି ଜଣାପଡ଼େ, ଯାହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ଦକ୍ଷିଣ ପାଠ। ଏହା ଅନୁସାରେ ଏଠାରେ ଅଠର ପର୍ବରେ 2,311 ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ପ୍ରାୟ 96,000 ଶ୍ଳୋକ ଅଛି। ମହାକାବ୍ୟର ପରିଶିଷ୍ଟ ହରିବଂଶ, ଯେଉଁଥିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବଂଶର କଥା ଅଛି, ତାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇନାହିଁ।

ଏହି ପୃଷ୍ଠାଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଟାଇପ୍ କରାଯାଇଥିଲା, ତେଣୁ Vedyatra ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପରିଷ୍କାର କରିଛି: ପାଠ ଭିତରେ ଟାଇପ୍ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ଳୋକ ସଂଖ୍ୟା ଓ ସନ୍ଦର୍ଭ, ପାଦଟୀକାର ଅଙ୍କ, ବନ୍ଧନୀ ଭିତରେ ଥିବା ଅର୍ଥ-ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏବଂ ଅଯଥା ବିରାମଚିହ୍ନ ହଟାଯାଇଛି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିୟମ ମୁକ୍ତ-ଉତ୍ସ (open-source) ଆମଦାନି ଉପକରଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ। ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ପୃଷ୍ଠା ଚିହ୍ନିତ କରିଛି ଯେ କିଛି ଅକ୍ଷର ପଢ଼ିହେଲା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଶ୍ଳୋକରେ ସେହି ଅକ୍ଷର ସ୍ଥାନରେ "…" ଦେଖାଯାଏ। ଦ୍ରୋଣ ପର୍ବର ପୃଷ୍ଠାଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଯେପରି ସେଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ୟୋଗ ପର୍ବର, ସେହିପରି ସଂଖ୍ୟା ଦେଇଛି, ତେଣୁ Vedyatra ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ଳୋକକୁ ଏହା ଯେଉଁ ପୃଷ୍ଠାରେ ଅଛି ସେହି ଅନୁସାରେ ସଂଖ୍ୟା ଦେଇଛି। ଗୋଟିଏ ଶ୍ଳୋକ (ଶାନ୍ତି 257.1) ବାଦ୍ ଦିଆଯାଇଛି, କାରଣ ଉଇକିପାଠାଗାରରେ ଏହାର ପାଠ ହଜିଯାଇଛି, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପୃଷ୍ଠା (ଶାନ୍ତି 290) ସେଠାରେ ଖାଲି ଅଛି।

ପୁଣେର ସମୀକ୍ଷାତ୍ମକ ସଂସ୍କରଣ (ଭଣ୍ଡାରକର ଓରିଏଣ୍ଟାଲ ରିସର୍ଚ୍ଚ ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ, 1933 ରୁ 1966) ସାରା ଭାରତର ପାଣ୍ଡୁଲିପିଗୁଡ଼ିକୁ ତୁଳନା କରି ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣ ଥିବା ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ପାଠକୁ ପୁନର୍ଗଠନ କରିଥିଲା। ଏହା ପ୍ରାୟ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଛୋଟ, ପ୍ରାୟ 75,000 ଶ୍ଳୋକ: କେବଳ କିଛି ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ମିଳୁଥିବା ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ, ଯାହାର ଅନେକ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ, ଏହାର ଟିପ୍ପଣୀ ଓ ପରିଶିଷ୍ଟକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରାଯାଇଛି, ତେଣୁ ଏହାର ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ଶ୍ଳୋକ ସଂଖ୍ୟା ଏଠାରେ ଥିବା ସଂଖ୍ୟାଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବ 25 ରୁ 42 ଏବଂ ସମୀକ୍ଷାତ୍ମକ ସଂସ୍କରଣରେ 23 ରୁ 40; ଏଠାରେ ଏହାର ଶ୍ଳୋକଗୁଡ଼ିକରେ ଏକ ଟିପ୍ପଣୀ ଅଛି, ଯାହା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ଗୀତାକୁ ସୂଚାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଏଠାକାର କୌଣସି ଅଂଶ ସମୀକ୍ଷାତ୍ମକ ସଂସ୍କରଣରେ ନାହିଁ ବା ସେଠାରେ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପଢ଼ାଯାଏ, ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ସମୀକ୍ଷା ହେବା ସହିତ ତାହା ସେହି ଅଂଶର ଏକ ଟିପ୍ପଣୀରେ ବୁଝାଯାଇଛି, ଯାହା ମୂଳ ପାଠଠାରୁ ଅଲଗା ରଖାଯାଇଛି।

ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ

• ସଭା ପର୍ବ: ପଶାଖେଳ ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅପମାନ।
• ବନ ପର୍ବ, ଯକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ: ନିଜ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏକ ଆତ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରହେଳିକାର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି।
• ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବ: ଭଗବଦ୍ ଗୀତା: ଗୀତା ଷଷ୍ଠ ଖଣ୍ଡର ଏକ ଅଂଶ।
• ଦ୍ରୋଣ ପର୍ବ: ଅଭିମନ୍ୟୁ ଚକ୍ରବ୍ୟୂହରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
• ସ୍ତ୍ରୀ ପର୍ବ: ଉଭୟ ପକ୍ଷର ନାରୀମାନେ ମୃତଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରନ୍ତି।