ਮਹਾਂਭਾਰਤ महाभारत

ਇਹ ਕੀ ਹੈ

ਮਹਾਭਾਰਤ, ਅਰਥਾਤ "ਭਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ", ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਰਿਵੰਸ਼ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ 100,000 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਪੰਜ ਪਾਂਡਵ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੌ ਕੌਰਵ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਹ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਵੀ ਇਸੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੈ

ਇਹ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ (ਪਰਵਾਂ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਦਿ ਪਰਵ, ਅਰਥਾਤ "ਆਰੰਭ", ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੱਕ। ਯੁੱਧ ਆਪ ਪੁਸਤਕ 6 ਤੋਂ 10 ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ਲਯ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਰਾਤ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਦੇ ਸਰਪ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੰਤਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਆਸ ਬੋਲਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ।

ਇਹ ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ

ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਸਹੀ ਕਰਮ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸੱਚ ਸੂਖਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਈਰਖਾ, ਲੋਭ, ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਜੂਏ ਦੀ ਇੱਕ ਖੇਡ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਅਪਮਾਨ, ਬਨਵਾਸ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਯੁੱਧ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਗਭਗ ਸਭ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਬੁਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਕਰਣ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਸਭ ਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਨ: ਗੀਤਾ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਤੋਂ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਵਿਦੁਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ।

ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਮਹਾਭਾਰਤ ਔਖੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੇ ਫਲ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਭੁਗਤਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈਏ। ਇਹ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ, ਅਭਿਮੰਨਿਊ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਹਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮਾਫ਼ੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਖੋਜਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ

ਪੂਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੋ: ਸਭਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਜੂਏ ਦੀ ਖੇਡ; ਵਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ ਦੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ; ਭੀਸ਼ਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ; ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਅਭਿਮੰਨਿਊ; ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ। Vedyatra ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੱਕਰਵਿਊਹ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਧਾਰਨ

ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਹਨ, ਜੋ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਵਿਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ 400 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਚੀ ਅਤੇ ਵਧਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੰਚ ਅਤੇ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Vedyatra ਉੱਤੇ ਪਾਠ

ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਹਰ ਅਧਿਆਇ ਲਈ ਇੱਕ ਪੰਨਾ, ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਉਸ ਪੰਨੇ ਦੇ ਉਸੇ ਸੰਸਕਰਣ (ਰਿਵੀਜ਼ਨ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਦੇ ਪੰਨੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਇੱਕ ਦੱਖਣੀ ਛਪਾਈ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਇਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (ਆਦਿ ਪਰਵ ਵਿੱਚ 260 ਅਧਿਆਇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਵਿੱਚ 375) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚਲੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਪਾਠ 1906 ਤੋਂ 1910 ਦੇ ਕੁੰਭਕੋਣਮ ਸੰਸਕਰਣ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਦੱਖਣੀ ਪਾਠ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਅਠਾਰਾਂ ਪਰਵਾਂ ਵਿੱਚ 2,311 ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 96,000 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ। ਹਰਿਵੰਸ਼, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕੁਲ ਬਾਰੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦਾ ਪਰਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਅਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਹ ਪੰਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵੈ-ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਟਾਈਪ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ Vedyatra ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ: ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਟਾਈਪ ਕੀਤੇ ਸ਼ਲੋਕ-ਅੰਕ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ, ਫੁਟਨੋਟ ਦੇ ਅੰਕ, ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਫਾਲਤੂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਹਰ ਨਿਯਮ ਓਪਨ-ਸੋਰਸ ਇੰਪੋਰਟ ਟੂਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਪੰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੜ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇ, ਉੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ "…" ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਪੰਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਦਯੋਗ ਪਰਵ ਹੋਣ, ਇਸ ਲਈ Vedyatra ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਉਸ ਪੰਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ (ਸ਼ਾਂਤੀ 257.1) ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਾਠ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੰਨਾ (ਸ਼ਾਂਤੀ 290) ਉੱਥੇ ਖਾਲੀ ਹੈ।

ਪੁਣੇ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਕਰਣ (ਭੰਡਾਰਕਰ ਓਰੀਐਂਟਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, 1933 ਤੋਂ 1966) ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾਠ ਮੁੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਲਗਭਗ 75,000 ਸ਼ਲੋਕ: ਜੋ ਅੰਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਦੱਖਣੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕ-ਅੰਕ ਇੱਥੋਂ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਇੱਥੇ ਭੀਸ਼ਮ ਪਰਵ 25 ਤੋਂ 42 ਹੈ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ 23 ਤੋਂ 40; ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨੋਟ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਗੀਤਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਸ਼ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਉੱਥੇ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਉਸ ਅੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਅੰਸ਼

• ਸਭਾ ਪਰਵ: ਜੂਏ ਦੀ ਖੇਡ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ।
• ਵਨ ਪਰਵ, ਯਕਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
• ਭੀਸ਼ਮ ਪਰਵ: ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ: ਗੀਤਾ ਛੇਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
• ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ: ਅਭਿਮੰਨਿਊ ਚੱਕਰਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਇਸਤਰੀ ਪਰਵ: ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਮਰਿਆਂ ਦਾ ਸੋਗ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।