महाभारत महाभारत

हा ग्रंथ काय आहे

महाभारत, म्हणजे "भरतवंशाची महान कथा", हे जगातील सर्वांत दीर्घ काव्यांपैकी एक आहे. त्याचे पुरवणी-ग्रंथ हरिवंशासह त्यात सुमारे 100,000 श्लोक आहेत. एकाच राजघराण्याच्या दोन शाखांमधील, म्हणजे पाच पांडव भाऊ आणि त्यांचे शंभर कौरव चुलतभाऊ यांच्यातील, स्पर्धेची ही कथा आहे. तिचा शेवट कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीवरील अठरा दिवसांच्या युद्धात होतो. या कथेभोवती त्यात पुराणकथा, उपदेश आणि असंख्य इतर कथा गुंफलेल्या आहेत, आणि भगवद्गीता हाही त्याचाच एक भाग आहे.

याची रचना कशी आहे

हे महाकाव्य अठरा पर्वांमध्ये विभागलेले आहे. "आरंभ" असलेल्या आदिपर्वापासून ते शेवटच्या स्वर्गारोहणापर्यंत. प्रत्यक्ष युद्धाचे वर्णन 6 ते 10 या पर्वांमध्ये येते. ही पर्वे भीष्म, द्रोण, कर्ण आणि शल्य या सेनापतींच्या नावांनी, तसेच त्यानंतर घडलेल्या रात्रीच्या हल्ल्याच्या नावाने ओळखली जातात. ही कथा कथेच्या आत सांगितलेली कथा आहे: पांडवांचे वंशज राजा जनमेजय यांच्या सर्पयज्ञात वैशंपायन ती सांगतात, जशी त्यांनी ती आपल्या गुरू व्यासांकडून शिकली होती. एक सुप्रसिद्ध आख्यायिका सांगते की व्यास सांगत गेले आणि गणेशाने ती लिहून घेतली.

हा ग्रंथ काय शिकवतो

धर्म, म्हणजे योग्य आचरण, खरोखर काय आहे, हा प्रश्न महाभारत पुन्हा पुन्हा विचारते. आणि त्याचे सत्य सूक्ष्म असून सहज दिसत नाही, हेही ते मान्य करते. मत्सर, लोभ, अहंकार आणि द्यूताचा एक डाव यांमुळे द्रौपदीचा अपमान, वनवास आणि शेवटी जवळजवळ सर्वांचा नाश करणारे युद्ध कसे घडते, हे ते दाखवते. त्यातील पात्रे क्वचितच केवळ चांगली किंवा केवळ वाईट असतात: कर्णाची निष्ठा, भीष्मांची प्रतिज्ञा, युधिष्ठिराचा प्रामाणिकपणा आणि त्याची दुर्बलता, या सर्वांची किंमत मोजावी लागते. त्यात भारतातील काही सर्वांत प्रसिद्ध उपदेश आहेत: गीता, शरशय्येवरून भीष्मांनी दिलेला उपदेश, विदुराचा सल्ला आणि यक्षाची कोडी.

तुमच्या जीवनात याचा अर्थ काय असू शकतो

कठीण निर्णयांसाठी महाभारत हा एक आरसा आहे. चांगली माणसे चुकीचे निर्णय घेतात आणि चुकीच्या निर्णयांची फळे पिढ्यान्‌पिढ्या भोगावी लागतात, हे ते दाखवते. म्हणूनच आपल्या कृतींच्या परिणामांची जबाबदारी घ्यायला ते शिकवते. निष्ठा आणि तिच्या मर्यादा, अभिमन्यू आणि द्रौपदीसारख्यांचे धैर्य, प्रत्येक युद्धानंतर येणारे दुःख आणि क्षमेची गरज यांचा ते शोध घेते. भारतात लोक अनेकदा म्हणतात की जे जगात आहे ते महाभारतात आहे.

सुरुवात कुठून करावी

संपूर्ण ग्रंथाऐवजी काही प्रसिद्ध प्रसंगांपासून सुरुवात करा: सभापर्वातील द्यूत; वनपर्वातील यक्षाने युधिष्ठिराला विचारलेले प्रश्न; भीष्मपर्वातील भगवद्गीता; द्रोणपर्वातील चक्रव्यूहातील अभिमन्यू; आणि स्त्रीपर्वातील स्त्रियांचा विलाप. Vedyatra वरील सचित्र कथांची सुरुवात चक्रव्यूहापासून होते.

उगम आणि कालनिर्णय

परंपरेनुसार, कथेतही दिसणारे व्यास ऋषी हे त्याचे रचनाकार आहेत. इतिहासकारांच्या मते हे काव्य अनेक शतकांच्या काळात, साधारणपणे इ.स.पू. 400 ते इ.स. 400 या कालखंडात, रचले गेले आणि विस्तारत गेले. प्रत्येक भारतीय भाषेत त्याचे पुनर्कथन झाले आहे, आणि जगभरात रंगमंचावर व पडद्यावरही ते सादर झाले आहे.

Vedyatra वरील मजकूर

येथील संस्कृत मजकूर संस्कृत विकिस्रोतावरून घेतला आहे; प्रत्येक अध्यायासाठी एक पान आहे, आणि प्रत्येक श्लोक ज्या पानाच्या ज्या आवृत्तीतून (रिव्हिजन) घेतला, त्या नेमक्या आवृत्तीचा दुवा त्या श्लोकासोबत दिला आहे. विकिस्रोतावरील ही पाने महाकाव्याच्या एका दाक्षिणात्य मुद्रित आवृत्तीचे अनुसरण करतात: त्यांतील अध्यायसंख्या (आदिपर्वात २६० अध्याय, शांतिपर्वात ३७५) आणि टिपांमध्ये दिलेले हस्तलिखितांतील पाठ १९०६ ते १९१० या काळातील कुंभकोणम आवृत्तीशी जुळतात असे दिसते; ही एक विस्तृत दाक्षिणात्य संहिता आहे. त्यानुसार येथे अठरा पर्वांत मिळून २,३११ अध्यायांमध्ये सुमारे ९६,००० श्लोक आहेत. महाभारताचे परिशिष्ट असलेला, कृष्णाच्या कुळाविषयीचा हरिवंश अजून येथे समाविष्ट केलेला नाही.

ही पाने अनेक स्वयंसेवकांनी टंकलिखित केली आहेत, म्हणून वेद्यात्राने ती स्वच्छ केली: मजकुरात टंकलेले श्लोकक्रमांक आणि संदर्भ, तळटिपांचे अंक, कंसातील अर्थ-स्पष्टीकरणे आणि इकडेतिकडे पडलेली विरामचिन्हे काढून टाकली आहेत; आणि यासाठी वापरलेला प्रत्येक नियम मुक्त-स्रोत (ओपन-सोर्स) आयात-साधनात सर्वांसाठी उपलब्ध आहे. जिथे एखाद्या पानावर वाचता न आलेली अक्षरे चिन्हांकित केलेली आहेत, तिथे श्लोकात त्या अक्षरांच्या जागी "…" दाखवले आहे. द्रोणपर्वाच्या पानांवर श्लोकांना जणू ते उद्योगपर्वाचे असावेत असे क्रमांक दिलेले आहेत, म्हणून वेद्यात्राने प्रत्येक श्लोकाला तो ज्या पानावर आहे त्यानुसार क्रमांक दिला आहे. एक श्लोक (शांति २५७.१) वगळला आहे, कारण विकिस्रोतावर त्याचा मजकूर हरवला आहे; आणि एक पान (शांति २९०) तिथे रिकामे आहे.

पुणे येथील चिकित्सक आवृत्तीने (भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर, १९३३ ते १९६६) संपूर्ण भारतातील हस्तलिखितांची तुलना करून त्या सर्वांत समान असलेली सर्वांत जुनी संहिता पुनर्रचित केली. ती सुमारे एक चतुर्थांशाने लहान आहे, म्हणजे अंदाजे ७५,००० श्लोकांची: केवळ काही हस्तलिखितांतच आढळणारे भाग, ज्यांपैकी पुष्कळसे दाक्षिणात्य आहेत, तिच्या टिपांमध्ये आणि परिशिष्टांमध्ये हलवले आहेत; त्यामुळे तिचे अध्याय आणि श्लोक यांचे क्रमांक येथील क्रमांकांपेक्षा वेगळे आहेत. उदाहरणार्थ, भगवद्गीता येथे भीष्मपर्वातील अध्याय २५ ते ४२ आहे, तर चिकित्सक आवृत्तीत अध्याय २३ ते ४०; येथील तिच्या श्लोकांसोबत, स्वतंत्र ग्रंथ म्हणून प्रकाशित केलेल्या गीतेकडे निर्देश करणारी एक टीप दिली आहे. येथील एखादा भाग चिकित्सक आवृत्तीत नसेल किंवा तिथे वेगळ्या प्रकारे वाचला जात असेल, तर भागांचे पुनरावलोकन होत जाईल तसतसे, त्या भागावरील टिपेत ते स्पष्ट केले जाते; ही टीप मूळ मजकुरापासून वेगळी ठेवलेली असते.

सुरुवातीसाठी काही उतारे

• सभापर्व: द्यूताचा डाव आणि द्रौपदीचा अपमान.
• वनपर्व, यक्षप्रश्न: आपल्या भावांचे प्राण वाचवण्यासाठी युधिष्ठिर एका यक्षाच्या कोड्यांची उत्तरे देतो.
• भीष्मपर्व: भगवद्गीता: गीता सहाव्या पर्वाचा भाग आहे.
• द्रोणपर्व: अभिमन्यू चक्रव्यूहात प्रवेश करतो.
• स्त्रीपर्व: दोन्ही पक्षांच्या स्त्रिया मृतांसाठी शोक करतात.