ઉપનિષદો उपनिषद्

આ શું છે

ઉપનિષદો એ તત્ત્વજ્ઞાનના ગ્રંથો છે, જે દરેક વેદના અંતે આવે છે; તેથી જ તેમના ઉપદેશને વેદાંત, એટલે કે "વેદનો અંત", કહેવામાં આવે છે. સંવાદો, કથાઓ અને શ્લોકો દ્વારા ગુરુ અને શિષ્યો સૌથી ઊંડા પ્રશ્નો પૂછે છે: આત્મા શું છે? પરમ સત્ય (બ્રહ્મ) શું છે? તેને કેવી રીતે જાણી શકાય, અને આપણે ભય અને દુઃખમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થઈ શકીએ? બસો કરતાં વધુ ગ્રંથો ઉપનિષદ નામ ધરાવે છે, પરંતુ શંકરાચાર્ય અને પછીના આચાર્યોએ જેમનું વિવેચન કર્યું છે એવાં આશરે બાર મુખ્ય ઉપનિષદો સૌથી વધુ વંચાય છે.

તેની રચના કેવી છે

દરેક મુખ્ય ઉપનિષદ કોઈ એક વેદ સાથે જોડાયેલું છે: ઐતરેય ઋગ્વેદ સાથે; છાંદોગ્ય અને કેન સામવેદ સાથે; ઈશ, બૃહદારણ્યક, તૈત્તિરીય, કઠ અને શ્વેતાશ્વતર યજુર્વેદ સાથે; અને મુંડક, પ્રશ્ન અને માંડૂક્ય અથર્વવેદ સાથે. કેટલાંક લાંબા ગદ્ય સંવાદો છે, તો કેટલાંક નાનાં કાવ્યો. તેમની કથાઓ અવિસ્મરણીય છે: બાળક નચિકેતા મૃત્યુદેવને પ્રશ્નો પૂછે છે (કઠ), ઉદ્દાલક પોતાના પુત્ર શ્વેતકેતુને "તે તું છે" એવો ઉપદેશ આપે છે (છાંદોગ્ય 6), અને યાજ્ઞવલ્ક્ય પોતાની પત્ની મૈત્રેયીને આત્મા વિશે સમજાવે છે (બૃહદારણ્યક).

તે શું શીખવે છે

કેન્દ્રીય ઉપદેશ એ છે કે આપણી અંદર રહેલો આત્મા અને બ્રહ્માંડ પાછળ રહેલું સત્ય અંતે જુદાં નથી: "તે તું છે" (તત્ ત્વમ્ અસિ). ઉપનિષદો મનુષ્યનાં સ્તરોનું, શરીરથી લઈને આનંદ સુધી, જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ અવસ્થાઓનું અને ૐના અર્થનું વર્ણન કરે છે. તેઓ કર્મ અને પુનર્જન્મ વિશે, ધ્યાન વિશે અને ગુરુ-શિષ્યના સંબંધ વિશે વાત કરે છે, અને આપણને કેવળ પ્રિય લાગતા (પ્રેય) કરતાં કલ્યાણકારી (શ્રેય)ને પસંદ કરવાનું કહે છે.

તમારા જીવનમાં તેનો અર્થ શું હોઈ શકે

આપણે સૌ જે પ્રશ્નો પૂછીએ છીએ, કે આપણે કોણ છીએ, શું ટકશે અને શું ઇચ્છવા યોગ્ય છે, તે પ્રશ્નોને ઉપનિષદો હાથમાં લે છે અને શાંતિથી તથા નિર્ભયતાથી તેમનો વિચાર કરવા આમંત્રણ આપે છે. તેઓ શીખવે છે કે શાંતિ અંદર જ મળે છે અને આપણે ખરેખર જે છીએ તેને કોઈ હાનિ પહોંચાડી શકતું નથી. "અસતો મા સદ્ ગમય" જેવી તેમની પ્રાર્થનાઓ અને શાંતિ મંત્રોનો રોજ પાઠ થાય છે; તેઓ વેદાંતના સંપ્રદાયોનો પાયો છે અને તેમણે વિશ્વભરના વિચારકોને પ્રભાવિત કર્યા છે.

ક્યાંથી શરૂ કરવું

નાના ઈશ ઉપનિષદ (18 શ્લોક)થી શરૂઆત કરો, પછી કઠ ઉપનિષદ, જેમાં નચિકેતા અને મૃત્યુદેવની કથા છે, અને પછી છાંદોગ્યનો અધ્યાય 6, જેમાં ઉદ્દાલક પોતાના પુત્રને ઉપદેશ આપે છે. ૐ વિશેના બાર શ્લોકો ધરાવતું માંડૂક્ય થોભીને ચિંતન કરવા માટે સારું સ્થાન છે.

ઉદ્ભવ અને સમયકાળ

પરંપરામાં ઉપનિષદોને શ્રુતિ, એટલે કે વેદનો જ ભાગ, માનવામાં આવે છે. ઇતિહાસકારો સૌથી પ્રાચીન ઉપનિષદો, બૃહદારણ્યક અને છાંદોગ્યનો સમય આશરે ઈ.સ. પૂર્વે 7મી–6ઠ્ઠી સદીનો માને છે, જ્યારે કઠ અને શ્વેતાશ્વતર જેવાં પદ્ય ઉપનિષદો થોડાં પછીનાં છે.

Vedyatra પરનો પાઠ

અહીંનું સંસ્કૃત લખાણ સંસ્કૃત વિકિસ્રોતમાંથી લેવામાં આવ્યું છે, જ્યાં દરેક ઉપનિષદ કે અધ્યાય માટે એક પાનું છે, અને દરેક ખંડ તે પાનાના એ જ સંસ્કરણ (revision) સાથે જોડાયેલો છે જેમાંથી તે લેવાયો હતો. જ્યાં કોઈ પાનામાં શ્લોક-ક્રમાંકમાં ટાઇપિંગની ભૂલ હતી, અથવા મૂળ લખાણની અંદર જ કોઈ શાંતિપાઠ કે ભાષ્ય છપાયેલું હતું, ત્યાં Vedyatraએ તેને સુધાર્યું છે, અને દરેક સુધારાની યાદી ઓપન-સોર્સ આયાત સાધન (import tool)માં આપેલી છે.

બરોડાના રામાયણ કે પુણેના મહાભારત જેવી ઉપનિષદોની કોઈ એક સમીક્ષિત આવૃત્તિ (critical edition) નથી. વિદ્વાનોની આવૃત્તિઓ, ઉદાહરણ તરીકે પેટ્રિક ઓલિવેલની The Early Upaniṣads (1998), હસ્તપ્રતો અને પ્રાચીન ભાષ્યોના પાઠોની તુલના કરે છે, અને કેટલીક જગ્યાએ તે પરંપરાગત પાઠથી એકાદ શબ્દ કે પંક્તિ જેટલી જુદી પડે છે. ખંડોની સમીક્ષા થતી જાય તેમ, આવા તફાવતો તે ખંડ પરની એક નોંધમાં સમજાવવામાં આવે છે, જે મૂળ લખાણથી અલગ રાખવામાં આવે છે.

ક્રમાંકન સ્રોત મુજબ જ રાખ્યું છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ કાણ્વ શાખાનું છે, જેના પર શંકરાચાર્યે ભાષ્ય લખ્યું હતું; કેટલાક અનુવાદો માધ્યંદિન શાખાને અનુસરે છે, જેનું ક્રમાંકન જુદું છે. બૃહદારણ્યક 3.9ના અંતે વૃક્ષ વિશેના શ્લોકોને વિકિસ્રોત 28 છોડીને 3.9.29–36 તરીકે ક્રમાંકિત કરે છે, જ્યારે ઘણી આવૃત્તિઓ તેમને 3.9.28 કહે છે. મૈત્રાયણી ઉપનિષદ વિકિસ્રોતની જેમ સાત પ્રપાઠકોમાં વહેંચાયેલું છે; બીજી આવૃત્તિઓ તેના છેલ્લા ભાગોને જુદી રીતે વહેંચે છે. શરૂઆત અને અંતના શાંતિપાઠ (શાંતિ મંત્રો)ને શ્લોકો તરીકે ગણવામાં આવતા નથી, સિવાય કે તે પોતે મૂળ લખાણનો ભાગ હોય, જેમ કે તૈત્તિરીય ઉપનિષદમાં.

શરૂઆત માટેના અંશો

• ઈશ ઉપનિષદ 1: આ બધું ઈશ્વરથી વ્યાપ્ત છે; ત્યાગપૂર્વક ભોગવો.
• ઈશ ઉપનિષદ 15: સત્યનું મુખ સોનેરી પાત્રથી ઢંકાયેલું છે; તેને ખોલી દો, જેથી સત્યને ચાહનારો હું તેને જોઈ શકું.
• કઠ ઉપનિષદ 1.2.2: જ્ઞાની પુરુષ પ્રિય કરતાં કલ્યાણકારીને પસંદ કરે છે.
• છાંદોગ્ય ઉપનિષદ 6.8.7: "તે તું છે" (તત્ ત્વમ્ અસિ).
• બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ 1.3.28: "મને અસત્યમાંથી સત્ય તરફ લઈ જાઓ."