उपनिषदे उपनिषद्

हा ग्रंथ काय आहे

उपनिषदे हे प्रत्येक वेदाच्या शेवटी येणारे तात्त्विक ग्रंथ आहेत, म्हणूनच त्यांच्या शिकवणीला वेदान्त, म्हणजे "वेदाचा अंत", असे म्हणतात. संवाद, कथा आणि श्लोकांमधून गुरू आणि शिष्य सर्वात गहन प्रश्न विचारतात: आत्मा म्हणजे काय? परम सत्य (ब्रह्म) म्हणजे काय? ते कसे जाणता येते, आणि आपण भय व दुःखापासून मुक्त कसे होऊ शकतो? दोनशेहून अधिक ग्रंथांना उपनिषद हे नाव आहे, परंतु शंकराचार्य आणि नंतरच्या आचार्यांनी ज्यांचे विवेचन केले अशी सुमारे बारा प्रमुख उपनिषदे सर्वाधिक वाचली जातात.

याची रचना कशी आहे

प्रत्येक प्रमुख उपनिषद एका वेदाशी संबंधित आहे: ऐतरेय ऋग्वेदाशी; छान्दोग्य आणि केन सामवेदाशी; ईश, बृहदारण्यक, तैत्तिरीय, कठ आणि श्वेताश्वतर यजुर्वेदाशी; आणि मुण्डक, प्रश्न आणि माण्डूक्य अथर्ववेदाशी. काही दीर्घ गद्य संवाद आहेत, तर काही छोट्या काव्यरचना. त्यांच्या कथा अविस्मरणीय आहेत: यमाला प्रश्न विचारणारा बालक नचिकेता (कठ), आपला पुत्र श्वेतकेतू याला "तू ते आहेस" असे शिकवणारे उद्दालक (छान्दोग्य 6), आणि आपली पत्नी मैत्रेयी हिला आत्म्याचे स्वरूप समजावून सांगणारे याज्ञवल्क्य (बृहदारण्यक).

हा ग्रंथ काय शिकवतो

मुख्य शिकवण अशी आहे की आपल्या अंतरीचा आत्मा आणि विश्वामागील सत्य हे अंतिमतः वेगळे नाहीत: "तू ते आहेस" (तत्त्वमसि). उपनिषदे व्यक्तीच्या थरांचे वर्णन करतात, शरीरापासून आनंदापर्यंत; जागृती, स्वप्न आणि गाढ निद्रा या अवस्थांचे; आणि ॐ च्या अर्थाचे. ती कर्म आणि पुनर्जन्म, ध्यान आणि गुरु-शिष्य नाते यांविषयी बोलतात, आणि केवळ सुखकारक (प्रेय) ऐवजी कल्याणकारक (श्रेय) निवडण्यास सांगतात.

तुमच्या जीवनात याचा अर्थ काय असू शकतो

आपण कोण आहोत, काय टिकून राहील आणि कशाची इच्छा धरणे योग्य आहे, असे आपण सर्वच जे प्रश्न विचारतो, ते उपनिषदे हाती घेतात आणि त्यांचा शांतपणे व निर्भयपणे शोध घेण्यास आपल्याला आमंत्रित करतात. ती शिकवतात की शांती अंतरंगातच सापडते आणि आपण खरोखर जे आहोत त्याला कोणतीही हानी पोहोचू शकत नाही. "असतो मा सद्गमय" यांसारख्या त्यांच्या प्रार्थना आणि शांतिमंत्र रोज म्हटले जातात; ती वेदान्ताच्या विविध संप्रदायांचा पाया आहेत आणि त्यांनी जगभरातील विचारवंतांना प्रभावित केले आहे.

सुरुवात कुठून करावी

सुरुवात छोट्या ईशोपनिषदाने करा (18 श्लोक), त्यानंतर कठोपनिषद, म्हणजे नचिकेता आणि यम यांची कथा, आणि मग छान्दोग्याचा अध्याय 6, म्हणजे उद्दालकांनी आपल्या पुत्राला दिलेले धडे. ॐ वरील बारा श्लोकांचे माण्डूक्य उपनिषद थांबून चिंतन करण्यासाठी उत्तम आहे.

उगम आणि कालनिर्णय

परंपरेनुसार उपनिषदे श्रुती आहेत, म्हणजे स्वतः वेदाचाच भाग. इतिहासकार सर्वात प्राचीन उपनिषदे, बृहदारण्यक आणि छान्दोग्य, साधारण इ.स.पू. 7व्या–6व्या शतकातील मानतात, तर कठ आणि श्वेताश्वतर यांसारखी पद्य उपनिषदे काहीशी नंतरची.

Vedyatra वरील मजकूर

येथील संस्कृत पाठ संस्कृत विकिस्रोतावरून घेतला आहे. प्रत्येक उपनिषदासाठी किंवा अध्यायासाठी तेथे एक स्वतंत्र पान आहे, आणि प्रत्येक उतारा ज्या पानाच्या नेमक्या आवृत्तीवरून (revision) घेतला, तिचा दुवा त्यासोबत दिलेला आहे. एखाद्या पानावर श्लोकक्रमांकात टंकलेखनाची चूक होती, किंवा शांतिपाठ वा भाष्य मूळ पाठातच छापलेले होते, तिथे Vedyatra ने ती दुरुस्ती केली आहे. अशी प्रत्येक दुरुस्ती मुक्त-स्रोत (open-source) आयात साधनात नोंदवलेली आहे.

बडोदा रामायण किंवा पुणे महाभारत यांच्यासारखी उपनिषदांची एकच चिकित्सक आवृत्ती (critical edition) उपलब्ध नाही. पॅट्रिक ऑलिव्हेल यांची The Early Upaniṣads (1998) यांसारख्या विद्वत्तापूर्ण आवृत्त्या हस्तलिखितांची आणि प्राचीन भाष्यांतील पाठांची तुलना करतात, आणि काही ठिकाणी त्या परंपरागत पाठापेक्षा एखाद्या शब्दाने किंवा ओळीने वेगळ्या असतात. उताऱ्यांचे पुनरावलोकन होत जाईल तसतसे असे फरक त्या उताऱ्यावरील टिपेत, मूळ पाठापासून वेगळे ठेवून, स्पष्ट केले जातात.

क्रमांकन स्रोताप्रमाणेच आहे. बृहदारण्यक उपनिषद हे काण्व शाखेचे आहे, ज्यावर शंकराचार्यांनी भाष्य केले; काही भाषांतरे माध्यंदिन शाखेचे अनुसरण करतात, जिचे क्रमांकन वेगळे आहे. बृहदारण्यक 3.9 च्या शेवटी वृक्षाविषयी असलेल्या श्लोकांना विकिस्रोत 28 वगळून 3.9.29–36 असे क्रमांक देतो, तर अनेक आवृत्त्या त्यांना 3.9.28 म्हणतात. मैत्रायणी उपनिषद विकिस्रोताप्रमाणे सात प्रपाठकांत विभागले आहे; इतर आवृत्त्या त्याच्या शेवटच्या भागांचे विभाजन वेगळ्या प्रकारे करतात. सुरुवातीचे व शेवटचे शांतिपाठ (शांति मंत्र) श्लोक म्हणून मोजलेले नाहीत; मात्र तैत्तिरीय उपनिषदाप्रमाणे जिथे ते मूळ पाठाचाच भाग आहेत, तिथे ते मोजले आहेत.

सुरुवातीसाठी काही उतारे

• ईशोपनिषद 1: हे सर्व ईश्वराने व्यापलेले आहे; त्यागपूर्वक उपभोग घ्या.
• ईश उपनिषद 15: सत्याचे मुख सुवर्णपात्राने झाकलेले आहे; ते उघड, म्हणजे सत्यावर प्रेम करणाऱ्या मला ते पाहता येईल.
• कठोपनिषद 1.2.2: ज्ञानी लोक सुखकारकापेक्षा कल्याणकारक निवडतात.
• छान्दोग्य उपनिषद 6.8.7: "तू ते आहेस" (तत्त्वमसि).
• बृहदारण्यक उपनिषद 1.3.28: "मला असत्याकडून सत्याकडे ने."