ਉਪਨਿਸ਼ਦ उपनिषद्

ਇਹ ਕੀ ਹੈ

ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਉਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਵੇਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂਤ, ਅਰਥਾਤ "ਵੇਦ ਦਾ ਅੰਤ", ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਾਦਾਂ, ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਆਤਮਾ (ਆਤਮਨ੍) ਕੀ ਹੈ? ਪਰਮ ਸੱਚ (ਬ੍ਰਹਮਨ੍) ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਦੋ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ੍ਰੰਥ ਇਹ ਨਾਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਲਗਭਗ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੈ

ਹਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ: ਐਤਰੇਯ ਰਿਗਵੇਦ ਨਾਲ; ਛਾਂਦੋਗਯ ਅਤੇ ਕੇਨ ਸਾਮਵੇਦ ਨਾਲ; ਈਸ਼, ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ, ਤੈਤਿਰੀਯ, ਕਠ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਾਸ਼ਵਤਰ ਯਜੁਰਵੇਦ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਮੁੰਡਕ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਾਂਡੂਕਯ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ। ਕੁਝ ਲੰਮੇ ਗੱਦ ਸੰਵਾਦ ਹਨ, ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ: ਬਾਲਕ ਨਚਿਕੇਤਾ ਦਾ ਮੌਤ (ਯਮ) ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ (ਕਠ), ਉੱਦਾਲਕ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੂੰ "ਤੂੰ ਉਹ ਹੈਂ" ਸਿਖਾਉਣਾ (ਛਾਂਦੋਗਯ 6), ਅਤੇ ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਦਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯੀ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਣਾ (ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ)।

ਇਹ ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ

ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਸੱਚ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ: "ਤੂੰ ਉਹ ਹੈਂ" (ਤੱਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਿ)। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦ ਤੱਕ; ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ; ਅਤੇ ਓਮ੍ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ। ਇਹ ਕਰਮ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਵਲ ਸੁਖਦਾਈ (ਪ੍ਰੇਯਸ੍) ਦੀ ਥਾਂ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ (ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍) ਨੂੰ ਚੁਣੀਏ।

ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਉਹ ਸਵਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਾਂ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਕੀ ਸਦਾ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਚਾਹ ਕਰਨੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅੰਦਰੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ "ਅਸਤੋ ਮਾ ਸਦ੍ ਗਮਯ" ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮੰਤਰ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ

ਛੋਟੇ ਈਸ਼ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (18 ਸ਼ਲੋਕ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਕਠ, ਜੋ ਨਚਿਕੇਤਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਛਾਂਦੋਗਯ ਦਾ ਅਧਿਆਇ 6, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਦਾਲਕ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਂਡੂਕਯ, ਓਮ੍ ਉੱਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕ, ਰੁਕ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਥਾਂ ਹੈ।

ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਧਾਰਨ

ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸ਼ਰੁਤੀ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਖ਼ੁਦ ਵੇਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਅਤੇ ਛਾਂਦੋਗਯ, ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਈਸਾ ਪੂਰਵ 7ਵੀਂ–6ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਠ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਾਸ਼ਵਤਰ ਵਰਗੇ ਪਦ-ਬੱਧ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਦੇ।

Vedyatra ਉੱਤੇ ਪਾਠ

ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ (Sanskrit Wikisource) ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਜਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਅੰਸ਼ ਉਸ ਪੰਨੇ ਦੇ ਠੀਕ ਉਸ ਸੰਸ਼ੋਧਨ (revision) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਟਾਈਪ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸੀ, ਜਾਂ ਪਾਠ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਕੋਈ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ Vedyatra ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸੁਧਾਰ ਓਪਨ-ਸੋਰਸ ਇੰਪੋਰਟ ਟੂਲ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਬੜੌਦਾ ਰਾਮਾਇਣ ਜਾਂ ਪੁਣੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਕਰਣ (critical edition) ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ, ਜਿਵੇਂ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਓਲੀਵੈੱਲ ਦਾ The Early Upaniṣads (1998), ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਟੀਕਿਆਂ ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਪਾਠ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਫ਼ਰਕ ਉਸ ਅੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਠ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅੰਕ-ਕ੍ਰਮ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਕਾਣਵ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਪਾਠ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਕੁਝ ਅਨੁਵਾਦ ਮਾਧਿਅੰਦਿਨ ਸ਼ਾਖਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਕ-ਕ੍ਰਮ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ 3.9 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਬਾਰੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੀਸਰੋਤ 28 ਛੱਡ ਕੇ 3.9.29–36 ਅੰਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਈ ਸੰਸਕਰਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 3.9.28 ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਤ੍ਰਾਯਣੀ, ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਾਂਗ, ਸੱਤ ਪ੍ਰਪਾਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਇਸ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ (ਸ਼ਾਂਤੀ ਮੰਤਰ) ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਸਿਵਾਏ ਉੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪ ਪਾਠ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੈਤਿਰੀਯ ਵਿੱਚ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਅੰਸ਼

• ਈਸ਼ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 1: ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਈਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕਰੋ।
• ਈਸ਼ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 15: ਸੱਚ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ, ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ।
• ਕਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 1.2.2: ਸਿਆਣੇ ਸੁਖਦਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਚੁਣਦੇ ਹਨ।
• ਛਾਂਦੋਗਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 6.8.7: "ਤੂੰ ਉਹ ਹੈਂ" (ਤੱਤ੍ ਤ੍ਵਮ੍ ਅਸਿ)।
• ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 1.3.28: "ਮੈਨੂੰ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਸੱਤ ਵੱਲ ਲੈ ਚੱਲ।"