ଉପନିଷଦ उपनिषद्

ଏହା କ'ଣ

ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବେଦର ଶେଷରେ ଆସୁଥିବା ଦାର୍ଶନିକ ଗ୍ରନ୍ଥ, ସେଥିପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ ବେଦାନ୍ତ, ଅର୍ଥାତ୍ "ବେଦର ଅନ୍ତ" କୁହାଯାଏ। ସଂଳାପ, କାହାଣୀ ଓ ଶ୍ଳୋକ ମାଧ୍ୟମରେ ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଗଭୀରତମ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରନ୍ତି: ଆତ୍ମା କ’ଣ? ପରମ ସତ୍ୟ (ବ୍ରହ୍ମ) କ’ଣ? ତାହାକୁ କିପରି ଜାଣିହେବ, ଏବଂ ଆମେ କିପରି ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବା? ଦୁଇ ଶହରୁ ଅଧିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏହି ନାମ ବହନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶଙ୍କର ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିବା ପ୍ରାୟ ବାରଟି ପ୍ରମୁଖ ଉପନିଷଦ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପଢ଼ାଯାଏ।

ଏହା କିପରି ସଜ୍ଜିତ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରମୁଖ ଉପନିଷଦ ଗୋଟିଏ ବେଦର ଅଂଶ: ଐତରେୟ ଋଗ୍ବେଦର; ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଓ କେନ ସାମବେଦର; ଈଶ, ବୃହଦାରଣ୍ୟକ, ତୈତ୍ତିରୀୟ, କଠ ଓ ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱତର ଯଜୁର୍ବେଦର; ଏବଂ ମୁଣ୍ଡକ, ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟ ଅଥର୍ବବେଦର। କେତେକ ଲମ୍ବା ଗଦ୍ୟ ସଂଳାପ, ଆଉ କେତେକ ଛୋଟ କବିତା। ସେମାନଙ୍କ କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ଅବିସ୍ମରଣୀୟ: ବାଳକ ନଚିକେତା ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା (କଠ), ଉଦ୍ଦାଳକ ନିଜ ପୁଅ ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ "ତୁମେ ସେହି" ବୋଲି ଶିଖାଇବା (ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ 6), ଏବଂ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ନିଜ ପତ୍ନୀ ମୈତ୍ରେୟୀଙ୍କୁ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ବୁଝାଇବା (ବୃହଦାରଣ୍ୟକ)।

ଏହା କ'ଣ ଶିଖାଏ

କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ଯେ ଆମ ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ପଛରେ ଥିବା ସତ୍ୟ ଶେଷରେ ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି: "ତୁମେ ସେହି" (ତତ୍ ତ୍ୱମ୍ ଅସି)। ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରଠାରୁ ଆନନ୍ଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣିଷର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର, ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଅବସ୍ଥା, ଏବଂ ଓଁର ଅର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେମାନେ କର୍ମ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଧ୍ୟାନ, ଏବଂ ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧନ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି, ଏବଂ କେବଳ ପ୍ରିୟ (ପ୍ରେୟସ୍) ଅପେକ୍ଷା ମଙ୍ଗଳକର (ଶ୍ରେୟସ୍)କୁ ବାଛିବାକୁ ଆମକୁ କହନ୍ତି।

ଆପଣଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏହାର ଅର୍ଥ କ'ଣ ହୋଇପାରେ

ଆମେ କିଏ, କ’ଣ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ କ’ଣ ଚାହିଁବା ଯୋଗ୍ୟ, ଏହିପରି ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ଆମେ ସମସ୍ତେ ପଚାରୁ, ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାକୁ ଆମକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଶିଖାନ୍ତି ଯେ ଶାନ୍ତି ଭିତରେ ମିଳେ ଏବଂ ଆମେ ପ୍ରକୃତରେ ଯାହା, ତାହାର କୌଣସି କ୍ଷତି ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା, ଯେପରି "ଅସତୋ ମା ସଦ୍ଗମୟ" ଓ ଶାନ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ, ପ୍ରତିଦିନ ପାଠ କରାଯାଏ; ସେମାନେ ବେଦାନ୍ତର ବିଭିନ୍ନ ଦର୍ଶନର ମୂଳଦୁଆ ଏବଂ ସାରା ବିଶ୍ୱର ଚିନ୍ତକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛନ୍ତି।

କେଉଁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରିବେ

ଛୋଟ ଈଶ ଉପନିଷଦ (18ଟି ଶ୍ଳୋକ)ରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ, ତା’ପରେ କଠ, ଯେଉଁଥିରେ ନଚିକେତା ଓ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ କାହାଣୀ ଅଛି, ତା’ପରେ ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟର ଅଧ୍ୟାୟ 6, ଯେଉଁଥିରେ ଉଦ୍ଦାଳକ ନିଜ ପୁଅକୁ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି। ଓଁ ବିଷୟରେ ବାରଟି ଶ୍ଳୋକ ଥିବା ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟ ଟିକେ ଅଟକି ଚିନ୍ତନ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଭଲ ସ୍ଥାନ।

ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ସମୟକାଳ

ପରମ୍ପରାରେ ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରୁତି, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱୟଂ ବେଦର ଅଂଶ। ଐତିହାସିକମାନେ ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଓ ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟକୁ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ 7ମ–6ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀର ବୋଲି ଅନୁମାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ କଠ ଓ ଶ୍ୱେତାଶ୍ୱତର ଭଳି ପଦ୍ୟ ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ କିଛି ପରବର୍ତ୍ତୀ।

Vedyatraରେ ଥିବା ପାଠ

ଏଠାରେ ଥିବା ସଂସ୍କୃତ ପାଠ ସଂସ୍କୃତ ୱିକିସୋର୍ସରୁ ନିଆଯାଇଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପନିଷଦ ବା ଅଧ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ପୃଷ୍ଠା, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଶ ଯେଉଁ ପୃଷ୍ଠା-ସଂସ୍କରଣରୁ ନିଆଯାଇଛି, ଠିକ୍ ସେହି ସଂସ୍କରଣ ସହିତ ଲିଙ୍କ୍ କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁଠି କୌଣସି ପୃଷ୍ଠାରେ ମନ୍ତ୍ର-ସଂଖ୍ୟାରେ ଟାଇପ୍ ଭୁଲ୍ ଥିଲା, କିମ୍ବା ପାଠ ଭିତରେ କୌଣସି ଶାନ୍ତିପାଠ ବା ଭାଷ୍ୟ ଛପା ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରେ Vedyatra ତାହା ସଂଶୋଧନ କରିଛି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଶୋଧନ ଓପନ୍-ସୋର୍ସ ଇମ୍ପୋର୍ଟ ଟୁଲ୍‌ରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି।

ବରୋଦା ରାମାୟଣ ବା ପୁଣେ ମହାଭାରତ ପରି ଉପନିଷଦମାନଙ୍କର କୌଣସି ଏକକ ସମୀକ୍ଷାତ୍ମକ ସଂସ୍କରଣ ନାହିଁ। ବିଦ୍ୱତ୍ ସଂସ୍କରଣଗୁଡ଼ିକ, ଯେପରି ପାଟ୍ରିକ୍ ଓଲିଭେଲଙ୍କ The Early Upaniṣads (1998), ପାଣ୍ଡୁଲିପିଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନ ଭାଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ପାଠକୁ ତୁଳନା କରନ୍ତି, ଏବଂ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପରମ୍ପରାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ପାଠଠାରୁ ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ବା ଗୋଟିଏ ଧାଡ଼ିରେ ଭିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ସମୀକ୍ଷା ହେବା ସହିତ, ଏପରି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସେହି ଅଂଶ ଉପରେ ଏକ ଟିପ୍ପଣୀରେ ବୁଝାଯାଏ, ଯାହା ମୂଳ ପାଠଠାରୁ ଅଲଗା ରଖାଯାଏ।

ସଂଖ୍ୟାକରଣ ମୂଳ ଉତ୍ସକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ବୃହଦାରଣ୍ୟକ କାଣ୍ୱ ଶାଖାର ପାଠ, ଯାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶଙ୍କର କରିଥିଲେ; କେତେକ ଅନୁବାଦ ମାଧ୍ୟନ୍ଦିନ ଶାଖାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯାହାର ସଂଖ୍ୟାକରଣ ଭିନ୍ନ। ବୃହଦାରଣ୍ୟକ 3.9 ର ଶେଷରେ ବୃକ୍ଷ ବିଷୟକ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ୱିକିସୋର୍ସ 28 କୁ ବାଦ୍ ଦେଇ 3.9.29–36 ଭାବେ ସଂଖ୍ୟା ଦେଇଛି, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ସଂସ୍କରଣ ସେଗୁଡ଼ିକୁ 3.9.28 କହନ୍ତି। ମୈତ୍ରାୟଣୀ ୱିକିସୋର୍ସ ପରି ସାତଟି ପ୍ରପାଠକରେ ବିଭକ୍ତ; ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କରଣଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ଶେଷ ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭାଜନ କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଥିବା ଶାନ୍ତିପାଠ (ଶାନ୍ତି ମନ୍ତ୍ର)କୁ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ, କେବଳ ଯେଉଁଠି ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଠର ନିଜସ୍ୱ ଅଂଶ, ଯେପରି ତୈତ୍ତିରୀୟରେ, ସେଠାରେ ଗଣାଯାଏ।

ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ

• ଈଶ ଉପନିଷଦ 1: ଏସବୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; ତ୍ୟାଗ କରି ଉପଭୋଗ କର।
• ଈଶ ଉପନିଷଦ୍ 15: ସତ୍ୟର ମୁଖ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପାତ୍ରରେ ଢଙ୍କା ହୋଇଛି; ତାହାକୁ ଅନାବୃତ କର, ଯେପରି ସତ୍ୟକୁ ଭଲପାଉଥିବା ମୁଁ ତାହାକୁ ଦେଖିପାରିବି।
• କଠ ଉପନିଷଦ 1.2.2: ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରିୟ ଅପେକ୍ଷା ମଙ୍ଗଳକରକୁ ବାଛନ୍ତି।
• ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଉପନିଷଦ 6.8.7: "ତୁମେ ସେହି" (ତତ୍ ତ୍ୱମ୍ ଅସି)।
• ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ 1.3.28: "ମୋତେ ଅସତ୍ୟରୁ ସତ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଅ।"