મહાભારત · અધ્યાય 1.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ १.१.१ ॥
નારાયણને, નરોમાં ઉત્તમ નરને અને દેવી સરસ્વતીને નમસ્કાર કરીને પછી 'જય' ઉચ્ચારવો જોઈએ.
1.1.2
नारायणं सुरगुरुं जगदेकनाथं ।
भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च।
त्रैगुण्यवर्जितमजं विभुमाद्यमीशं ।
वन्दे भवघ्नममरासुरसिद्धवन्द्यम् ॥ १.१.२ ॥
દેવગુરુ, જગતના એકમાત્ર નાથ, ભક્તપ્રિય, સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત, ત્રિગુણરહિત, અજ, વિભુ, આદ્ય ઈશ નારાયણને હું વંદન કરું છું; ભવબંધનનો નાશ કરનાર, દેવ-અસુર-સિદ્ધોથી વંદિત.
1.1.3
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १.१.३ ॥
મહાન ધર્મને નમસ્કાર; સર્જનહાર કૃષ્ણને નમસ્કાર. બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરીને શાશ્વત ધર્મો કહીશ.
1.1.4
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
ॐ नमः पितामहाय। ॐ नमः प्रजापतिभ्यः।
ॐ नमः कृष्णद्वैपायनाय ।
ॐ नमः सर्वविघ्नविनायकेभ्यः ॥ १.१.४ ॥
ૐ, ભગવાન વાસુદેવને નમસ્કાર. ૐ, પિતામહને નમસ્કાર. ૐ, પ્રજાપતિઓને નમસ્કાર. ૐ, કૃષ્ણદ્વૈપાયનને નમસ્કાર. ૐ, સર્વ વિઘ્નોનો નાશ કરનારા વિનાયકોને નમસ્કાર.
1.1.5
रोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सौतिः पौराणिको ।
नैमिशारण्ये शौनकस्य कुलपतेर्द्वादशवार्षिके सत्रे ॥ १.१.५ ॥
રોમહર્ષણનો પુત્ર ઉગ્રશ્રવા, સૌતિ, પૌરાણિક, નૈમિષારણ્યમાં કુલપતિ શૌનકના બાર વર્ષના સત્રમાં.
1.1.6
सुखासीनानभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षीन्संशितव्रतान् ।
विनयावनतो भूत्वा कदाचित्सूतनन्दनः ॥ १.१.६ ॥
સુખપૂર્વક બેઠેલા, કઠોર વ્રતધારી બ્રહ્મર્ષિઓ પાસે એકવાર સૂતનંદન વિનયથી નમીને ગયા.
1.1.7
तमाश्रममनुप्राप्य नैमिशारण्यवासिनः ।
उवाच तानृषीन्सर्वान्धन्यो वोऽस्म्यद्यदर्शनात् ॥ १.१.७ ॥
તે આશ્રમે પહોંચીને નૈમિષારણ્યમાં વસતા તે સર્વ ઋષિઓને તેણે કહ્યું, "આજે તમારા દર્શનથી હું ધન્ય છું."
1.1.8
वेद वैयासिकीः सर्वाः कथा धर्मार्यैसंहिताः ।
वक्ष्यामि वो द्विजश्रेष्ठाः शृण्वन्त्वद्य तपोधनाः ॥ १.१.८ ॥
વ્યાસરચિત ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત બધી કથાઓ હું જાણું છું. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, હે તપોધનો, હું તમને કહીશ; આજે તમે સાંભળો.
1.1.9
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नैमिशारण्यवासिनः ।
चित्रा श्रोतुं कथास्तत्र परिव्रुस्तपस्विनः ॥ १.१.९ ॥
તેનું તે વચન સાંભળીને નૈમિષારણ્યના તપસ્વીઓ અદ્ભુત કથાઓ સાંભળવા ત્યાં ચારેબાજુ એકઠા થયા.
1.1.10
अभिवाद्य मुनींस्तांस्तु सर्वानेव कुताञ्जलिः ।
अपृच्छत्स तपोवृद्धिं सद्भिश्चैवाभिपूजितः ॥ १.१.१० ॥
તે સર્વ મુનિઓને પ્રણામ કરીને, હાથ જોડીને, સજ્જનો દ્વારા સન્માનિત થઈને તેણે તેમની તપોવૃદ્ધિ વિશે પૂછ્યું.
1.1.11
अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विषु ।
निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाद्रौमहर्षणिः ॥ १.१.११ ॥
પછી તે સર્વ તપસ્વીઓ બેસી ગયા પછી, રોમહર્ષણનો પુત્ર વિનયપૂર્વક નિર્દેશેલું આસન સ્વીકારીને બેઠો.
1.1.12
सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तमुपलक्ष्य च ।
अथापृच्छदृषिस्तत्र कश्चित्प्रस्तावयन्कथाः ॥ १.१.१२ ॥
તે સુખેથી બેસીને વિશ્રામ કરે છે એ જોઈને ત્યાંના કોઈ એક ઋષિએ કથાઓનો પ્રસંગ છેડતાં તેને પૂછ્યું.
1.1.13
कुत आगम्यते सौते क्वचायं विहृतस्त्वया ।
कालः कमलपत्राक्ष शंसैतत्पृच्छतो मम ॥ १.१.१३ ॥
હે સૌતિ, તું ક્યાંથી આવે છે? આ સમય તેં ક્યાં વિતાવ્યો? હે કમળનેત્ર, પૂછનાર મને આ કહે.
1.1.14
एवं पृष्टोऽब्रवीत्सम्यग्यथावद्रौमहर्षणिः ।
वाक्यं वचनसंपन्नस्तेषां च चरिताश्रयम् ॥ १.१.१४ ॥
આમ પૂછાતાં, વાણીમાં કુશળ રોમહર્ષણનો પુત્ર સૌતિ, તેમના ચરિત્ર વિશેના શબ્દો યથાયોગ્ય રીતે કહેવા લાગ્યો.
1.1.15
तस्मिन्सदसि विस्तीर्णे मुनीनां भावितात्मनाम् ।
जनमेजयस्य राजर्षेः सर्पसत्रे महात्मनः ॥ १.१.१५ ॥
તે વિશાળ સભામાં, શુદ્ધાત્મા મુનિઓ વચ્ચે, રાજર્ષિ મહાત્મા જનમેજયના સર્પસત્રમાં.
1.1.16
समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक्पारिक्षितस्य च ।
कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः सुपुण्या विविधाः कथाः ॥ १.१.१६ ॥
રાજાધિરાજ પારિક્ષિતની પાસે, યોગ્ય રીતે, કૃષ્ણદ્વૈપાયને કહેલી અતિ પુણ્યશાળી વિવિધ કથાઓ.
1.1.17
कथिताश्चापि विधिवद्या वैशंपायनेन वै ।
श्रुत्वाऽहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः ॥ १.१.१७ ॥
વૈશંપાયને વિધિપૂર્વક કહેલી, વિચિત્ર અર્થવાળી, મહાભારત સાથે જોડાયેલી તે કથાઓ મેં સાંભળી.
1.1.18
बहूनि संपरिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च ।
समन्तपञ्चकं नाम पुण्यं द्विजनिषेवितम् ॥ १.१.१८ ॥
ઘણાં તીર્થો અને દેવાલયોની પ્રદક્ષિણા કરીને, દ્વિજો સેવિત સમંતપંચક નામના પુણ્ય સ્થળે.
1.1.19
गतवानस्मि तं देशं युद्धं यत्राभवत्पुरा ।
कुरूणां पाण्डवानां च सर्वेषां च महीक्षिताम् ॥ १.१.१९ ॥
પૂર્વે કુરુઓ, પાંડવો અને સર્વ રાજાઓનું યુદ્ધ જ્યાં થયું હતું, તે દેશમાં હું ગયો હતો.
1.1.20
दिदृक्षुंरागतस्तस्मात्समीपं भावतामिह ।
आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभाता हि मे मताः
अस्मिन्यज्ञे महाभङ्गाः सूर्यपावकवर्चसः ॥ १.१.२० ॥
જોવાની ઇચ્છાથી ત્યાંથી હું તમારી પાસે આવ્યો છું. તમે સૌ દીર્ઘાયુષી છો; હું તમને બ્રહ્મબંધુ માનું છું. આ યજ્ઞમાં તમે મહાભાગ્યશાળી છો, સૂર્ય અને અગ્નિ સમાન તેજસ્વી છો.
1.1.21
कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुताग्नयः ।
भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः ॥ १.१.२१ ॥
સ્નાન કરીને, પવિત્ર થઈને, જપ કરીને, અગ્નિમાં આહુતિ આપીને તમે શાંતિથી બેઠા છો. હે દ્વિજો, હું શું કહું?
1.1.22
पुराणसंहिताः पुण्याः कथा धर्मार्थसंश्रिताः ।
इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम् ॥ १.१.२२ ॥
પુરાણ-સંહિતાઓ, ધર્મ અને અર્થ પર આધારિત પુણ્ય કથાઓ, રાજાઓ અને મહાત્મા ઋષિઓનો ઇતિવૃત્તાંત.
1.1.23
द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा ।
सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यदभिपूजितम् ॥ १.१.२३ ॥
પરમર્ષિ દ્વૈપાયન (વ્યાસ)એ કહેલું પુરાણ, જેને દેવો અને બ્રહ્મર્ષિઓએ સાંભળીને પૂજ્યું.
1.1.24
तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः ।
सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च ॥ १.१.२४ ॥
તે શ્રેષ્ઠ આખ્યાનના, જેના પદો અને પર્વો વિચિત્ર છે, જે સૂક્ષ્મ અર્થ અને ન્યાયથી યુક્ત છે અને વેદાર્થોથી શોભિત છે.
1.1.25
भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम् ।
संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम् ॥ १.१.२५ ॥
ભારતના ઇતિહાસની, પવિત્ર, ગ્રંથાર્થથી યુક્ત, સંસ્કારિત, બ્રાહ્મી ભાષામાં રચાયેલી અને અનેક શાસ્ત્રોથી પુષ્ટ કથા.
1.1.26
जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशंपायन उक्तवान् ।
यथावत्स ऋषिः पृष्टः सत्रे द्वैपायनाज्ञया ॥ १.१.२६ ॥
જનમેજય રાજાને વૈશંપાયને જે કહ્યું હતું, સત્રમાં દ્વૈપાયનની આજ્ઞાથી તે ઋષિને યથાવત પૂછાયું ત્યારે.
1.1.27
वेदैश्चतुर्भिः सयुक्तां व्यासस्याद्भुतकर्मणः ।
संहितां श्रोतुमिच्छामः पुण्यां पापभयापहाम् ॥ १.१.२७ ॥
અદ્ભુત કર્મ કરનાર વ્યાસની, ચાર વેદોથી યુક્ત, પાપભય દૂર કરનારી તે પવિત્ર સંહિતા અમે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.
1.1.28
आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् ।
ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ॥ १.१.२८ ॥
આદિ પુરુષ, ઈશાન, પુરુહૂત, પુરુષ્ટુત, ઋત, એકાક્ષર બ્રહ્મ, વ્યક્તાવ્યક્ત અને સનાતન એવા પ્રભુને.
1.1.29
असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् ।
परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम् ॥ १.१.२९ ॥
જે અસત્ અને સત્, વિશ્વ છે; સત્-અસતથી પર; ઊંચા-નીચાના સર્જક; પુરાતન અને પરમ અવ્યય.
1.1.30
मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम् ।
नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम् ॥ १.१.३० ॥
મંગલમય, મંગલ, વિષ્ણુ, વરેણ્ય, નિર્દોષ, શુચિ, ચરાચરના ગુરુ હૃષીકેશ હરિને નમસ્કાર કરીને.
1.1.31
महर्षेः पूजितस्येह सर्वलोकैर्महात्मनः ।
प्रवक्ष्यामि मतं पुण्यं व्यासस्याद्भुतकर्मणः ॥ १.१.३१ ॥
અહીં સર્વ લોકો દ્વારા પૂજિત, મહર્ષિ, મહાત્મા, અદ્ભુત કર્મી વ્યાસનું પુણ્ય મત હું કહીશ.
1.1.32
नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे ।
यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम् ॥ १.१.३२ ॥
તે ભગવાન, અમિત તેજસ્વી વ્યાસને નમસ્કાર; જેમની કૃપાથી હું આ નારાયણકથા કહીશ.
1.1.33
सर्वाश्रमाभिशमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
न तथा फलद सूते नारायणकथा यथा ॥ १.१.३३ ॥
સર્વ આશ્રમોને શાંત કરવા અને સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરવું નારાયણકથા જેટલું ફળ આપતું નથી.
1.1.34
नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।
एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम् ॥ १.१.३४ ॥
નારાયણ સમાન કોઈ નથી, નહોતું અને થશે પણ નહીં. આ સત્યવચનથી હું સર્વ અર્થ સાધું છું.
1.1.35
आचख्युः कवयः केचित्संप्रत्याचक्षते परे ।
आख्यास्यन्ति तथैवान्य इतिहासमिमं भुवि ॥ १.१.३५ ॥
કેટલાક કવિઓએ આ ઇતિહાસ કહ્યો; કેટલાક હવે કહે છે; અન્ય પણ પૃથ્વી પર એ જ રીતે કહેશે.
1.1.36
इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम् ।
विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद्द्विजातिभिः ॥ १.१.३६ ॥
આ મહાન જ્ઞાન ત્રણેય લોકમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; દ્વિજો તેને વિસ્તારથી અને સંક્ષેપથી ધારણ કરે છે.
1.1.37
अलङ्कृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यधनुषैः ।
छन्दोवृत्तैश्च विविधैरन्वितं विदुषांप्रियम् ॥ १.१.३७ ॥
આ શુભ શબ્દો, નિયમબદ્ધ રીતિઓ, દિવ્ય ધનુષ્ય જેવી સૂક્ષ્મ પદ્ધતિઓ તથા વિવિધ છંદો અને વૃત્તોથી અલંકૃત છે અને વિદ્વાનોને પ્રિય છે.
1.1.38
तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम् ।
इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः ॥ १.१.३८ ॥
તપ અને બ્રહ્મચર્યથી સનાતન વેદનું વિભાજન કરીને સત્યવતીના પુત્રે આ પુણ્ય ઇતિહાસ રચ્યો.
1.1.39
पुण्ये हिमवतः पादे मेध्ये गिरिगुहालये ।
विशोध्य देहं धर्मात्मा दर्भसंस्तरमाश्रितः ॥ १.१.३९ ॥
હિમાલયની પવિત્ર તળેટીમાં, શુદ્ધ પર્વત-ગુફામાં રહીને, શરીર શુદ્ધ કરીને, ધર્માત્માએ દર્ભની શય્યા પર આસન લીધું.
1.1.40
शुचिः सनियमो व्यासः शान्तात्मातपसि स्थितः ।
भारतस्येतिहासस्य धर्मेणान्वीक्ष्य तां गतिम् ॥ १.१.४० ॥
શુદ્ધ, નિયમનિષ્ઠ, શાંતાત્મા વ્યાસ તપમાં સ્થિર રહીને, ધર્મથી ભારત-ઇતિહાસની તે ગતિ નિહાળી.
1.1.41
प्रविश्य योगं ज्ञानेन सोऽपश्यत्सर्वमन्ततः ॥ १.१.४१ ॥
યોગમાં પ્રવેશીને, જ્ઞાનથી તેમણે સર્વ કંઈ સંપૂર્ણપણે જોયું.
1.1.42
निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसा वृते ।
बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजमव्ययम् ॥ १.१.४२ ॥
પ્રકાશ વિનાના, દૃષ્ટિ વિનાના, ચારે તરફ અંધકારથી ઘેરાયેલા આમાં, પ્રજાઓનું અવ્યય બીજ એવું એક મહાન ઈંડું ઉત્પન્ન થયું.
1.1.43
युगस्यादिनिमित्तं तन्महद्दिव्यं प्रचक्षत ।
व्यस्मिंस्तच्छ्रूयते सत्यंज्योतिर्ब्रह्म सनातनम् ॥ १.१.४३ ॥
યુગની આદિનું કારણ તે મહાન દિવ્ય (અંડ) કહેવાય છે. તેમાં આ સંભળાય છે — સત્ય, જ્યોતિ, સનાતન બ્રહ્મ.
1.1.44
अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च सर्वत्र समतां मतम् ।
अव्यक्तं कारणं सूक्ष्मं यत्तत्सदसदात्मकम् ॥ १.१.४४ ॥
તે અદ્ભુત અને અચિંત્ય છે, સર્વત્ર સમાન માનાયું છે. તે અવ્યક્ત, સૂક્ષ્મ કારણ છે, જે સત્ અને અસત્ સ્વરૂપ છે.
1.1.45
यस्मिन्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः ।
ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुः कः परमेष्ठ्यथ ॥ १.१.४५ ॥
જેમાંથી પિતામહ, એકમાત્ર પ્રભુ પ્રજાપતિ જન્મ્યા — બ્રહ્મા, સુરગુરુ, સ્થાણુ, મનુ, ક, પરમેષ્ઠી.
1.1.46
प्राचेतसस्तथा दक्षो दक्षपुत्राश्च सप्तवै ।
ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः ॥ १.१.४६ ॥
પ્રાચેતસ, દક્ષ અને દક્ષના સાત પુત્રો — પછી પ્રજાઓના એકવીસ પતિ ઉત્પન્ન થયા.
1.1.47
पुरुषश्चाप्रमेयात्मा यं सर्वऋषयो विदु ।
विश्वेदेवास्तथाऽऽदित्या वसवोऽथाश्विनावपि ॥ १.१.४७ ॥
અપ્રમેય આત્મા ધરાવતો પુરુષ, જેને સર્વ ઋષિઓ જાણે છે; વિશ્વેદેવો, આદિત્યો, વસુઓ અને બે અશ્વિનો પણ.
1.1.48
यक्षाः साध्याः पिशाचाश्च गुह्यकाः पितरस्तथा ।
ततः प्रसूता विद्वांसः शिष्टा ब्रह्मर्षिसत्तमाः ॥ १.१.४८ ॥
યક્ષો, સાધ્યો, પિશાચો, ગુહ્યકો અને પિતૃઓ પણ; પછી વિદ્વાનો, શિષ્ટો અને બ્રહ્મર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ જન્મ્યા.
1.1.49
महर्षयश्च बहवः सर्वैः समुदिता गुणैः ।
आतो द्यौः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तया ॥ १.१.४९ ॥
ઘણા મહર્ષિઓ સર્વ ગુણોથી સંપન્ન હતા; તેમજ આકાશ, પૃથ્વી, વાયુ, અંતરિક્ષ અને દિશાઓ પણ ઉત્પન્ન થયાં.
1.1.50
संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात् ।
यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम् ॥ १.१.५० ॥
વર્ષ, ઋતુઓ, માસો, પક્ષો, દિવસ અને રાત ક્રમે ઉત્પન્ન થયાં; અને બીજું જે કંઈ છે તે બધું લોકસાક્ષી તરીકે ઉત્પન્ન થયું.
1.1.51
यदिदं दृश्यते किंचिद्बूतं स्थावरजङ्गमम् ।
पुनःसंक्षिप्यते सर्वं जगत्प्राप्ते युगक्षये ॥ १.१.५१ ॥
અહીં જે કંઈ દેખાય છે, સ્થાવર-જંગમ ભૂતો, યુગક્ષય આવતાં આખું જગત ફરી સંકોચાઈ જાય છે.
1.1.52
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ १.१.५२ ॥
ઋતુઓમાં ઋતુનાં લક્ષણો ક્રમે અનેક રૂપે દેખાય છે, તેમ યુગોના આરંભે એ જ ભાવો ફરી તેમ જ પ્રગટ થાય છે.
1.1.53
एवमेतदनाद्यन्तं भूतसंघातकारकम् ।
अनादिनिधनं लोके चक्रं संपरिवर्तते ॥ १.१.५३ ॥
આ રીતે, આદિ-અંત વિનાનું, ભૂતસમૂહનું સર્જન કરનારું આ ચક્ર લોકમાં ફરતું રહે છે.
1.1.54
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ।
त्रयस्त्रिंशच्च देवनां सृष्टिः संक्षेपलक्षणा ॥ १.१.५४ ॥
તેત્રીસ હજાર, ત્રણ હજાર ત્રણસો તેત્રીસ અને તેત્રીસ દેવોની સૃષ્ટિ સંક્ષેપમાં કહેવાઈ છે.
1.1.55
दिवः पुत्रो बृहद्भानुश्चक्षुरात्मा विभावसुः ।
सविता स ऋचीकोऽर्को भानुराशावहो रविः ॥ १.१.५५ ॥
દ્યુલોકના પુત્રો: બૃહદ્ભાનુ, ચક્ષુ, આત્મા અને વિભાવસુ; સવિતા, તે જ ઋચીક, અર્ક, ભાનુ, આશાવહ અને રવિ.
1.1.56
पुत्रा विवस्वतः सर्वे मनुस्तेषां तथाऽवरः ।
देवभ्राट् तनयस्तस्य सुभ्राडिति ततः स्मृतः ॥ १.१.५६ ॥
વિવસ્વાનના બધા પુત્રો; તેમનામાં મનુ અને સૌથી નાનો પણ. તેનો પુત્ર દેવભ્રાટ; પછી તે સુભ્રાટ તરીકે સ્મરાય છે.
1.1.57
सुभ्राजस्तु त्रयः पुत्राः प्रजावन्तो बहुश्रुताः ।
दशज्योतिः शतज्योतिः सहस्रज्योतिरेव च ॥ १.१.५७ ॥
સુભ્રાજના ત્રણ પુત્રો હતા; તેઓ સંતાનવાળા અને બહુશ્રુત હતા: દશજ્યોતિ, શતજ્યોતિ અને સહસ્રજ્યોતિ.
1.1.58
दशपुत्रसहस्राणि दशज्योतेर्महात्मनः ।
ततो दशगुणाश्चान्ये शतज्योतेरिहात्मजाः ॥ १.१.५८ ॥
મહાત્મા દશજ્યોતિને દસ હજાર પુત્રો; પછી શતજ્યોતિને તેનાથી દસ ગણા બીજા પુત્રો અહીં હતા.
1.1.59
भूयस्ततो दशगुणाः सहस्रज्योतिषः सुताः ।
तेभ्योऽयं कुरुवंशश्च यदूनां भरतस्य च ॥ १.१.५९ ॥
પછી સહસ્રજ્યોતિને તેનાથી દસ ગણા પુત્રો. તેમનાથી જ આ કુરુવંશ, યદુવંશ અને ભરતનો વંશ ઉદ્ભવ્યા.
1.1.60
ययातीक्ष्वाकृवंशश्च राजर्षीणां च सर्वशः ।
संभूता बहवो वंशा भूतसर्गाः सुविस्तराः ॥ १.१.६० ॥
યયાતિ અને ઇક્ષ્વાકુના વંશો, અને રાજર્ષિઓના સર્વ પ્રકારના વંશો ઉત્પન્ન થયા; પ્રાણીઓની આ સૃષ્ટિઓ અતિ વિસ્તૃત છે.
1.1.61
भूतस्थानानि सर्वाणि रहस्यं त्रिविधं च यत् ।
वेदा योगः सविज्ञानो धर्मोऽर्थः काम एव च ॥ १.१.६१ ॥
જીવોનાં સર્વ સ્થાનો, ત્રિવિધ જે રહસ્ય, વેદો, યોગ, વિજ્ઞાન સહિત ધર્મ, અર્થ અને કામ પણ.
1.1.62
धर्मार्थकामयुक्तानि शास्त्राणि विविधानि च ।
लोकयात्राविधान च सर्व तद्दृष्टवानृषिः ॥ १.१.६२ ॥
ધર્મ, અર્થ, કામથી યુક્ત વિવિધ શાસ્ત્રો અને લોકવ્યવહારનાં સર્વ વિધાન—તે સર્વ તે ઋષિએ જોયાં.
1.1.63
नीतिर्भरतवंशस्य विस्तारश्चैव सर्वशः ।
इतिहासाः सहव्याख्या विविधाश्रुतयोऽपि च ॥ १.१.६३ ॥
ભરતવંશની નીતિ અને તેનો સર્વત્ર વિસ્તાર, વ્યાખ્યા સહિત ઇતિહાસો, વિવિધ શ્રુતિઓ પણ.
1.1.64
इह सर्वमनुक्रान्तमुक्तं ग्रन्थस्य लक्षणम् ।
संक्षेपेणेतिहासस्य ततो वक्ष्यति विस्तरम् ॥ १.१.६४ ॥
અહીં ગ્રંથનું સર્વ સંક્ષેપમાં કહેવાયું છે; આ ગ્રંથનું લક્ષણ છે. ઇતિહાસનો વિસ્તાર તેઓ પછી કહેશે.
1.1.65
विस्तीर्यैतन्महज्ज्ञानमृषिः संक्षिप्य चाब्रवीत् ।
इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम् ॥ १.१.६५ ॥
આ મહાન જ્ઞાનને વિસ્તારીને ઋષિએ સંક્ષેપમાં પણ કહ્યું; જગતમાં વિદ્વાનોને સંક્ષેપ અને વિસ્તાર બંનેને ધારણ કરવું પ્રિય છે.
1.1.66
मन्वादि भारतं केचिदास्तीकादि तथाऽपरे ।
तथोपरिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयिरे ॥ १.१.६६ ॥
કેટલાક મનુથી આરંભ થતા ભારતને, કેટલાક આસ્તીકથી આરંભ થતા ભારતને, અને અન્ય ઉપરિચરથી આરંભ થતા ભારતને સારી રીતે ભણ્યા.
1.1.67
विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीषिणः ।
व्याख्यातुं कुशलाः केचिद्ग्रन्थान्धारयितुं परे ॥ १.१.६७ ॥
જ્ઞાનીઓ સંહિતાના વિવિધ જ્ઞાનને પ્રકાશિત કરે છે; કેટલાક વ્યાખ્યા કરવામાં કુશળ છે, અન્ય ગ્રંથોને કંઠસ્થ રાખવામાં.
1.1.68
तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम् ।
इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीत्सुतः ॥ १.१.६८ ॥
તપ અને બ્રહ્મચર્યથી સત્યવતીના પુત્રે સનાતન વેદનું વિભાજન કરીને આ પુણ્ય ઇતિહાસની રચના કરી.
1.1.69
पराशरात्मजो विद्वान्ब्रह्मर्षिः संशितव्रतः ।
मातुर्नियोगाद्धर्मात्मा गाङ्गेयस्य च धीमतः ॥ १.१.६९ ॥
પરાશરના પુત્ર, વિદ્વાન બ્રહ્મર્ષિ, કઠોર વ્રતધારી, ધર્માત્મા, માતાની આજ્ઞાથી અને બુદ્ધિમાન ગાંગેય (ભીષ્મ)ના કહેવાથી આ કાર્ય કર્યું.
1.1.70
क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा ।
त्रीनग्नीनिव कौरव्याञ्जनयामास वीर्यवान् ॥ १.१.७० ॥
પૂર્વે વિચિત્રવીર્યના ક્ષેત્રમાં વીર્યવાન કૃષ્ણદ્વૈપાયને ત્રણ અગ્નિ સમાન કૌરવ્યોને જન્માવ્યા.
1.1.71
उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डुं विदुरमेव च ।
जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति ॥ १.१.७१ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર, પાંડુ અને વિદુરને જન્માવીને તે બુદ્ધિમાન તપ માટે ફરી આશ્રમ તરફ ગયા.
1.1.72
तेषु जातेषु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम् ।
अब्रवीद्भारतं लोके मानुषेऽस्मिन्महानृषिः ॥ १.१.७२ ॥
તેઓ જન્મ્યા, મોટા થયા અને પરમગતિ પામ્યા ત્યારે તે મહાન ઋષિએ આ મનુષ્યલોકમાં ભારત (મહાકાવ્ય) કહ્યું.
1.1.73
जनमेजयेन पृष्टः सन्ब्राह्मणैश्च सहस्रशः ।
शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके ॥ १.१.७३ ॥
જનમેજય અને હજારો બ્રાહ્મણો દ્વારા પૂછાયા પછી, તેમણે પાસે બેઠેલા પોતાના શિષ્ય વૈશંપાયનને શીખવ્યું.
1.1.74
स सदस्यैः सहासीनं श्रावयामास भारतम् ।
कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः ॥ १.१.७४ ॥
સભ્યો સાથે બેઠેલા તેમણે ભારત સંભળાવ્યું; યજ્ઞના વિરામોમાં વારંવાર પ્રેરાઈને.
1.1.75
विस्तारं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम् ।
क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोब्रवीत् ॥ १.१.७५ ॥
કુરુવંશનો વિસ્તાર, ગાંધારીનું ધર્મશીલપણું, ક્ષત્તા (વિદુર)ની પ્રજ્ઞા, કુંતીની ધૃતિ — આ સર્વ દ્વૈપાયને (વ્યાસે) યથાર્થ રીતે કહ્યું.
1.1.76
वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम् ।
दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः ॥ १.१.७६ ॥
વાસુદેવ (કૃષ્ણ)ની મહાનતા, પાંડવોની સત્યનિષ્ઠા, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોનું દુષ્ટ આચરણ — આ ભગવાન ઋષિએ કહ્યું.
1.1.77
इदं शतसहस्रं तु श्लोकानां पुण्यकर्मणाम् ।
उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम् ॥ १.१.७७ ॥
પુણ્યકર્મીઓ માટે આ લાખ શ્લોકોનું ઉત્તમ ભારત ઉપાખ્યાનો સહિત જાણવા અને સંભળાવવા યોગ્ય છે.
1.1.78
चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम् ।
उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः ॥ १.१.७८ ॥
ચોવીસ હજાર શ્લોકની ભારતસંહિતા તેમણે રચી; ઉપાખ્યાનો વિના એટલાને જ્ઞાનીઓ ભારત કહે છે.
1.1.79
ततोऽध्यर्धशतं भूयः संक्षेपं कृतवानृषिः ।
अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्तान्तं सर्वपर्वणाम् ॥ १.१.७९ ॥
પછી તે ઋષિએ ફરી દોઢસો શ્લોકોમાં સંક્ષેપ કર્યો; તે સર્વ પર્વોના વૃત્તાંતવાળો અનુક્રમણિકાધ્યાય હતો.
1.1.80
तस्याख्यानवरिष्ठस्य कृत्वा द्वैपायनः प्रभुः ।
कथमध्यापयानीह शिष्यानित्यन्वचिन्तयत् ॥ १.१.८० ॥
તે શ્રેષ્ઠ આખ્યાનની રચના કરીને પ્રભુ દ્વૈપાયને વિચાર્યું કે, "આને અહીં શિષ્યોને કેવી રીતે ભણાવું?"
1.1.81
तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ऋषेर्द्वैपायनस्य च ।
तत्राजगाम भगवान्ब्रह्मा लोकगुरुः स्वयम् ॥ १.१.८१ ॥
ઋષિ દ્વૈપાયનનો તે વિચાર જાણીને લોકગુરુ ભગવાન બ્રહ્મા પોતે ત્યાં આવ્યા.
1.1.82
प्रीत्यर्थं तस्य चैवर्षेर्लोकानां हितकाम्यया ।
तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ॥ १.१.८२ ॥
તેમને અને તે ઋષિને પ્રસન્ન કરવા તથા લોકોના હિતની ઇચ્છાથી, તેમને જોઈને વિસ્મિત થઈ હાથ જોડી પ્રણામ કરતા ઊભા રહ્યા.
1.1.83
आसनं कल्पयामास सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः ॥ १.१.८३ ॥
સર્વ મુનિગણોથી ઘેરાયેલા તેમણે આસન તૈયાર કરાવ્યું.
1.1.84
हिरण्यमर्भमासीनं तस्मिंस्तु परमासने ।
परिवृत्यासनभ्याशे वासवेयः स्थितोऽभवत् ॥ १.१.८४ ॥
તે પરમ આસન પર હિરણ્યગર્ભ બિરાજ્યા ત્યારે, વાસવેય (વ્યાસ) પ્રદક્ષિણા કરી આસનની નજીક ઊભા રહ્યા.
1.1.85
अनुज्ञातोऽथ कृष्णस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
निषसादासनाभ्याशे प्रीयमाणः शुचिस्मितः ॥ १.१.८५ ॥
પરમેષ્ઠી બ્રહ્માની અનુમતિ મેળવીને કૃષ્ણ પ્રસન્ન અને નિર્મળ સ્મિત સાથે આસન પાસે બેઠા.
1.1.86
उवाच स महातेजा ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
कृतं मयेदं भगवन्काव्यं परमपूजितम् ॥ १.१.८६ ॥
તે મહાતેજસ્વી પરમેષ્ઠી બ્રહ્માને બોલ્યા, 'ભગવન્, મેં રચેલું આ કાવ્ય અત્યંત પૂજનીય છે.'
1.1.87
ब्रह्मन्वेदरहस्य च यच्चान्यत्स्थापितं मया ।
साङ्गोपनिषदां चैव वेदानां विस्तरक्रिया ॥ १.१.८७ ॥
હે બ્રહ્મન્, વેદોના રહસ્યો અને મેં સ્થાપેલા અન્ય વિષયો, તથા અંગો અને ઉપનિષદો સહિત વેદોનું વિસ્તૃત વિવરણ.
1.1.88
इतिहासपुरापानामुन्मेषं निमिषं च यत् ।
भूतं भव्यं भविष्यच्च त्रिविधं कालसंज्ञितम् ॥ १.१.८८ ॥
ઇતિહાસ અને પુરાણોનો ઉન્મેષ અને નિમેષ, તથા જે ભૂત, ભવ્ય અને ભવિષ્ય છે, તે ત્રિવિધ કાળ કહેવાય છે.
1.1.89
जरामृत्युभयव्याधिभावाभावविनिश्चयः ।
विविधस्य च धर्मस्य ह्याश्रमाणां च लक्षणम् ॥ १.१.८९ ॥
જરા, મૃત્યુ, ભય, વ્યાધિ, હોવું અને ન હોવું તેનો નિશ્ચય, વિવિધ ધર્મ અને આશ્રમોનાં લક્ષણ.
1.1.90
चातुर्वर्ण्यविधानं च पुराणानां च कृत्स्नशः ।
तपसो ब्रह्मचर्यस्य पृथिव्याश्चन्द्रसूर्ययोः ॥ १.१.९० ॥
ચાતુર્વર્ણ્યનું વિધાન, પુરાણોનું સંપૂર્ણ વર્ણન, તપ અને બ્રહ્મચર્ય, પૃથ્વી, ચંદ્ર અને સૂર્ય.
1.1.91
ग्रहनक्षत्रताराणां प्रमाणं च युगैः सह ।
ऋचो यजूषि सामानि वेदाध्यात्मं तथैव च ॥ १.१.९१ ॥
ગ્રહો, નક્ષત્રો અને તારાઓનું પ્રમાણ, યુગો સહિત; ઋચાઓ, યજુસ, સામ અને વેદોનો આધ્યાત્મિક અર્થ પણ.
1.1.92
न्यायशिक्षा चिकित्सा च दानं पाशुपतं तथा ।
इति नैकाश्रयं जन्म दिव्यमानुषसंज्ञितम् ॥ १.१.९२ ॥
ન્યાય, શિક્ષા, ચિકિત્સા, દાન તથા પાશુપત; આ રીતે તેનો જન્મ એક જ આશ્રય પર નથી; તે દિવ્ય અને માનુષ નામે ઓળખાય છે.
1.1.93
तीर्थानां चैव पुण्यानां देशानां चैव कीर्तनम् ।
नदीनां पर्वतानां च वनानां सागरस्य च ॥ १.१.९३ ॥
તીર્થો અને પુણ્ય દેશોનું કીર્તન; નદીઓ, પર્વતો, વનો અને સાગરનું પણ.
1.1.94
पुराणां चैव दिव्यानां कल्पानां युद्धकौशलम् ।
वाक्यजातिविशेषाश्च लोकयात्राक्रमश्च यः ॥ १.१.९४ ॥
પુરાણો અને દિવ્ય કલ્પો, યુદ્ધકૌશલ, વાક્ય-જાતિના ભેદો અને લોકયાત્રાનો ક્રમ.
1.1.95
यच्चापि सर्वगं वस्तु तच्चैव प्रतिपादितम् ।
परं न लेखकः कश्चिदेतस्य भुवि विद्यते ॥ १.१.९५ ॥
જે સર્વવ્યાપી વસ્તુ છે તે પણ આમાં પ્રતિપાદિત છે; આના જેવો લેખક પૃથ્વી પર બીજો કોઈ નથી.
1.1.96
तपोविशिष्टदपि वै वसिष्ठान्मुनिपुंगवात् ।
मन्ये श्रेष्ठव्यं त्वां वै रहस्यज्ञानवेदनात् ॥ १.१.९६ ॥
તપમાં વિશિષ્ટ વસિષ્ઠ મુનિ કરતાં પણ, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, રહસ્યજ્ઞાન જાણનાર તને હું શ્રેષ્ઠ માનું છું.
1.1.97
जन्मप्रभृति सत्यां ते वेद्मि गां ब्रह्मवादिनीम् ।
त्वयाच काव्यमित्युक्तं तस्मात्काव्यं भविष्यति ॥ १.१.९७ ॥
જન્મથી જ હું તારી સત્ય, બ્રહ્મવાદિની વાણીને જાણું છું. તેં તેને 'કાવ્ય' કહ્યું છે, તેથી તે કાવ્ય થશે.
1.1.98
अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे ।
विशेषणे गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः ॥ १.१.९८ ॥
આ કાવ્યનું વિશેષ વર્ણન કરવામાં કવિઓ સમર્થ નહીં થાય; ગૃહસ્થ સિવાયના બાકીના ત્રણ આશ્રમોની જેમ.
1.1.99
जडान्धबधिरोन्मत्तं तमोभूतं जगद्भवेत् ।
यदि ज्ञानहुताशेन त्वया नोज्ज्वलियं भवेत् ॥ १.१.९९ ॥
જો તેં જ્ઞાનાગ્નિથી આને પ્રજ્વલિત ન કર્યું હોત, તો જગત જડ, અંધ, બહેરું, ગાંડું અને અંધકારમાં ડૂબેલું થયું હોત.
1.1.100
तमसान्धस्य लोकस्य वेष्टितस्य स्वकर्मभिः ।
ज्ञानाञ्जनशलाकाभिर्बुद्धिनेत्रोत्सवः कृतः ॥ १.१.१०० ॥
પોતાનાં કર્મોથી વીંટળાયેલા અને અંધકારથી અંધ થયેલા લોકને, જ્ઞાનના અંજનની સળીઓથી તેં બુદ્ધિનેત્રોનો ઉત્સવ કર્યો.
1.1.101
त्वया भारतसूर्येण नृणां विनिहतं तमः ॥ १.१.१०१ ॥
ભરતવંશના સૂર્ય, તેં મનુષ્યોનો અંધકાર નાશ કર્યો.
1.1.102
पुराणपूर्णचन्द्रेण श्रुतिज्योत्स्नाप्रकाशिना ।
नृणां कुमुदसौम्यानां कृतं बुद्धिप्रसादनम् ॥ १.१.१०२ ॥
શ્રુતિની ચાંદનીથી પ્રકાશતા પુરાણના પૂર્ણચંદ્રે મનુષ્યોની કુમુદ સમાન સૌમ્ય બુદ્ધિને પ્રસન્ન કરી.
1.1.103
इतिहासप्रदीपेन मोहावरणघातिना ।
लोकगर्भगृहं कृत्स्नं यथावत्संप्रकाशितम् ॥ १.१.१०३ ॥
મોહના આવરણને નષ્ટ કરતા ઇતિહાસના દીપકથી લોકનું સંપૂર્ણ ગર્ભગૃહ યથાવત પ્રકાશિત કરાયું.
1.1.104
संग्रहाध्यायबीजो वै पौलोमास्तीकमूलवान् ।
संभवस्कन्धविस्तारः सभापर्वविटङ्कवान् ॥ १.१.१०४ ॥
સંગ્રહાધ્યાય જેનું બીજ છે, પૌલોમ અને આસ્તીક કથાઓ જેનાં મૂળ છે, સંભવ પર્વ જેનો સ્કંધ અને વિસ્તાર છે, સભા પર્વ જેની શાખાઓ છે.
1.1.105
आरण्यपर्वरूपाढ्यो विराटोद्योगसारवान् ।
भीष्मपर्वमहाशाखो द्रोणपर्वपलाशवान् ॥ १.१.१०५ ॥
આરણ્યક પર્વના રૂપથી સમૃદ્ધ, વિરાટ અને ઉદ્યોગ પર્વના સારથી યુક્ત, ભીષ્મ પર્વ જેની મોટી શાખા છે, દ્રોણ પર્વ જેનાં પાંદડાં છે.
1.1.106
कर्णपर्वसितैः पुष्पैः शल्यपर्वसुगन्धिभिः ।
स्त्रीपर्वैषीकविश्रामः शान्तिपर्वमहाफलः ॥ १.१.१०६ ॥
કર્ણ પર્વનાં સફેદ ફૂલો અને શલ્ય પર્વનાં સુગંધિત ફૂલોથી યુક્ત; સ્ત્રી પર્વ જેનો વિસામો અને બાણદંડ છે, શાંતિ પર્વ જેનું મહાફળ છે.
1.1.107
अश्वमेधामृतसस्त्वाश्रमस्थानसंश्रयः ।
मौसलश्रुतिसंक्षेपः शिष्टद्विजनिषेवितः ॥ १.१.१०७ ॥
અશ્વમેધના અમૃતથી યુક્ત, આશ્રમસ્થાનોનો આશ્રય ધરાવતો, મૌસલ શ્રુતિનો સંક્ષેપ, શિષ્ટ દ્વિજો દ્વારા સેવાયેલો.
1.1.108
सर्वेषां कविमुख्यानामुपजीव्यो भविष्यति ।
पर्जन्यइव भूतानामक्षयो भारद्रुमः ॥ १.१.१०८ ॥
આ ભારતવૃક્ષ સર્વ શ્રેષ્ઠ કવિઓનો આધાર થશે; જીવો માટે મેઘની જેમ તે અક્ષય છે.
1.1.109
काव्यस्य लेखनार्थाय गणेशः स्मर्यतां मुने। ॥ १.१.१०९ ॥
હે મુનિ, આ કાવ્ય લખવા માટે ગણેશનું સ્મરણ કરો.
1.1.110
एवमाभाष्य तं ब्रह्मा जगाम स्वं निवेशनम् ।
भगवान्स जगत्स्रष्टा ऋषिदेवगणैः सह ॥ १.१.११० ॥
આ રીતે તેને કહીને બ્રહ્મા પોતાના નિવાસે ગયા. તે ભગવાન, જગતના સર્જક, ઋષિઓ અને દેવગણો સાથે.
1.1.111
ततः सस्मार हेरम्बं व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ १.१.१११ ॥
ત્યારે સત્યવતીના પુત્ર વ્યાસે હેરંબ (ગણેશ)નું સ્મરણ કર્યું.
1.1.112
स्मृतमात्रो गणेशानो भक्तचिन्तितपूरकः ।
तत्राजगाम विघ्नेशो वेदव्यासो यतः स्थितः ॥ १.१.११२ ॥
સ્મરણ કરતાં જ ભક્તોની ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર ગણનાયક વિઘ્નેશ, જ્યાં વેદવ્યાસ ઊભા હતા ત્યાં આવ્યા.
1.1.113
पूजितश्चोपविष्टश्च व्यासेनोक्तस्तदानघ ।
लेखको भारतस्यास्य भव त्वं गणनायक
मयैव प्रोच्यमानस्य मनसा कल्पितस्य च ॥ १.१.११३ ॥
હે નિષ્પાપ, પૂજિત થઈને બેઠેલા તેમને ત્યારે વ્યાસે કહ્યું: હે ગણનાયક, હું મનમાં રચીને જે કહું છું તે આ ભારતનો તું લેખક થા.
1.1.114
श्रुत्वैतत्प्राह विघ्नेशो यदि मे लेखनी क्षणम् ।
लिखतो नावतिष्ठेत तदा स्यां लेखको ह्यहम् ॥ १.१.११४ ॥
આ સાંભળીને વિઘ્નેશે કહ્યું: હું લખતો હોઉં ત્યારે મારી કલમ એક ક્ષણ પણ અટકે નહીં, તો જ હું લેખક થઈશ.
1.1.115
व्यासोऽप्युवाच तं देवमबुद्ध्वा मा लिख क्वचित् ।
ओमित्युक्त्वा गणेशोपि बभूव किल लेखकः ॥ १.१.११५ ॥
વ્યાસે પણ તે દેવને કહ્યું, "સમજ્યા વિના ક્યાંય લખીશ નહીં." "ૐ" કહીને ગણેશ પણ લેખક બન્યા.
1.1.116
ग्रन्थग्रन्थिं तदा चक्रे मुनिर्गूढं कुतूहलात् ।
यस्मिन्प्रतिज्ञया प्राह मुनिर्द्वैपायनस्त्विदम् ॥ १.१.११६ ॥
ત્યારે મુનિએ કુતૂહલથી તે ગૂઢ ગાંઠ બાંધી; જેમાં પ્રતિજ્ઞાથી દ્વૈપાયન મુનિએ આ કહ્યું.
1.1.117
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च ।
अहं वेद्मि शुको वेत्ति संजयो वेत्ति वा न वा ॥ १.१.११७ ॥
આઠ હજાર શ્લોક અને આઠસો શ્લોક — હું જાણું છું; શુક જાણે છે, સંજય જાણે છે કે નહીં તે કહી શકાય નહીં.
1.1.118
तच्छ्लोककूटमद्यापि ग्रथितं सुदृढं मुने ।
भेत्तुं न शक्यतेऽर्थस्यं गूढत्वात्प्रश्रितस्य च ॥ १.१.११८ ॥
હે મુનિ, તે શ્લોક-ગુચ્છ આજે પણ અત્યંત દૃઢતાથી ગૂંથાયેલો છે; તેનો અર્થ ગૂઢ અને વિનમ્ર હોવાથી તે ભેદી શકાતો નથી.
1.1.119
सर्वज्ञोपि गणेशो यत्क्षणमास्ते विचारयन् ।
तावच्चकार व्यासोपि श्लोकानन्यान्बहूनपि ॥ १.१.११९ ॥
સર્વજ્ઞ ગણેશ જ્યારે ક્ષણભર વિચાર કરતા રહ્યા, ત્યારે વ્યાસે પણ બીજા ઘણા શ્લોકો રચ્યા.
1.1.120
तस्य वृक्षस्य वक्ष्यामि शाखापुष्पफलोदयम् ।
स्वादुमेध्यरसोपेतमच्छेद्यममरैरपि ॥ १.१.१२० ॥
તે વૃક્ષની શાખા, ફૂલ અને ફળના ઉદયનું હું વર્ણન કરીશ; જે મધુર અને પવિત્ર રસથી યુક્ત છે અને દેવોથી પણ કાપી ન શકાય એવું છે.
1.1.121
अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्तान्तं सर्वपर्वणाम् ।
इदं द्वैपायनः पूर्वं पुत्रमध्यापयच्छुकम् ॥ १.१.१२१ ॥
બધા પર્વોનો વૃત્તાંત આપતો અનુક્રમણિકાધ્યાય — આ પહેલાં દ્વૈપાયને પોતાના પુત્ર શુકને ભણાવ્યો હતો.
1.1.122
ततोऽन्येभ्योऽनुरूपेभ्यः शिष्येभ्यः प्रददौ प्रभु ।
षष्टिं शतसहस्राणि चकारान्यां स संहिताम्।
त्रिंशच्छतसहस्रं च देवलोके प्रतिष्ठितम् ॥ १.१.१२२ ॥
પછી તેમણે યોગ્ય અન્ય શિષ્યોને તે આપ્યું. પ્રભુએ બીજી સંહિતા રચી — સાઠ લાખ (શ્લોક); તેમાંથી ત્રીસ લાખ દેવલોકમાં સ્થિત છે.
1.1.123
पित्र्ये पञ्चदश प्रोक्तं रक्षोयक्षे चतुर्दश ।
एकं शतसहस्रं तु मानुषेषु प्रतिष्ठितम् ॥ १.१.१२३ ॥
પિતૃલોકમાં પંદર (લાખ) કહેવાયા છે; રાક્ષસ-યક્ષલોકમાં ચૌદ (લાખ); પણ મનુષ્યોમાં એક લાખ સ્થિત છે.
1.1.124
नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितृन् ।
गन्धर्वयक्षरक्षांसि श्रावयामास वै शुकः ॥ १.१.१२४ ॥
નારદે દેવોને સંભળાવ્યું; અસિત અને દેવલે પિતૃઓને સંભળાવ્યું; શુકે ગંધર્વો, યક્ષો અને રાક્ષસોને સંભળાવ્યું.
1.1.125
वैशंपायनविप्रर्षिः श्रावयामास पार्थिवम् ।
पारिक्षितं महात्मानं नाम्ना तु जनमेजयम् ॥ १.१.१२५ ॥
બ્રાહ્મણ ઋષિ વૈશંપાયને રાજાને સંભળાવ્યું — પરીક્ષિતના મહાત્મા પુત્ર, નામે જનમેજય.
1.1.126
अस्मिंस्तु मानुषे लोके वैशंपायन उक्तवान् ।
शिष्यो व्यासस्य धर्मात्मा सर्ववेदविदां वरः ॥ १.१.१२६ ॥
આ મનુષ્યલોકમાં વૈશંપાયને કહ્યું — વ્યાસના ધર્મામા શિષ્ય, સર્વ વેદજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ.
1.1.127
एकं शतसहस्रं तु मयोक्तं वै निबोधत ॥ १.१.१२७ ॥
એક લાખ શ્લોક મેં કહ્યા છે; સાંભળો.
1.1.128
दुर्योधनो मन्युमयो महाद्रुमः ।
कर्णः स्कन्धः शकुनिस्तस्य शाखाः।
दुश्शासनः पुष्पफले समृद्धे ।
मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषि। ॥ १.१.१२८ ॥
દુર્યોધન ક્રોધથી બનેલું મહાવૃક્ષ છે; કર્ણ તેનું થડ, શકુનિ તેની શાખાઓ, દુઃશાસન સમૃદ્ધ ફૂલ-ફળ; તેનું મૂળ અજ્ઞાની રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર.
1.1.129
युधिष्ठिरे धर्ममयो महाद्रुमः ।
स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः।
माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्धे ।
मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥ १.१.१२९ ॥
યુધિષ્ઠિરમાં ધર્મથી બનેલું મહાવૃક્ષ છે; અર્જુન અને ભીમસેન તેનું થડ, માદ્રીના બે પુત્રો તેની શાખાઓ, સમૃદ્ધ ફૂલ-ફળ; તેનું મૂળ કૃષ્ણ, બ્રહ્મ અને બ્રાહ્મણો.
1.1.130
पाण्डुर्जित्वा बहून्देशान्युधा विक्रमणेन च ।
अरण्ये मृगयाशीलो न्यवसत्सजनस्तथा ॥ १.१.१३० ॥
પાંડુએ યુદ્ધ અને પરાક્રમથી ઘણા દેશ જીત્યા, શિકારમાં રસ રાખી, પોતાના લોકો સાથે વનમાં વસ્યો.
1.1.131
मृगव्यवायनिधनात्कृच्छ्रां प्राप स आपदम् ।
जन्मप्रभृति पार्थानां तत्राचारविधिक्रमः ॥ १.१.१३१ ॥
હરણના રૂપમાં સંભોગ સમયે થયેલા મૃત્યુને કારણે તેને ભારે આપત્તિ આવી; પૃથાના પુત્રોના જન્મથી આચાર-વિધિઓનો ક્રમ ત્યાંથી શરૂ થયો.
1.1.132
मात्रोरभ्युपपत्तिश्च धर्मोपनिषदं प्रति ।
धर्मानिलेन्द्रांस्ताभिः साऽऽजुहाव सुतवाञ्छया ॥ १.१.१३२ ॥
બંને માતાઓ ધર્મના રહસ્યોપદેશ તરફ ગઈ; પુત્રની ઇચ્છાથી તેમણે ધર્મ, વાયુ અને ઇન્દ્રને આહ્વાન કર્યું.
1.1.133
ततो धर्मोपनिषदं भूत्वा भर्तुः प्रिया पृथा ।
धर्मानिलेन्द्रांस्ताभिः साऽऽजुहाव सुतवाञ्छया ॥ १.१.१३३ ॥
ત્યારે પતિની પ્રિય પૃથાએ ધર્મોપનિષદ (મંત્ર) પામીને પુત્રની ઇચ્છાથી એ મંત્રો વડે ધર્મ, અનિલ અને ઇન્દ્રનું આવાહન કર્યું.
1.1.134
तद्दत्तोपनिषन्माद्री चाश्विनावाजुहाव च ।
जाताः पार्थास्ततः सर्वे कुन्त्या माद्र्याश्च मन्त्रतः।
तापसैः सह संवृद्धा मातृभ्यां परिरक्षिताः ॥ १.१.१३४ ॥
કુંતીએ આપેલા એ ઉપનિષદ (મંત્ર) વડે માદ્રીએ પણ બે અશ્વિનીકુમારોનું આવાહન કર્યું. મંત્રબળથી કુંતી અને માદ્રીને બધા પાંડવો જન્મ્યા. તપસ્વીઓ સાથે ઉછરીને તેઓ બંને માતાઓથી રક્ષાયા.
1.1.135
मेध्यारण्येषु पुण्येषु महतामाश्रमेषु च ।
तेषु जातेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥ १.१.१३५ ॥
પવિત્ર વનોમાં, પુણ્ય સ્થાનોમાં, મહાત્માઓના આશ્રમોમાં, એ બધા મહાત્મા પાંડવો જન્મ્યા ત્યારે...
1.1.136
माद्र्या तु सह संगम्य ऋषिशापप्रभावतः ।
मृतः पाण्डुर्महापुण्ये शतशृङ्गे महागिरौ ॥ १.१.१३६ ॥
પરંતુ માદ્રી સાથે સંગમ થવાથી ઋષિશાપના પ્રભાવે પાંડુ અતિ પવિત્ર શતશૃંગ નામના મહાપર્વત પર મૃત્યુ પામ્યા.
1.1.137
ऋषिभिश्च समानीता धार्तराष्ट्रान्प्रति स्वयम् ।
शिशवश्चाभिरूपाश्च जटिला ब्रह्मचारिणः ॥ १.१.१३७ ॥
ઋષિઓએ પોતે તેમને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો પાસે લાવ્યા — નાના, સુંદર, જટાધારી બ્રહ્મચારી.
1.1.138
पुत्राश्च भ्रातरश्चेमे शिष्याश्च सुहृदश्च वः ।
पाण्डवा एत इत्युक्त्वा मुनयोऽन्तर्हितास्ततः ॥ १.१.१३८ ॥
"આ તમારા પુત્રો, ભાઈઓ, શિષ્યો અને મિત્રો છે; આ પાંડવો છે" એમ કહીને મુનિઓ પછી અદૃશ્ય થઈ ગયા.
1.1.139
तांस्तैर्निवेदितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्कौरवास्तदा ।
शिष्टाश्च वर्णाः पौरा ये ते हर्षाच्चुक्रुशुर्भृशम् ॥ १.१.१३९ ॥
મુનિઓએ જાહેર કરેલા પાંડવોને જોઈને ત્યારે કૌરવો અને બાકીના વર્ણોના નગરજનો હર્ષથી અત્યંત જોરથી પોકારી ઊઠ્યા.
1.1.140
आहुः केचिन्न तस्यैते तस्यैत इति चापरे ।
यदा चिरमृतः पाण्डुः कथं तस्येतदि चापरे ॥ १.१.१४० ॥
કેટલાક બોલ્યા, "આ તેના નથી"; બીજા બોલ્યા, "આ તેના જ છે." પાંડુ તો લાંબા સમય પહેલાં મરી ગયો છે, તો આ તેના કેવી રીતે હોય, એમ બીજાઓ પણ બોલ્યા.
1.1.141
स्वागतं सर्वथा दिष्ट्या पाण्डोः पश्याम सन्ततिम् ।
उच्यतां स्वागतमिति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः ॥ १.१.१४१ ॥
"સદ્ભાગ્યે પાંડુના વંશજોને અમે સર્વ રીતે જોઈએ છીએ, સ્વાગત છે!" "સ્વાગત કહો!" એવા શબ્દો ચારેય બાજુથી સંભળાવા લાગ્યા.
1.1.142
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिशः सर्वा निनादयन् ।
अन्तर्हितानां भूतानां निःस्वनस्तुमुलीऽभवत् ॥ १.१.१४२ ॥
તે અવાજ શાંત થયા પછી, બધી દિશાઓને ગુંજાવતો અદ્રશ્ય જીવોનો અવાજ ભારે કોલાહલ બની ગયો.
1.1.143
पुष्पवृष्टिः शुभा गन्धाः शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनाः ।
आसन्प्रवेशे पार्थानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १.१.१४३ ॥
પાંડવોના પ્રવેશ સમયે પુષ્પવર્ષા થઈ, શુભ સુગંધો ફેલાઈ, શંખ અને દુંદુભિના નાદ થયા; તે જાણે અદ્ભુત બન્યું.
1.1.144
तत्प्रीत्या चैव सर्वेषां पौराणां हर्षसंभवः ।
शब्द आसीन्महांस्तत्र दिवस्पृक्कीर्तिवर्धनः ॥ १.१.१४४ ॥
તેથી સર્વ નગરજનોના મનમાં પ્રીતિ અને હર્ષ ઉત્પન્ન થયાં; ત્યાં આકાશને સ્પર્શતો મહાન નાદ થયો, જે કીર્તિ વધારનારો હતો.
1.1.145
तेऽधीत्य निखिलान्वेदाञ्शास्त्राणि विविधानि च ।
न्यवसन्पाण्डवास्तत्र पूजिता अकुतोभयाः ॥ १.१.१४५ ॥
તેમણે સમસ્ત વેદો અને વિવિધ શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ કર્યો. ત્યાં પૂજિત થઈને પાંડવો નિર્ભયપણે રહ્યા.
1.1.146
युधिष्ठिरस्य शौचेन प्रीताः प्रकृतयोऽभवन् ।
धृत्या च भीमसेनस्य विक्रमेणार्जुनस्य च ॥ १.१.१४६ ॥
યુધિષ્ઠિરની શુચિતાથી પ્રજા પ્રસન્ન થઈ; ભીમસેનની ધૃતિ અને અર્જુનના પરાક્રમથી પણ.
1.1.147
गुरुशुश्रूषया कुन्त्या यमयोर्विनयेन च ।
तुतोष लोकः सकलस्तेषां शौर्यगुणेन च ॥ १.१.१४७ ॥
કુંતીની ગુરુસેવાથી, યમળ બંધુઓની વિનયશીલતાથી અને તેમના શૌર્યગુણથી સમગ્ર લોક સંતુષ્ટ થયો.
1.1.148
समवाये ततो राज्ञां कन्यां भर्तृस्वयंवराम् ।
प्राप्तवानर्जुनः कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ १.१.१४८ ॥
પછી રાજાઓની સભામાં અત્યંત દુષ્કર કર્મ કરીને, સ્વયંવરમાં પતિ પસંદ કરનારી કન્યા કૃષ્ણાને અર્જુને પ્રાપ્ત કરી.
1.1.149
ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्पूज्यः सर्वधनुष्मताम् ।
आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः समरेष्वपि चाभवत् ॥ १.१.१४९ ॥
ત્યારથી આ લોકમાં તે સર્વ ધનુર્ધરોમાં પૂજ્ય બન્યો, અને યુદ્ધોમાં સૂર્યની જેમ દુર્દર્શ પણ બન્યો.
1.1.150
स सर्वान्पार्थिवाञ्जित्वा सर्वांश्च महतो गणान् ।
आजहारार्जुनो राज्ञो राजसूयं महाक्रतुम् ॥ १.१.१५० ॥
તેણે સર્વ રાજાઓને અને મહાન ગણોને જીતીને, અર્જુને રાજા માટે રાજસૂય નામનો મહાયજ્ઞ આણ્યો.
1.1.151
युधिष्ठिरेण संप्राप्तो राजसूयो महाक्रतुः ॥ १.१.१५१ ॥
યુધિષ્ઠિર દ્વારા રાજસૂય નામનો મહાયજ્ઞ સંપન્ન થયો.
1.1.152
सुनयाद्वासुदेवस्य भीमार्जुनबलेन च ।
घातयित्वा जरासन्धं चैद्यं च बलगर्वितम् ॥ १.१.१५२ ॥
વાસુદેવની સુનીતિથી તથા ભીમ-અર્જુનના બળથી જરાસંધ અને બળગર્વિત ચૈદ્યને મરાવીને.
1.1.153
दुर्योधनं समागच्छन्नर्हणानि ततस्ततः ।
मणिकाञ्चनरत्नानि गोहस्त्यश्वधनानि च ॥ १.१.१५३ ॥
દુર્યોધન પાસે આમતેમથી આદરના ઉપહાર આવ્યા — મણિ, સોનું, રત્નો, ગાયો, હાથી, ઘોડા અને ધન.
1.1.154
विचित्राणि च वासांसि प्रावारावरणानि च ।
कम्बलाजिनरत्नानि राङ्कवास्तरणानि च ॥ १.१.१५४ ॥
વિચિત્ર વસ્ત્રો, ઓઢવાના વસ્ત્રો, ધાબળા, મૃગચર્મ, રત્નો અને રાંકવ મૃગની ચામડીના પાથરણાં.
1.1.155
समृद्धां तां तथा दृष्ट्वा पाण्डवानां तदा श्रियम् ।
ईर्ष्यासमुत्थः सुमहांस्तस्य मन्युरजायत ॥ १.१.१५५ ॥
પાંડવોની એ સમૃદ્ધિ જોઈને તેના મનમાં ઈર્ષ્યાથી ઉત્પન્ન થયેલો મોટો ક્રોધ જાગ્યો.
1.1.156
विमानप्रतिमां तत्र मयेन सुकृतां सभाम् ।
पाण्डवानामुपहृतां स दृष्ट्वा पर्यतप्यत ॥ १.१.१५६ ॥
ત્યાં મયે સુંદર રીતે બનાવેલી, વિમાન જેવી, પાંડવોને અર્પિત થયેલી સભા જોઈને તે અત્યંત સંતપ્ત થયો.
1.1.157
तत्रावहसितश्चासीत्प्रस्कन्दन्निव संभ्रमात् ।
प्रत्यक्षं वासुदेवस्य भीमेनानभिजातवत् ॥ १.१.१५७ ॥
ત્યાં વાસુદેવની સમક્ષ ભીમે તેની મશ્કરી કરી; ગભરાટમાં દોડી જનારની જેમ, અકુલીન માણસની જેમ તે થયો.
1.1.158
स भोगान्विविधान्भुञ्जन्रत्नानि विविधानि च ।
कथितो धृतराष्ट्रस्य विवर्णो हरिणः कृशः ॥ १.१.१५८ ॥
વિવિધ ભોગ અને વિવિધ રત્નો ભોગવતો હોવા છતાં તે હરણ જેવો ફિકો અને કૃશ થઈ ગયો છે, એમ ધૃતરાષ્ટ્રને કહેવામાં આવ્યું.
1.1.159
अन्वजानात्ततो द्यूतं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः ।
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य कोपः समभवन्महान् ॥ १.१.१५९ ॥
ત્યારે પુત્રપ્રિય ધૃતરાષ્ટ્રે જુગારની અનુમતિ આપી; તે સાંભળીને વાસુદેવને મહાન ક્રોધ થયો.
1.1.160
नातिप्रीतमनाश्चासीद्विवादांश्चान्वमोदत ।
द्यूतादीननयान्घोरान्विविधांश्चाप्युपैक्षत ॥ १.१.१६० ॥
તેનું મન બહુ પ્રસન્ન ન હતું; છતાં તેણે વિવાદોને અનુમોદન આપ્યું; જુગાર વગેરે ભયંકર અને વિવિધ અન્યાયોની ઉપેક્ષા કરી.
1.1.161
निरस्य विदुरं भीष्मं द्रोणं शारद्वतं कृपम् ।
विग्रहे तुमुले तस्मिन्दहन्क्षत्रं परस्परम् ॥ १.१.१६१ ॥
વિદુર, ભીષ્મ, દ્રોણ અને શારદ્વત કૃપને દૂર કરીને, તે ભયંકર સંગ્રામમાં ક્ષત્રિયોને પરસ્પર બાળી રહ્યો હતો.
1.1.162
जयत्सु पाण्डुपुत्रेषु श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ।
दुर्योधनमतं ज्ञात्वा कर्णस्य शकुनेस्तथा ॥ १.१.१६२ ॥
પાંડુપુત્રો જીતી રહ્યા છે એ સાંભળીને, તે અત્યંત અપ્રિય સમાચાર છે એ જાણીને, દુર્યોધન, કર્ણ અને શકુનિનો મત જાણીને...
1.1.163
धृतराष्ट्रश्चिरं ध्यात्वा संजयं वाक्यमब्रवीत् ।
शृणु संजय सर्वं मे नचासूयितुमर्हसि ॥ १.१.१६३ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રે લાંબો સમય વિચાર કરીને સંજયને કહ્યું: હે સંજય, મારી બધી વાત સાંભળ; દોષ ન શોધીશ.
1.1.164
श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ।
न विग्रहे मम मतिर्न च प्रीये कुलक्षये ॥ १.१.१६४ ॥
તું વિદ્વાન, બુદ્ધિમાન અને જ્ઞાનીઓથી માન્ય છે. મારું મન યુદ્ધમાં નથી, અને કુળના નાશથી મને આનંદ થતો નથી.
1.1.165
न मे विशेषः पुत्रेषु स्वेषु पाम्डुसुतेषु वा ।
वृद्धं मामभ्यसूयन्ति पुत्रा मन्युपरायणाः ॥ १.१.१६५ ॥
મારા પોતાના પુત્રો અને પાંડુના પુત્રો વચ્ચે મારે કોઈ ભેદ નથી. પણ ક્રોધમાં ડૂબેલા મારા પુત્રો આ વૃદ્ધની નિંદા કરે છે.
1.1.166
अहं त्वचक्षुः कार्पण्यात्पुत्रप्रीत्या सहामि तत् ।
मुह्यन्तं चानुमुह्यामि दुर्योधनमचेतनम् ॥ १.१.१६६ ॥
હું અંધ છું; દીન નિર્બળતાથી અને પુત્રપ્રેમથી હું તે સહન કરું છું. મોહમાં પડેલા, અચેતન દુર્યોધનના મોહનું પણ હું અનુસરણ કરું છું.
1.1.167
राजसूये श्रियं दृष्ट्वा पाण्डवस्य महौजसः ।
तच्चावहसनं प्राप्य सभारोहणदर्शने ॥ १.१.१६७ ॥
રાજસૂય યજ્ઞમાં મહાતેજસ્વી પાંડવની શોભા જોઈને, અને સભાભવનમાં ચડવાના દૃશ્યમાં ઉપહાસ પામીને...
1.1.168
अमर्षितः स्वयं जेतुमशक्तः पाण्डवान्रणे ।
निरुत्साहश्च संप्राप्तुं सुश्रियं क्षत्रियोऽपि सन् ॥ १.१.१६८ ॥
પોતે અસહિષ્ણુ, યુદ્ધમાં પાંડવોને જીતવા અસમર્થ, ઉત્તમ વૈભવ મેળવવામાં ઉત્સાહહીન - ક્ષત્રિય હોવા છતાં.
1.1.169
गान्धारराजसहितश्छद्मद्यूतममन्त्रयत् ।
तत्र यद्यद्यथा ज्ञातं मयां संजय तच्छृणु ॥ १.१.१६९ ॥
ગાંધારરાજ સાથે મળીને તેણે કપટ જુગારની યોજના બનાવી. હે સંજય, ત્યાં મને જે જેવું જાણવા મળ્યું તે સાંભળ.
1.1.170
श्रुत्वा तु मम वाक्यानि बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ।
ततो ज्ञास्यसि मां सौते प्रज्ञाटचक्षुषमित्युत ॥ १.१.१७० ॥
મારા બુદ્ધિયુક્ત વચનો યથાર્થપણે સાંભળ્યા પછી, હે સૌતિ, તું મને પ્રજ્ઞાચક્ષુ તરીકે ઓળખીશ.
1.1.171
यदाऽश्रौषं धनुरायम्य चित्रं ।
विद्धं लक्ष्यं पातितं वै पृथिव्याम्।
कृष्णां हृतां प्रेक्षतां सर्वराज्ञां ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७१ ॥
ધનુષ્ય ખેંચીને અદ્ભુત લક્ષ્ય વિંધીને જમીન પર પાડ્યું અને સર્વ રાજાઓના દેખતા કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)નું હરણ કરવામાં આવ્યું, એવું સાંભળ્યું ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહિ.
1.1.172
यदाऽश्रौषं द्वारकायां सुभद्रां ।
प्रसह्योढां माधवीमर्जुनेन।
इन्द्रप्रस्थं वृष्णिवीरौ च यातौ ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७२ ॥
દ્વારકામાં અર્જુને બળપૂર્વક માધવની પુત્રી સુભદ્રાનું વિવાહ માટે હરણ કર્યું અને વૃષ્ણિના બે વીર ઇન્દ્રપ્રસ્થ ગયા, એવું સાંભળ્યું ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહિ.
1.1.173
यदाऽश्रौषं देवराजं प्रवृष्टं ।
शरैर्दिव्यैर्वारितं चार्जुनेन।
अग्निं तथा तर्पितं खाण्डवे च ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७३ ॥
વરસાદ વરસાવતા દેવરાજ ઇન્દ્રને અર્જુને દિવ્ય બાણોથી રોક્યા અને ખાંડવ વનમાં અગ્નિને તૃપ્ત કરવામાં આવ્યો, એવું સાંભળ્યું ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહિ.
1.1.174
यदाऽश्रौषं जातुषाद्वेश्मनस्ता-
न्मुक्तान्पार्थान्पञ्च कुन्त्या समेतान्।
युक्तं चैषां विदुरं स्वार्थसिद्ध्यै ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७४ ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે લાક્ષાગૃહમાંથી પાંચ પાર્થ મુક્ત થઈ કુંતી સાથે મળ્યા અને વિદુર તેમના સ્વાર્થસિદ્ધિ માટે તેમની સાથે જોડાયા, ત્યારે મેં તેમની જીતની આશા રાખી નહોતી.
1.1.175
यदाऽश्रौषं द्रौपदीं रङ्गमध्ये ।
लक्ष्यं भित्त्वा निर्जितामर्जुनेन।
शूरान्पञ्चालान्पाण्डवेयांश्च युक्तां-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७५ ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે રંગભૂમિની મધ્યમાં લક્ષ્ય વીંધીને અર્જુને દ્રૌપદીને જીતી અને શૂર પાંચાલો તથા પાંડવો તેમની સાથે જોડાયા, ત્યારે મેં તેમના વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.176
यदाऽश्रौषं मागधानां वरिष्ठं ।
जरासन्धं क्ष्वमध्ये ज्वलन्तम्।
दोर्भ्यां हतं भीमसेनेन गत्वा ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७६ ॥
હે સંજય, મગધોમાં શ્રેષ્ઠ જરાસંધ … મધ્યે પ્રજ્વલિત થતો હતો ત્યારે ભીમસેને જઈને પોતાના બાહુબળથી તેને હણ્યો, એવું મેં સાંભળ્યું ત્યારે મેં તેમના વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.177
यदाऽश्रौषं दिग्जये पाण्डुपुत्रै-
र्वशीकृतान्भूमिपालान्प्रसह्य।
महाक्रतुं राजसूयं कृतं च ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७७ ॥
હે સંજય, દિગ્વિજયમાં પાંડુપુત્રોએ બળપૂર્વક ભૂપાલોને વશ કરીને મહાયજ્ઞ રાજસૂય સંપન્ન કર્યો, એવું મેં સાંભળ્યું ત્યારે મેં તેમના વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.178
यदाऽश्रौषं द्रौपदीमश्रुकण्ठीं ।
सभां नीतां दुःखितामेकवस्त्राम्।
रजस्वलां नाथवतीमनाथव-
त्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७८ ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે આંસુથી રૂંધાયેલા કંઠવાળી, દુઃખી, એક જ વસ્ત્રમાં, રજસ્વલા દ્રૌપદીને સભામાં ખેંચી લાવવામાં આવી, જે રક્ષકો હોવા છતાં અનાથ જેવી હતી, ત્યારે મેં તેમના વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.179
यदाऽश्रौषं वाससां तत्र राशिं ।
समाक्षिपत्कितवो मन्दबुद्धिः।
दुःशासनो गतवान्नैवं चान्तं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७९ ॥
હે સંજય, ત્યાં મંદબુદ્ધિ જુગારી દુઃશાસને વસ્ત્રોનો ઢગલો ખેંચ્યો અને તે અંત પામ્યો નહીં, એવું સાંભળ્યું ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.180
यदाऽश्रौषं हृतराज्यं युधिष्ठिरं ।
पराजितं सौबलेनाक्षवत्याम्।
अन्वागतं भ्रातृभिरप्रमेयै-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८० ॥
હે સંજય, સૌબલ દ્વારા જુગારમાં હારીને યુધિષ્ઠિરે રાજ્ય ગુમાવ્યું અને તે અપ્રમેય ભાઈઓ સાથે છે, એવું સાંભળ્યું ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.181
यदाश्रौषं विविधास्तत्र चेष्टा ।
धर्मात्मनां प्रस्थितानां वनाय।
ज्येष्ठप्रीत्या क्लिश्यतां पाण्डवानां ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८१ ॥
હે સંજય, ધર્માત્મા પાંડવો જ્યેષ્ઠ ભાઈના પ્રેમથી વન તરફ પ્રસ્થાન કરીને અનેક પ્રકારના કષ્ટ સહન કરે છે, એવું સાંભળ્યું ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.182
यदाऽश्रौषं स्नातकानां सहस्रै-
रन्वागतं धर्मराजं वनस्थम्। ॥ १.१.१८२ ॥
વનમાં વસતા ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર સાથે હજારો સ્નાતક બ્રાહ્મણો અનુસરે છે, એવું સાંભળ્યું ત્યારે.
1.1.183
भिक्षाभुजां ब्राह्मणानां महात्मनां ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८३ ॥
હે સંજય, ભિક્ષાથી જીવતા મહાત્મા બ્રાહ્મણો સાથે (પાંડવો વનમાં છે), ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.184
यदाऽश्रौषं वनवासेन पार्था-
न्समागतान्महर्षिभिः पुराणैः।
उपास्यमानान्सगणैर्जातसख्यां-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजर्य ॥ १.१.१८४ ॥
હે સંજય, વનવાસમાં પૃથાના પુત્રો પ્રાચીન મહર્ષિઓને મળ્યા છે, પરિવાર સહિત તેમની સેવા પામે છે અને મિત્રતા બાંધી છે, એવું સાંભળ્યું ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.185
यदाश्रौषं त्रिदिवस्थं धनंजयं ।
शक्रात्साक्षाद्दिव्यमस्त्रं यथावत्।
अधीयानं शंसितं सत्यसन्धं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८५ ॥
હે સંજય, સ્વર્ગમાં રહીને ઇન્દ્ર પાસેથી સાક્ષાત્ દિવ્ય અસ્ત્રો યથાવત્ શીખી રહેલા, સત્યપ્રતિજ્ઞ તરીકે પ્રશંસિત ધનંજયની વાત મેં સાંભળી, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.186
यदाऽश्रोषं कालकेयास्ततस्ते ।
पौलोमानो वरदानाच्च दृप्ताः।
देवैरजेया निर्जिताश्चार्जुनेन ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८६ ॥
હે સંજય, વરદાનથી ગર્વિત થયેલા કાલકેયો અને પૌલોમો, જેઓ દેવોથી પણ અજેય હતા, તેઓ અર્જુન દ્વારા પરાજિત થયા એવું મેં સાંભળ્યું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.187
यदाऽश्रौषमसुराणां वधार्थे ।
किरीटिनं यान्तममित्रकर्शनम्।
कृतार्थं चाप्यागतं शक्रलोका-
त्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८७ ॥
હે સંજય, અસુરોના વધ માટે જતા કિરીટી, શત્રુઓનું દમન કરનાર, કૃતાર્થ થઈને ઇન્દ્રલોકથી પાછા આવ્યા એવું મેં સાંભળ્યું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.188
यदाऽश्रौषं तीर्थयात्राप्रवृत्तं ।
पाण्डोः सुतं सहितं लोमशेन।
बृहदश्वादक्षहृदयं च प्राप्तं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८८ ॥
હે સંજય, પાંડુનો પુત્ર તીર્થયાત્રામાં પ્રવૃત્ત છે, લોમશ સાથે છે, અને બૃહદશ્વ પાસેથી અક્ષહૃદય (પાસાવિદ્યા) પામ્યો છે, એવું મેં સાંભળ્યું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.189
यदाऽश्रौषं वैश्रवणेन सार्धं ।
समागतं भीमन्यांश्च पार्थान्।
तस्मिन्देशे मानुषाणामगम्ये ।
तदा नाशंसि विजयाय संजया ॥ १.१.१८९ ॥
હે સંજય, પાર્થો અને ભીમ વગેરે વૈશ્રવણ (કુબેર) સાથે મનુષ્યો માટે અગમ્ય એવા તે સ્થાને મળ્યા એવું મેં સાંભળ્યું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.190
यदाऽश्रौषं घोषयात्रागतानां ।
बन्धं गन्धर्वैर्मोक्षणं चार्जुनेन।
स्वेषां सुतानां कर्णबुद्धौ रतानां ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९० ॥
હે સંજય, ઘોષયાત્રાએ ગયેલા અમારા પુત્રોને ગંધર્વોએ બાંધ્યા અને અર્જુને તેમને છોડાવ્યા, તથા કર્ણની બુદ્ધિમાં રત રહેલાઓ વિશે જ્યારે મેં સાંભળ્યું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.191
यदाऽश्रौषं यक्षरूपेण धर्मं ।
समागतं धर्मराजेन सूत।
प्रश्नान्कांश्चिद्विब्रुवाणं च सम्यक् ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९१ ॥
હે સૂત સંજય, યક્ષરૂપે ધર્મ ધર્મરાજને મળ્યો અને કેટલાક પ્રશ્નો સારી રીતે પૂછ્યા એવું જ્યારે મેં સાંભળ્યું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.192
यदाऽश्रौषं न विदुर्मामकास्तान् ।
प्रच्छन्नरूपान्वसतः पाण्डवेयान्।
विराटराष्ट्रे सह कृष्णया च ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९२ ॥
હે સંજય, વિરાટ રાજ્યમાં ગુપ્ત રૂપે કૃષ્ણા સાથે રહેતા પાંડવપુત્રોને મારા લોકોએ ઓળખ્યા નહીં એવું જ્યારે મેં સાંભળ્યું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.193
यदाऽश्रौषं कीचकानां वरिष्ठं ।
निषूदितं भ्रातृशतेन सार्धम्।
द्रौपद्यर्थे भीमसेनेन सङ्ख्ये ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९३ ॥
હે સંજય, દ્રૌપદીને કારણે ભીમસેને યુદ્ધમાં કીચકોમાં શ્રેષ્ઠને તેના સો ભાઈઓ સહિત હણી નાખ્યો એવું જ્યારે મેં સાંભળ્યું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.194
यदाऽश्रौषं मामकानां वरिष्ठा-
न्धनंजयेनैकरथेन भग्नान्।
विराटराष्ट्रे वसता महात्मना ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९४ ॥
હે સંજય, વિરાટ રાજ્યમાં વસતા મહાત્મા ધનંજયે એક જ રથથી મારા લોકોના શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓને પરાજિત કર્યા એવું જ્યારે મેં સાંભળ્યું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.195
यदाऽश्रौषं सत्कृतं मत्स्यराज्ञा ।
सुतां दत्तामुत्तरामर्जुनाय।
तां चार्जुनः प्रत्यगृह्णात्सुतार्थे ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९५ ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે મત્સ્યરાજે સન્માનપૂર્વક પોતાની પુત્રી ઉત્તરાને અર્જુનને આપી, અને પુત્ર માટે અર્જુને તેનો સ્વીકાર કર્યો, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.196
यदाऽश्रौषं निर्जितस्याधनस्य ।
प्रव्राजितस्य स्वजनात्प्रच्युतस्य।
अक्षौहिणीः सप्त युधिष्ठिरस्य ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९६ ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે પરાજિત, ધનહીન, નિર્વાસિત અને સ્વજનોથી વિખૂટા પડેલા યુધિષ્ઠિર પાસે સાત અક્ષૌહિણી સેના છે, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.197
यदाऽश्रौषं माधवं वासुदेवं ।
सर्वात्मना पाण्डवार्थे निविष्टम्।
यस्येमां गां विक्रममेकमाहु-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९७ ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે પાંડવોના હિત માટે સર્વાત્મભાવે લાગેલા માધવ વાસુદેવ, જેમના એક જ પગલાથી આ પૃથ્વી માપવામાં આવી હતી એમ કહેવાય છે, તેઓ છે, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.198
यदाऽश्रौषं नरनारायणौ तौ ।
कृष्णार्जुनौ वदतो नारदस्य।
अहं द्रष्टा ब्रह्मलोके च सम्यक् ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९८ ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે નારદ બોલતા હતા કે નર અને નારાયણ, એટલે કે કૃષ્ણ અને અર્જુન, તે બે છે, અને બ્રહ્મલોકમાં હું તેને સંપૂર્ણપણે જોનાર છું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.199
यदाऽश्रौषं लोकहिताय कृष्णं ।
शमार्थिनमुपयातं कुरूणाम्।
शमं कुर्वाणमकृतार्थं च यातं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९९ ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે લોકહિત માટે, શાંતિની ઇચ્છાથી કૃષ્ણ કુરુઓ પાસે આવ્યા, શાંતિ સ્થાપતા હતા પણ પોતાનો ઉદ્દેશ સિદ્ધ કર્યા વિના પાછા ગયા, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.200
बुद्धिं कृतां निग्रहे केशवस्य ।
तं चात्मानं बहुधा दर्शयानं
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०० ॥
કેશવે (કૃષ્ણે) નિગ્રહની યોજના ઘડી અને પોતાને અનેક રીતે બતાવ્યો એમ મેં સાંભળ્યું ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.201
यदाऽश्रौषं वासुदेवे प्रयाते ।
रथस्यैकामग्रतस्तिष्ठमानाम्।
आर्तां पृथां सान्त्वितां केशवेन ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०१ ॥
વાસુદેવ (કૃષ્ણ) પ્રયાણ કરી ગયા ત્યારે, રથની આગળ ઊભેલી દુઃખી પૃથા (કુંતી)ને કેશવે સાંત્વન આપ્યું એમ મેં સાંભળ્યું ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.202
यदाऽश्रौषं मन्त्रिणं वासुदेवं ।
तथा भीष्मं शान्तनवं च तेषाम्।
भारद्वाजं चाशिषोऽनुब्रुवाणं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०२ ॥
મંત્રી વાસુદેવ (કૃષ્ણ), શંતનુના પુત્ર ભીષ્મ અને ભારદ્વાજના પુત્ર (દ્રોણ) તેમના માટે આશીર્વાદ ઉચ્ચારે છે એમ મેં સાંભળ્યું ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.203
यदा कर्णो भीष्ममुवाच वाक्यं ।
नाहं योत्स्ये युध्यमाने त्वयीति।
हित्वा सेनामपचक्राम चापि ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०३ ॥
કર્ણે ભીષ્મને કહ્યું "તમે યુદ્ધ કરતા હો ત્યાં સુધી હું લડીશ નહીં", એમ કહી સેના છોડી તે પાછો ફર્યો ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.204
यदाऽश्रौषं वासुदेवार्जुनौ तौ ।
तथा धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम्।
त्रीण्युग्रवीर्याणि समागतानि ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०४ ॥
વાસુદેવ અને અર્જુન એ બંને, તથા અપ્રમેય ગાંડીવ ધનુષ્ય, આ ત્રણ ઉગ્ર પરાક્રમો એકત્ર થયાં છે એમ મેં સાંભળ્યું ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.205
यदाऽश्रौषं कश्ललेनाभिपन्ने ।
रथोपस्थे सीदमानेऽर्जुने वै।
कृष्णं लोकान्दर्शयानं शरीरे ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०५ ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે અર્જુન કરુણાથી અભિભૂત થઈ રથના આસન પર ઢળી રહ્યો છે, અને કૃષ્ણ પોતાના શરીરમાં લોકો દેખાડી રહ્યા છે, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.206
यदाऽश्रौषं भीष्ममित्रकर्शनं ।
निघ्नन्तमाजावयुतं रथानाम्।
नैषां कश्चिद्वध्यते ख्यातरूप-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०६ ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે શત્રુઓનું દમન કરનાર ભીષ્મ યુદ્ધમાં દસ હજાર રથોનો સંહાર કરી રહ્યા છે, અને તેમનામાંથી કોઈ પ્રસિદ્ધ રૂપવાળો માર્યો જતો નથી, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.207
यदाऽश्रौषं चापगेयेन सङ्ख्ये ।
स्वयं मृत्युं विहितं धार्मिकेण।
तच्चाकार्षुः पाण्डवेयाः प्रहृष्टा-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०७ ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે ગંગાપુત્ર ધાર્મિક ભીષ્મે યુદ્ધમાં પોતે જ પોતાના મૃત્યુનો ઉપાય કહ્યો, અને પાંડુપુત્રોએ હર્ષથી તે કર્યું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.208
यदाऽश्रौषं भीष्ममत्यन्तशूरं ।
हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम्।
शिखण्डिनं पुरतः स्थापयित्वा ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०८ ॥
હે સંજય, અત્યંત શૂરવીર અને યુદ્ધોમાં અજેય ભીષ્મને શિખંડીને આગળ રાખીને પૃથાપુત્ર અર્જુને માર્યા એમ મેં સાંભળ્યું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.209
यदाऽश्रौषं शरतल्पे शयानं ।
वृद्धं वीरं सादितं चित्रपुङ्खैः।
भीष्मं कृत्वा सोमकानल्पशेषां-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०९ ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે વૃદ્ધ વીર ભીષ્મ વિચિત્ર પાંખવાળા બાણોથી ઘાયલ થઈ બાણશય્યા પર સૂતા છે, અને સોમકોમાં થોડા જ બચ્યા છે, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.210
यदाऽश्रौषं शान्तनवे शयाने ।
पानीयार्थे चोदितेनार्जुनेन।
भूमिं भित्त्वा तर्पितं तत्र भीष्मं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१० ॥
શંતનુના પુત્ર ભીષ્મ બાણશય્યા પર સૂતા છે, અને અર્જુનની પ્રેરણાથી પાણી માટે ધરતી ભેદીને ત્યાં જ ભીષ્મની તૃષા છિપાવવામાં આવી, એવું સાંભળ્યું ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહિ.
1.1.211
यदाश्रौषं शुक्रसूर्यौ च युक्तौ ।
कौन्तेयानामनुलोमौ जयाय।
नित्यं चास्माञ्श्वापदा भीषयन्ति ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२११ ॥
શુક્ર અને સૂર્ય કૌન્તેયોને વિજય માટે અનુકૂળ રીતે યોગમાં છે, અને શિયાળ જેવા હિંસક પ્રાણીઓ અમને સતત ડરાવે છે, એવું સાંભળ્યું ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહિ.
1.1.212
यदा द्रोणो विविधानस्त्रमार्गा-
न्निदर्शयन्समरे चित्रयोधी।
न पाण्डवाञ्श्रेष्ठतरान्निहन्ति ।
तदा नाशंसे विजयायं संजय ॥ १.१.२१२ ॥
દ્રોણ યુદ્ધમાં વિવિધ અસ્ત્રમાર્ગો બતાવતા, અદ્ભુત યોદ્ધા હોવા છતાં શ્રેષ્ઠ પાંડવોને મારતા નથી, એવું સાંભળ્યું ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહિ.
1.1.213
यदाऽश्रौषं चास्मदीयान्महारथा-
न्व्यवस्थितानर्जुनस्यान्तकाय।
संशप्तकान्निहतानर्जुनेन ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१३ ॥
અર્જુનના મૃત્યુ માટે ગોઠવાયેલા અમારા મહારથીઓ, સંશપ્તકો, અર્જુન દ્વારા માર્યા ગયા, એવું સાંભળ્યું ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહિ.
1.1.214
यदाऽश्रौषं व्यूहमभेद्यमन्यै-
र्भारद्वाजेनात्तशस्त्रेण गुप्तम्।
भित्त्वा सौभद्रं वीरमेकं प्रविष्टं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१४ ॥
અન્ય માટે અભેદ્ય વ્યૂહ, ભારદ્વાજ (દ્રોણ)ના શસ્ત્રધારીઓથી સુરક્ષિત, તેને ભેદીને વીર સૌભદ્ર (અભિમન્યુ) એકલો પ્રવેશ્યો, એવું સાંભળ્યું ત્યારે, હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહિ.
1.1.215
यदाऽभिमन्युं परिवार्य बालं ।
सर्वे हत्त्वा हृष्टरूपा बभूवुः।
महारथाः पार्थमशक्नुवन्त-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१५ ॥
બાળક અભિમન્યુને ઘેરીને બધાએ તેને મારી નાખ્યો અને આનંદિત થયા, પણ પાર્થને હરાવી ન શક્યા, ત્યારે હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.216
यदाऽश्रौषमभिमन्युं निहत्य ।
हर्षान्मूढान्क्रोशतो धार्तराष्ट्रान्।
क्रोधादुक्तं सैन्धवे चार्जुनेन ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१६ ॥
અભિમન્યુને મારીને આનંદથી મૂઢ બનીને બૂમો પાડતા ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો વિશે, અને ક્રોધમાં અર્જુને સૈંધવને જે કહ્યું તે મેં સાંભળ્યું, ત્યારે હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.217
यदाऽश्रौषं सैन्धवार्थे प्रतिज्ञां ।
प्रतिज्ञातां तद्वधायार्जुनेन।
सत्यां तीर्णां शत्रुमध्ये च तेन ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१७ ॥
સૈંધવના વધ માટે અર્જુને લીધેલી પ્રતિજ્ઞા શત્રુઓ વચ્ચે તેણે સત્ય કરીને પૂર્ણ કરી એવું મેં સાંભળ્યું, ત્યારે હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.218
यदाऽश्रौषं श्रान्तहये धनंजये ।
मुक्त्वा हयान्पाययित्वोपवृत्तान्।
पुनर्युक्त्वा वासुदेवं प्रयातं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१८ ॥
થાકેલા ઘોડાવાળા ધનંજયે ઘોડા છોડી, પાણી પાઈ, ફરી જોડી વાસુદેવને રથમાં લઈ પ્રયાણ કર્યું એવું મેં સાંભળ્યું, ત્યારે હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.219
यदाऽश्रौषं वाहनेष्वक्षमेषु ।
रथोपस्थे तिष्ठता पाण्डवेन।
सर्वान्योधान्वारितानर्जुनेन ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१९ ॥
વાહનો અક્ષમ થયા ત્યારે રથની બેઠક પર ઊભેલા પાંડુપુત્ર અર્જુને સર્વ યોદ્ધાઓને રોક્યા એવું મેં સાંભળ્યું, ત્યારે હે સંજય, મેં વિજયની આશા રાખી નહોતી.
1.1.220
यदाऽश्रौषं नागबलैः सुदुःसहं ।
द्रोणानीकं युयुधानं प्रमथ्य।
यातं वार्ष्णेयं यत्र तौ कृष्णपार्थौ ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२० ॥
હે સંજય, જ્યારે મેં સાંભળ્યું કે હાથીઓની સેનાથી અતિ દુઃસહ દ્રોણસેનાને યુયુધાને મથી નાખી, અને વાર્ષ્ણેય (કૃષ્ણ) ત્યાં ગયો જ્યાં એ બે કૃષ્ણ અને પાર્થ હતા, ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.221
यदाऽश्रौषं कर्णमासाद्य मुक्तं ।
वधाद्भीमं कुत्सयित्वा वचोभिः।
धनुष्कोट्याऽऽतुद्य कर्णेन वीरं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२१ ॥
હે સંજય, કર્ણનો સામનો કરીને ભીમ મૃત્યુમાંથી બચી ગયો, અને કર્ણે શબ્દોથી તેની નિંદા કરીને ધનુષ્યની કોરથી તે વીરને પ્રહાર કર્યો, એવું મેં સાંભળ્યું ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.222
यदा द्रोणः कृतवर्मा कृपश्च ।
कर्णो द्रौणिर्मद्रराजश्च शूरः।
अमर्षयन्सैन्धवं वध्यमानं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२२ ॥
હે સંજય, દ્રોણ, કૃતવર્મા, કૃપ, કર્ણ, દ્રોણપુત્ર (અશ્વત્થામા) અને શૂર મદ્રરાજ સૈંધવ (જયદ્રથ)ના વધથી ક્રોધે ભરાયા, એવું મેં સાંભળ્યું ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.223
यदाऽश्रौषं देवराजेन दत्तां ।
दिव्यां शक्तिं व्यंसितां माधवेन।
घटोत्कचे राक्षसे घोररूपे ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२३ ॥
હે સંજય, ઇન્દ્રે આપેલી દિવ્ય શક્તિને માધવ (કૃષ્ણ) ભયાનક રૂપવાળા રાક્ષસ ઘટોત્કચ પરથી હટાવી દીધી, એવું મેં સાંભળ્યું ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.224
यदाऽश्रौषं कर्णघटोत्कचाभ्यां ।
युद्धे मुक्तां सूतपुत्रेण शक्तिम्।
यया वध्यः समरे सव्यसाची ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२४ ॥
હે સંજય, કર્ણ અને ઘટોત્કચના યુદ્ધમાં સૂતપુત્રે તે શક્તિ છોડી, જેનાથી યુદ્ધમાં સવ્યસાચી (અર્જુન) મારવા યોગ્ય હતો, એવું મેં સાંભળ્યું ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.225
यदाऽश्रौषं द्रोणमाचार्यमेकं ।
धृष्टद्युम्नेनाभ्यतिक्रम्य धर्मम्।
रथोपस्थे प्रायगतं विशस्तं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२५ ॥
હે સંજય, આચાર્ય દ્રોણ એકલા હતા ત્યારે ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ધર્મનું ઉલ્લંઘન કરીને રથ પર શસ્ત્રોથી ઘાયલ કરીને મૃત્યુમાર્ગે મોકલ્યા એવું મેં સાંભળ્યું, ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.226
यदाऽश्रौषं द्रौणिना द्वैरथस्थं ।
माद्रीसुतं नकुलं लोकमध्ये।
समं युद्धे मण्डलेभ्यश्चरन्तं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२६ ॥
હે સંજય, દ્રોણપુત્રે દ્વંદ્વયુદ્ધમાં ઊભેલા માદ્રીપુત્ર નકુલનો સામનો કર્યો, યુદ્ધમાં વર્તુળાકાર ગતિઓથી સમાન રીતે વિચરતા તેને, એવું મેં સાંભળ્યું ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.227
यदा द्रोणे निहते द्रोणपुत्रो ।
नारायणं दिव्यमस्त्रं विकुर्वन्।
नैषामन्तं गतवान्पाण्डवानां ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२७ ॥
હે સંજય, દ્રોણ હણાયા પછી દ્રોણપુત્રે દિવ્ય નારાયણાસ્ત્ર પ્રગટ કર્યું પણ પાંડવોનો અંત લાવી શક્યો નહીં, એવું મેં સાંભળ્યું ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.228
यदाऽश्रौषं भीमसेनेन पीतं ।
रक्तं भ्रातुर्युधि दुःशासनस्य।
निवारितं नान्यतमेन भीमं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२८ ॥
હે સંજય, યુદ્ધમાં ભીમસેને પોતાના ભાઈ દુઃશાસનનું રક્ત પીધું અને ભીમને બીજા કોઈએ રોક્યો નહીં, એવું મેં સાંભળ્યું ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.229
यदाऽश्रौषं कर्णमत्यन्तशूरं ।
हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम्।
तस्मिन्भ्रातृणां विग्रहे देवगुह्ये ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२९ ॥
હે સંજય, અત્યંત શૂરવીર અને યુદ્ધોમાં અજેય કર્ણ પાર્થ દ્વારા હણાયો, ભાઈઓના તે સંઘર્ષમાં, જે દેવોનું ગુહ્ય રહસ્ય હતું, એવું મેં સાંભળ્યું ત્યારે મેં વિજયની આશા રાખી નહીં.
1.1.230
यदाऽश्रौषं द्रोणपुत्रं च शूरं ।
दुःशासनं कृतवर्माणमुग्रम्।
युधिष्टिरं धर्मराजं जयन्तं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३० ॥
હે સંજય, દ્રોણના પુત્ર, શૂર દુઃશાસન, ઉગ્ર કૃતવર્મા અને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર જીતી રહ્યા છે એમ મેં સાંભળ્યું ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.231
यदाऽश्रौषं निहतं मद्रराजं ।
रणे शूरं धर्मराजेन सूत।
सदा सङ्ग्रामे स्प्रधते यस्तु कृष्णं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३१ ॥
હે સંજય, યુદ્ધમાં શૂર મદ્રરાજ ધર્મરાજ દ્વારા હણાયો અને જે સદા યુદ્ધમાં કૃષ્ણ સાથે સ્પર્ધા કરે છે, એ મેં સાંભળ્યું ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.232
यदाऽश्रौषं कलहद्यूतमूलं ।
मायाबलं सौबलं पाण्डवेन।
हतं सङ्ग्रामे सहदेवेन पापं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३२ ॥
હે સંજય, કલહ અને જુગારનું મૂળ, માયાબળવાળો સૌબલ (શકુનિ) પાંડવ સહદેવ દ્વારા યુદ્ધમાં હણાયો એમ મેં સાંભળ્યું ત્યારે, એ પાપી વિશે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.233
यदाऽश्रौषं श्रान्तमेकं शयानं ।
ह्रदं गत्वा स्तम्भयित्वा तदम्भः।
दुर्योधनं विरथं भग्नशक्तिं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३३ ॥
હે સંજય, થાકીને એકલો સૂતેલો દુર્યોધન સરોવરમાં જઈને તેનું પાણી રોકી દીધા પછી રથહીન અને શક્તિહીન થયો છે એમ મેં સાંભળ્યું ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.234
यदाऽश्रौषं पाण्डवांस्तिष्ठमानान् ।
गत्वा ह्रदे वासुदेवेन सार्धम्।
अमर्षणं धर्षयतः सुतं मे ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३४ ॥
હે સંજય, પાંડવો વાસુદેવ સાથે સરોવર પાસે જઈને ઊભા રહીને મારા અસહિષ્ણુ પુત્રનું અપમાન કરી રહ્યા છે એમ મેં સાંભળ્યું ત્યારે હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.235
यदाऽश्रौषं विविधांश्चित्रमार्गान् ।
गदायुद्धे मण्डलशश्चरन्तम्।
मिथ्या हतं वासुदेवस्य बुद्ध्या ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३५ ॥
વિવિધ અને વિચિત્ર માર્ગોમાં ગદાયુદ્ધમાં વર્તુળાકારે ફરતા વાસુદેવને બુદ્ધિના છળથી ખોટી રીતે મારી નાખવામાં આવ્યા એવું મેં સાંભળ્યું, ત્યારે હે સંજય, હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.236
यदाऽश्रौषं द्रोणपुत्रादिभिस्तै-
र्हतान्पञ्चालान्द्रौपदेयांश्च सुप्तान्।
कृतं बीभत्समयशस्यं च कर्म ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३६ ॥
દ્રોણપુત્ર અને અન્યોએ પાંચાલો અને દ્રૌપદીના પુત્રોને ઊંઘતા હતા ત્યારે મારી નાખ્યા, ધૃણાસ્પદ અને અપયશકારક કર્મ કરવામાં આવ્યું એવું મેં સાંભળ્યું, ત્યારે હે સંજય, હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.237
यदाऽश्रौषं भीमसेनानुयाते-
नाश्वत्थाम्ना परमास्त्रं प्रयुक्तम्।
क्रुद्धेनैषीकमवधीद्येन गर्भं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३७ ॥
ભીમસેન પીછો કરતો હતો ત્યારે ક્રોધિત અશ્વત્થામાએ પરમ અસ્ત્ર પ્રયોજ્યું, જેનાથી એષીકે ગર્ભનો નાશ કર્યો એવું મેં સાંભળ્યું, ત્યારે હે સંજય, હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.238
यदाऽश्रौषं ब्रह्मशिरोऽर्जुनेन ।
स्वस्तीत्युक्त्वाऽस्त्रमस्त्रेण शान्तम्।
अश्वत्थाम्ना मणिरत्नं च दत्तं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३८ ॥
અર્જુને 'સ્વસ્તિ' કહીને બ્રહ્મશિરને અસ્ત્રથી શાંત કર્યું અને અશ્વત્થામાએ મણિરત્ન આપ્યું એવું મેં સાંભળ્યું, ત્યારે હે સંજય, હું વિજયની આશા રાખતો નથી.
1.1.239
यदाऽश्रौषं द्रोणपुत्रेण गर्भे ।
वैराट्या वै पात्यमाने महास्त्रैः।
संजीवयामीति हरेः प्रतिज्ञां ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३९ ॥
દ્રોણપુત્રે વિરાટપુત્રીના ગર્ભ પર મહાસ્ત્રોથી પ્રહાર કર્યો અને 'હું આને જીવિત કરીશ' એવી હરિની પ્રતિજ્ઞા હોવા છતાં, જ્યારે મેં આ સાંભળ્યું ત્યારે જ, હે સંજય, મેં વિજયની આશા છોડી દીધી.
1.1.240
द्वैपायनः केशवो द्रोणपुत्रं ।
परस्पेरणाभिशापैः शशाप।
बुद्ध्वा चाहं बुद्धिहीनोऽद्य सूत ।
संतप्ये वै पुत्रपौत्रैश्च हीनः ॥ १.१.२४० ॥
દ્વૈપાયન અને કેશવે દ્રોણપુત્રને પરસ્પર શાપથી શાપ આપ્યો. હે સૂત, આ જાણવા છતાં આજે હું બુદ્ધિહીન થઈને, પુત્ર-પૌત્રોથી વંચિત થઈને શોક કરું છું.
1.1.241
शोच्या गान्धारी पुत्रपौत्रैर्विहीना ।
तथा वध्वा पितृभिर्भ्रातृभिश्च।
कृतं कार्यं दुष्करं पाण्डवेयैः ।
प्राप्तं राज्यमसपत्नं पुनस्तैः ॥ १.१.२४१ ॥
પુત્ર-પૌત્રોથી વંચિત ગાંધારી શોચનીય છે; પુત્રવધૂઓ, પિતાઓ અને ભાઈઓ સાથે પણ એમ જ. પાંડવોએ દુષ્કર કાર્ય કર્યું અને ફરી નિષ્કંટક રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું.
1.1.242
कष्टं युद्धे दश शेषाः श्रुता मे ।
त्रयोऽस्माकं पाण्डवानां च सप्त।
द्व्यूना विंशतिराहताऽक्षौहिणीनां ।
तस्मिन्सङ्ग्रामे भैरवे क्षत्रियाणाम् ॥ १.१.२४२ ॥
તે ભયંકર યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયોની વીસ અક્ષૌહિણી સેનાઓ ઘાયલ થઈ; તેમાંથી દસ બચ્યાનું મેં સાંભળ્યું — આપણી ત્રણ અને પાંડવોની સાત. તે કષ્ટદાયક છે.
1.1.243
तमस्त्वतीव विस्तीर्णं मोह आविशतीव माम् ।
संज्ञां नोपलभे सूत मनो विह्वलतीव मे ॥ १.१.२४३ ॥
અત્યંત વિસ્તૃત અંધકાર છે; મોહ મારામાં પ્રવેશતો હોય એવું લાગે છે. હે સૂત, મને ચેતનાનું ભાન નથી; મારું મન જાણે વ્યાકુળ થયું છે.
1.1.244
इत्युक्त्वा धृतराष्ट्रोऽथ विलप्य बहु दुःखितः ।
मूर्च्छितः पुनराश्वस्तः संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥ १.१.२४४ ॥
આમ કહીને ધૃતરાષ્ટ્ર અત્યંત દુઃખી થઈને ઘણો વિલાપ કરવા લાગ્યા. ફરી મૂર્છિત થયા, પછી ભાનમાં આવીને સંજયને આ વચન કહ્યું.
1.1.245
संजयैवं गते प्राणांस्त्यक्तुमिच्छामि मा चिरम् ।
स्तोकं ह्यपि न पश्यामि फलं जीवितधारणे ॥ १.१.२४५ ॥
હે સંજય, આવું થયા પછી હું વિલંબ વિના પ્રાણ ત્યાગવા ઇચ્છું છું. જીવન ટકાવવામાં મને થોડો પણ લાભ દેખાતો નથી.
1.1.246
तं तथा वादिनं दीनं विलपन्तं महीपतिम् ।
निःश्वसन्तं यथा नागं मुह्यमानं पुनः पुनः ॥ १.१.२४६ ॥
આ રીતે બોલતા, દીન બનીને વિલાપ કરતા, હાથીની જેમ નિસાસા નાખતા અને વારંવાર મોહ પામતા તે રાજાને (સંજયે જોયા).
1.1.247
गावल्गणिरिदं धीमान्महार्थं वाक्यमब्रवीत् ।
श्रुतवानसि वै राजन्महोत्साहान्महाबलान् ॥ १.१.२४७ ॥
ગવલ્ગણનો પુત્ર બુદ્ધિમાન સંજય આ મહાન અર્થવાળા વચન બોલ્યો: "હે રાજન, મહાન ઉત્સાહ અને મહાન બળવાળાઓ વિશે તમે સાંભળ્યું જ છે."
1.1.248
द्वैपायनस्य वदतो नारदस्य च धीमतः ।
महत्सु राजवंशेषु गुणैः समुदितेषु च ॥ १.१.२४८ ॥
દ્વૈપાયન (વ્યાસ) અને બુદ્ધિમાન નારદે કહેલું (તમે સાંભળ્યું છે) — ગુણોથી સંપન્ન મહાન રાજવંશો વિશે.
1.1.249
जातान्दिव्यास्त्रविदुषः शक्रप्रतिमतेजसः ।
धर्मेण पृथिवीं जित्वा यज्ञैरिष्ट्वाप्तदक्षिणैः ॥ १.१.२४९ ॥
(જન્મેલા), દિવ્ય અસ્ત્રોના જ્ઞાતા, ઇન્દ્ર સમાન તેજવાળા, ધર્મથી પૃથ્વી જીતીને પુષ્કળ દક્ષિણાવાળા યજ્ઞોથી (દેવોની) પૂજા કરનારા.
1.1.250
अस्मिँल्लोके यशः प्राप्य ततः कालवशं गतान् ।
शैब्यं महारथं वीरं सृंजयं जयतां वरम् ॥ १.१.२५० ॥
આ લોકમાં યશ મેળવીને પછી કાળને વશ થયેલા મહારથી વીર શૈબ્ય અને વિજેતાઓમાં શ્રેષ્ઠ સૃંજયને (પણ).
1.1.251
बाह्लीकं दमनं चैद्यं शर्यातिमजितं नलम् ॥ १.१.२५१ ॥
બાહ્લીક, દમન, ચૈદ્ય, શર્યાતિ, અજિત અને નળ (પણ).
1.1.252
विश्वामित्रममित्रघ्नमम्बरीषं महाबलम् ।
मरुत्तं मनुमिक्ष्वाकुं गयं भरतमेव च ॥ १.१.२५२ ॥
વિશ્વામિત્ર, શત્રુઘ્ન, મહાબલ અંબરીષ, મરુત્ત, મનુ, ઇક્ષ્વાકુ, ગય અને ભરત (પણ).
1.1.253
रामं दाशरथिं चैव शशबिन्दुं भगीरथम् ।
कृतवीर्यं महाभागं तथैव जनमेजयम् ॥ १.१.२५३ ॥
દશરથપુત્ર રામ, શશબિંદુ, ભગીરથ, મહાભાગ કૃતવીર્ય અને જનમેજય (પણ).
1.1.254
ययातिं शुभकर्माणं देवैर्यो याजितः स्वयम् ।
चैत्ययूपाङ्किता भूमिर्यस्येयं सवनाकरा ॥ १.१.२५४ ॥
શુભકર્મા યયાતિ, જેમને દેવોએ પોતે યજ્ઞ કરાવ્યો હતો, યૂપસ્તંભોથી ચિહ્નિત અને સોમયજ્ઞોની ખાણ સમાન આ ભૂમિ જેની હતી તે (પણ).
1.1.255
इति राज्ञां चतुर्विंशन्नारदेन सुरर्षिणा ।
पुत्रशोकाभितप्ताय पुरा श्वैत्याय कीर्तितम् ॥ १.१.२५५ ॥
આ રીતે ચોવીસ રાજાઓનું વર્ણન પૂર્વે પુત્રશોકથી સંતપ્ત શ્વૈત્યને દેવર્ષિ નારદે કર્યું હતું.
1.1.256
तेभ्यश्चान्ये गताः पूर्वं राजानो बलवत्तराः ।
महारथा महात्मानः सर्वैः समुदिता गुणैः ॥ १.१.२५६ ॥
તેમના પહેલાં પણ વધુ બળવાન બીજા રાજાઓ ગયા છે; તેઓ મહારથી, મહાત્મા અને સર્વ ગુણોથી સંપન્ન હતા.
1.1.257
पूरुः कुरुर्यदुः शूरो विष्वगश्वो महाद्युतिः ।
अणुहो युवनाश्वश्च ककुत्स्थो विक्रमी रघुः ॥ १.१.२५७ ॥
પૂરુ, કુરુ, યદુ, શૂર વિષ્વગશ્વ, મહાદ્યુતિ, અણુહ, યુવનાશ્વ, કકુત્સ્થ, પરાક્રમી રઘુ.
1.1.258
विजयो वीतिहोत्रोऽह्गो भवः श्वेतो बृहद्गुरुः ।
उशीनरः शतरथः कङ्को दुलिदुहो द्रुमः ॥ १.१.२५८ ॥
વિજય, વીતિહોત્ર, અંગ, ભવ, શ્વેત, બૃહદ્ગુરુ, ઉશીનર, શતરથ, કંક, દુલિદુહ અને દ્રુમ.
1.1.259
दम्भोद्भवः परो वेनः सगरः संकृतिर्निमिः ।
अजेयः परशुः पुण्ड्रः शंभुर्देवावृधोऽनघः ॥ १.१.२५९ ॥
દંભોદ્ભવ, પરમ વેન, સગર, સંકૃતિ, નિમિ, અજેય, પરશુ, પુંડ્ર, શંભુ, દેવાવૃધ અને નિષ્પાપ અનઘ.
1.1.260
देवाह्वयः सुप्रतिमः सुप्रतीको बृहद्रथः ।
महोत्साहो विनीतात्मा सुक्रतुर्नैषधो नलः ॥ १.१.२६० ॥
દેવાહ્વય, સુપ્રતિમ, સુપ્રતીક, બૃહદ્રથ, મહોત્સાહ, વિનીતાત્મા, સુક્રતુ, નૈષધ નળ.
1.1.261
सत्यव्रतः शान्तभयः सुमित्रः सुबलः प्रभुः ।
जानुजङ्घोऽनरण्योऽर्कः प्रियभृत्यः शुचिव्रतः ॥ १.१.२६१ ॥
સત્યવ્રત, શાંતભય, સુમિત્ર, સુબલ, પ્રભુ, જાનુજંઘ, અનરણ્ય, અર્ક, પ્રિયભૃત્ય અને શુચિવ્રત.
1.1.262
बलबन्धुर्निरामर्दः केतुशृङ्गो बृहद्बलः ।
धृष्टकेतुर्बृहत्केतुर्दीप्तकेतुर्निरामयः ॥ १.१.२६२ ॥
બલબંધુ, નિરામર્દ, કેતુશૃંગ, બૃહદ્બલ, ધૃષ્ટકેતુ, બૃહત્કેતુ, દીપ્તકેતુ અને નિરામય.
1.1.263
अविक्षिच्चपलो धूर्तः कृतबन्धुर्दृढेषुधिः ।
महापुराणसंभाव्यः प्रत्यङ्गः परहा श्रुतिः ॥ १.१.२६३ ॥
અવિક્ષિત્, ચપલ, ધૂર્ત, કૃતબંધુ, દૃઢેષુધિ, મહાપુરાણસંભાવ્ય, પ્રત્યંગ, પરહા અને શ્રુતિ.
1.1.264
एते चान्ये च राजानः शतशोऽथ सहस्रशः ।
श्रूयन्ते शतशश्चान्ये सङ्ख्याताश्चैव पद्मशः ॥ १.१.२६४ ॥
આ અને બીજા રાજાઓ સેંકડો અને હજારો છે; બીજા સેંકડો સંભળાય છે, અને પદ્મો સુધી ગણાયેલા છે.
1.1.265
हित्वा सुविपुलान्भोगान्बुद्धिमन्तो महाबलाः ।
राजानो निधनं प्राप्तास्तव पुत्रैर्महत्तरः ॥ १.१.२६५ ॥
અત્યંત વિપુલ ભોગોને ત્યજીને બુદ્ધિમાન અને મહાબળવાન રાજાઓ તમારા પુત્રો વડે મોટા પાયે મૃત્યુ પામ્યા.
1.1.266
येषां दिव्यानि कर्माणि विक्रमस्त्याग एव च ।
माहात्म्यमपि चास्तिक्यं सत्यं शौचं दयाऽर्जवम् ॥ १.१.२६६ ॥
જેમના દિવ્ય કર્મો, પરાક્રમ, ત્યાગ, મહત્તા, આસ્તિક્ય, સત્ય, શૌચ, દયા અને સરળતા હતા.
1.1.267
विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणैः कविसत्तमैः ।
सर्वर्द्धिगुणसंपन्नास्ते चापि निधनं गताः ॥ १.१.२६७ ॥
વિદ્વાનો દ્વારા, પુરાણો દ્વારા અને શ્રેષ્ઠ કવિઓ દ્વારા જગતમાં તેમનું વર્ણન થાય છે; બધી સમૃદ્ધિ અને ગુણોથી સંપન્ન હોવા છતાં તેઓ પણ મૃત્યુ પામ્યા.
1.1.268
तव पुत्रा दुरात्मानः प्रतप्ताश्चैव मन्युना ।
लुब्धा दुर्वृत्तभूयिष्ठा न ताञ्छोचितुमर्हसि ॥ १.१.२६८ ॥
તમારા પુત્રો દુરાત્મા, ક્રોધથી બળેલા, લોભી અને મોટે ભાગે દુરાચારી હતા; તેમના માટે તમારે શોક કરવો ઘટતો નથી.
1.1.269
श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ।
येषां शास्त्रानुगा बुद्धिर्न ते मुह्यन्ति भारत ॥ १.१.२६९ ॥
તમે શાસ્ત્રજ્ઞ, મેધાવી, બુદ્ધિમાન અને જ્ઞાનીઓ દ્વારા માન્ય છો; હે ભરત, જેમની બુદ્ધિ શાસ્ત્રાનુસાર છે તેઓ મોહ પામતા નથી.
1.1.270
निग्रहानुग्रहौ चापि विदितौ ते नराधिप ।
नात्यन्तमेवानुवृत्तिः कार्या ते पुत्ररक्षणे ॥ १.१.२७० ॥
હે નરાધિપ, દંડ અને અનુગ્રહ બંને તમને જાણીતા છે; પુત્રોના રક્ષણમાં તમારે અતિશય અનુવૃત્તિ ન રાખવી જોઈએ.
1.1.271
भवितव्यं तथा तच्च नानुशोचितुमर्हसि ।
दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमर्हति ॥ १.१.२७१ ॥
જે થવાનું હતું તે થયું, તેથી તમારે શોક ન કરવો; દૈવને પુરુષાર્થથી કોણ પાછું વાળી શકે?
1.1.272
विधातृविहितं मार्गं न कश्चिदतिवर्तते ।
कालमूलमिदं सर्वं भावाभावौ सुखासुखे ॥ १.१.२७२ ॥
વિધાતાએ નક્કી કરેલા માર્ગને કોઈ ઓળંગતું નથી; આ બધું કાળમૂલક છે — હોવું અને ન હોવું, સુખ અને દુઃખ.
1.1.273
कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।
संहरन्तं प्रजाः कालं कालः शमयते पुनः ॥ १.१.२७३ ॥
કાળ પ્રાણીઓનું સર્જન કરે છે, કાળ પ્રજાઓનો સંહાર કરે છે; સંહાર કરતા કાળને ફરી કાળ જ શાંત કરે છે.
1.1.274
कालो विकुरुते भावान्सर्वांल्लोके शुभाशुभान् ।
कालः संक्षिपते सर्वाः प्रजा विसृजते पुनः ॥ १.१.२७४ ॥
કાળ જગતમાં શુભ અને અશુભ સર્વ ભાવોને બદલે છે; કાળ સર્વ પ્રજાઓને સંકોરી લે છે અને ફરી તેમને મોકલે છે.
1.1.275
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ।
कालः सर्वेषु भूतेषु चरत्यविधतः समः ॥ १.१.२७५ ॥
કાળ સૂતેલાઓની વચ્ચે પણ જાગતો રહે છે; કાળ ખરેખર ઓળંગી ન શકાય એવો છે. કાળ સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાનપણે, કોઈ વિધાન વિના વિચરે છે.
1.1.276
अतीतानागता भावा ये च वर्तन्ति सांप्रतम् ।
तान्कालनिर्मितान्बुद्ध्वा न संज्ञां हातुमर्हसि ॥ १.१.२७६ ॥
ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનમાં રહેલા ભાવોને કાળથી રચાયેલા જાણીને તમારે ચેતના છોડવી ન જોઈએ.
1.1.277
इत्येवं पुत्रशोकार्तं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
आश्वास्य स्वस्थमकरोत्सूतो गावल्गणिस्तदा ॥ १.१.२७७ ॥
આ રીતે પુત્રશોકથી પીડિત જનેશ્વર ધૃતરાષ્ટ્રને આશ્વાસન આપીને ગાવલ્ગણિના સૂતે ત્યારે તેમને સ્વસ્થ કર્યા.
1.1.278
धृतराष्ट्रोऽपि तच्छ्रुत्वा धृतिमेव समाश्रयत् ।
दिष्ट्येदमागतमिति मत्त्वा स प्राज्ञसत्तमः ॥ १.१.२७८ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રે પણ તે સાંભળીને ધીરજનો જ આશરો લીધો; આ દૈવથી આવ્યું છે એમ માનીને, જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેમણે ધીરજ ધારણ કરી.
1.1.279
लोकानां च हितार्थाय कारुण्यान्मुनिसत्तमः ।
अत्रोपनिषदं पुण्यां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १.१.२७९ ॥
લોકોના હિતને માટે કરુણાથી પ્રેરાઈને મુનિશ્રેષ્ઠ કૃષ્ણદ્વૈપાયને અહીં આ પવિત્ર ઉપનિષદ કહ્યું.
1.1.280
विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणे कविसत्तमैः ।
भारताध्ययनं पुण्यमपि पादमधीयतः।
श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापान्यशेषतः ॥ १.१.२८० ॥
વિશ્વમાં શ્રેષ્ઠ કવિઓ દ્વારા પુરાણમાં વિદ્વાનોએ કહ્યું છે: ભારતનું અધ્યયન પુણ્યકારી છે; શ્રદ્ધાથી તેનો એક પાદ પણ જે વાંચે છે તેના સર્વ પાપો સંપૂર્ણપણે ધોવાઈ જાય છે.
1.1.281
देवा देवर्षयो ह्यत्र तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।
कीर्त्यन्ते शुमकर्माणस्तथा यक्षा महोरगाः ॥ १.१.२८१ ॥
અહીં દેવો, દેવર્ષિઓ અને નિર્મળ બ્રહ્મર્ષિઓ કીર્તિત થાય છે; શુભકર્મી યક્ષો અને મહાનાગો પણ કીર્તિત થાય છે.
1.1.282
भगवान्वासुदेवश्च कीर्त्यतेऽत्र सनातनः ।
स हि सत्यमृतं चैव पवित्रं पुण्यमेव च ॥ १.१.२८२ ॥
અહીં સનાતન ભગવાન વાસુદેવનું કીર્તન થાય છે. તેઓ જ સત્ય અને ઋત છે; પવિત્ર અને પુણ્યસ્વરૂપ છે.
1.1.283
शाश्वतं ब्रह्म परमं ध्रुवं ज्योतिः सनातनम् ।
यस्य दिव्यानि कर्माणि कथन्ति मनीषिणः ॥ १.१.२८३ ॥
શાશ્વત, પરમ, ધ્રુવ, સનાતન જ્યોતિ એવું જે બ્રહ્મ છે, તેનાં દિવ્ય કર્મોનું મનીષીઓ વર્ણન કરે છે.
1.1.284
असत्सत्सदसच्चैव यस्माद्विश्वं प्रवर्तते ।
सन्ततिश्च प्रवृत्तिश्च जन्ममृत्युपुनर्भवाः ॥ १.१.२८४ ॥
અસત્, સત્ અને સદસત્ જેમાંથી વિશ્વ પ્રવર્તે છે; સંતતિ, પ્રવૃત્તિ, જન્મ-મૃત્યુ-પુનર્જન્મ પણ તેમાંથી જ.
1.1.285
अध्यात्मं श्रूयतें यत्र पञ्चभूतगुणात्मकम् ।
अव्यक्तादि परं यच्च स एव परिगीयते ॥ १.१.२८५ ॥
પંચમહાભૂતગુણાત્મક અધ્યાત્મ જ્યાં સંભળાય છે, અવ્યક્તાદિથી પર જે પરમ છે—તે જ ગવાય છે.
1.1.286
यं ध्यायन्ति सदा मुक्ता ध्यानयोगबलान्विताः ।
प्रतिबिम्बमिवादर्शे पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ॥ १.१.२८६ ॥
ધ્યાનયોગના બળથી યુક્ત મુક્ત પુરુષો જેનું સદા ધ્યાન કરે છે, અને અરીસામાં પ્રતિબિંબની જેમ તેને પોતાના આત્મામાં સ્થિત જુએ છે.
1.1.287
श्रद्दधानः सदा युक्तः सदा धर्मपरायणः ।
आसेवन्निममध्यायं नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ १.१.२८७ ॥
શ્રદ્ધાવાન, સદા સંયમી અને સદા ધર્મપરાયણ મનુષ્ય આ અધ્યાયનું સેવન કરે તો પાપથી મુક્ત થાય છે.
1.1.288
अनुक्रमणिकाध्यायं भारतस्येममादितः ।
आस्तिकः सततं शृण्वन्न कृच्छ्रेष्ववसीदति ॥ १.१.२८८ ॥
મહાભારતનો આ અનુક્રમણિકા-અધ્યાય આદિથી આસ્તિક પુરુષ સતત સાંભળે તો તે કષ્ટોમાં પણ ડૂબતો નથી.
1.1.289
उभे सन्ध्ये जपन्किंचित्सद्यो मुच्येत किल्बिषात् ।
अनुक्रमण्या यावत्स्यादह्नारात्र्या च संचितम् ॥ १.१.२८९ ॥
બંને સંધ્યાઓમાં અનુક્રમણિકાનો થોડોક પણ જપ કરવાથી, દિવસ-રાતમાં સંચિત થયેલા પાપમાંથી તે તરત મુક્ત થાય છે.
1.1.290
भारतस्य वपुर्ह्येतत्सत्यं चामृतमेव च ।
नवनीतं यथा दध्नो द्विपदां ब्राह्मणो यथा ॥ १.१.२९० ॥
આ જ મહાભારતનું શરીર છે; આ જ સત્ય અને અમૃત છે. દહીંમાંથી માખણની જેમ, અને દ્વિપદોમાં બ્રાહ્મણની જેમ.
1.1.291
आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधिभ्योऽमृतं यथा ।
ह्रदानामुदधिः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् ॥ १.१.२९१ ॥
વેદોમાં આરણ્યક, ઔષધિઓમાં અમૃત, જળાશયોમાં સમુદ્ર શ્રેષ્ઠ અને ચતુષ્પાદોમાં ગાય શ્રેષ્ઠ છે.
1.1.292
यथैतानीतिहासानां तथा भारतमुच्यते ।
यश्चैनं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः ॥ १.१.२९२ ॥
જેમ આ ઇતિહાસો છે, તેમ ભારત પણ કહેવાય છે. જે શ્રાદ્ધમાં બ્રાહ્મણોને તેનો ઓછામાં ઓછો એક પાદ સંભળાવે.
1.1.293
अक्षय्यमन्नपानं वै पितृंस्तस्योपतिष्ठते ।
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ॥ १.१.२९३ ॥
તેના પિતૃઓને અક્ષય અન્નપાન પ્રાપ્ત થાય છે. ઇતિહાસ અને પુરાણો વડે વેદનો સંપૂર્ણ વિસ્તાર કરવો જોઈએ.
1.1.294
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति ।
कार्ष्णं वेदमिमं विद्वाञ्श्रावयित्वार्थमश्नुते ॥ १.१.२९४ ॥
'આ મને વટાવી જશે' એમ અલ્પશ્રુતથી વેદ ડરે છે. આ કાર્ષ્ણ વેદ સંભળાવીને વિદ્વાન ફળ પામે છે.
1.1.295
भ्रूणहत्यादिकं चापि पापं जह्यादसंशयम् ।
य इमं शुचिरध्यायं पठेत्पर्वणि पर्वणि ॥ १.१.२९५ ॥
ભ્રૂણહત્યા જેવા પાપને પણ નિઃસંશય છોડે છે, જે શુચિ થઈ આ અધ્યાય દરેક પર્વમાં વાંચે છે.
1.1.296
अधीतं भारतं तेन कृत्स्नं स्यादिति मे मतिः ।
यश्चैनं शृणुयान्नित्यमार्षं श्रद्धासमन्वितः ॥ १.१.२९६ ॥
તેણે સંપૂર્ણ ભારત ભણ્યું એવો મારો મત છે. જે શ્રદ્ધાથી નિત્ય આ આર્ષ ગ્રંથ સાંભળે.
1.1.297
स दीर्घमायुः कीर्तिं च स्वर्गतिं चाप्नुयान्नरः ।
एकतश्चतुरो वेदा भारतं चैतदेकतः ॥ १.१.२९७ ॥
તે મનુષ્ય દીર્ઘાયુ, કીર્તિ અને સ્વર્ગગતિ પામે છે. એક બાજુ ચાર વેદ, બીજી બાજુ આ ભારત.
1.1.298
पुरा किल सुरैः सर्वैः समेत्य तुलया धृतम् ।
चतुर्भ्यः सरहस्येभ्यो वेदेभ्यो ह्यधिकं यदा ॥ १.१.२९८ ॥
પ્રાચીન કાળમાં સર્વ દેવોએ એકત્ર થઈ તુલામાં તોળ્યું, ત્યારે આ રહસ્યસહિત ચાર વેદો કરતાં પણ અધિક ભારે જણાયું.
1.1.299
तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्महाभारतमुच्यते ।
महत्त्वे च गुरुत्वे च ध्रियमाणं यतोऽधिकम् ॥ १.१.२९९ ॥
તે સમયથી આ લોકમાં તેને મહાભારત કહેવામાં આવે છે, કારણ કે મહત્ત્વ અને ભારમાં તે અધિક ગણાયું.
1.1.300
महत्त्वाद्भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।
निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १.१.३०० ॥
મહત્ત્વ અને ભારવત્તાને કારણે તેને મહાભારત કહેવાય છે. જે તેનું નિરુક્ત (વ્યુત્પત્તિ) જાણે છે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
1.1.301
तपो नकल्कोऽध्ययनं नकल्कः ।
स्वाभाविको वेदविधिर्नकल्कः।
प्रसह्य वित्ताहरणं नकल्क-
स्तान्येव भावोपहतानि कल्कः ॥ १.१.३०१ ॥
તપ કલ્મષ નથી, અધ્યયન કલ્મષ નથી. સ્વાભાવિક વેદવિધિ કલ્મષ નથી. બળજબરીથી ધનહરણ પણ કલ્મષ નથી; પણ ભાવથી દૂષિત થાય ત્યારે તે જ કલ્મષ બને છે.